Baılyq – jerde, baqyt – eńbekte

 Agrarlyq salany úlken ózgerister kútedi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Aýyl sharýa­shy­lyǵyn, ásirese, aýyl sharýashylyǵy ónimine ósip otyrǵan jahandyq su­ranys jaǵdaıynda aýqymdy jań­ǵyrtý qajet. Álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisin arttyrý úshin bizge mynalar qajet.Egistik alańyn ulǵaıtý. Mundaı múmkindik barlyq elderde birdeı joq ekenin atap ótemin. Egistik túsimin, eń aldymen jańa tehnologııalar engizý esebinen eleýli kóterý qajet. Biz álemdik deńgeıdegi mal sharýashylyǵy jem-shóp bazasyn qurý úshin úlken áleýetke ıemiz. Biz ekologııalylyqqa basa nazar aýdara otyryp, ulttyq básekege qabiletti brendter qurýǵa tıispiz. Nátıjesinde men agroónerkásiptik keshenniń aldyna – ekologııalyq taza óndiris salasyndaǵy jahandyq oıynshy bolý mindetin qoıamyn», dep erekshe atap, el aldyna bola­shaqqa baǵyt bolarlyq uzaqmerzimdi mindet júktedi.

Agrarlyq salany úlken ózgerister kútedi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Aýyl sharýa­shy­lyǵyn, ásirese, aýyl sharýashylyǵy ónimine ósip otyrǵan jahandyq su­ranys jaǵdaıynda aýqymdy jań­ǵyrtý qajet. Álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisin arttyrý úshin bizge mynalar qajet.Egistik alańyn ulǵaıtý. Mundaı múmkindik barlyq elderde birdeı joq ekenin atap ótemin. Egistik túsimin, eń aldymen jańa tehnologııalar engizý esebinen eleýli kóterý qajet. Biz álemdik deńgeıdegi mal sharýashylyǵy jem-shóp bazasyn qurý úshin úlken áleýetke ıemiz. Biz ekologııalylyqqa basa nazar aýdara otyryp, ulttyq básekege qabiletti brendter qurýǵa tıispiz. Nátıjesinde men agroónerkásiptik keshenniń aldyna – ekologııalyq taza óndiris salasyndaǵy jahandyq oıynshy bolý mindetin qoıamyn», dep erekshe atap, el aldyna bola­shaqqa baǵyt bolarlyq uzaqmerzimdi mindet júktedi.

Al 2014 jyldyń 17 qańtary kúni jarııa etken «Qazaqstan jo­ly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaev agrar­lyq ǵylymnyń, onyń ishinde gendik jańǵyrtylǵan daqyldar ázirleýdiń arqasynda Qazaqstan óńirlik iri aýyl sharýashylyǵy ónim­derin eksporttaýshylardyń birine aınalatyndyǵyn aıtty. «Qazaq­stannyń agroónerkásip keshenin ınnovasııalyq baǵytqa túsirý mańyzdy. Bul – bizdiń dás­túr­li salamyz. Azyq-túlikke degen qajettilik arta beredi. Bul sektorǵa ınvestısııa kóbirek salynady. Sondyqtan búgingi fermerler tek ýaqytsha ári aýa raıyna baılanys­ty kezdeısoq jetistikterge maldanyp qalmaı, óndiristiń ósimi jó­ninde oılanýǵa tıis. Jahandyq aýyl sharýashylyǵy óndirisinde báseke óse beretin bolady. Jermen jumys isteıtinder, eń aldymen jańa tehnologııalardy engizip, ónimdilikti úzdiksiz arttyratyndar, jumysyn álemdik standarttar negizinde júrgizetinder bolýy kerek. Birinshi kezekte, ásirese, ba­ǵa qalyptastyrýdyń ashyq meha­­nızmderi arqyly tıimdi jer naryǵyn qurý mańyzdy. Aýyl­sha­rýa­shylyq jerlerin ınvestısııa tartý jáne ozyq tehnologııalar engi­zýdi eskerip, jalǵa bergende ǵana báseke kúsheıedi. Aýyl sharýa­shylyǵynda bıznestiń damýyna, fermerler kooperasııasy úderisine, jerdi tıimdi paıdalanýǵa bóget jasaıtyn barlyq kedergini joıǵan jón», dedi Memleket basshysy.

Bul mindetterdi oı eleginen ótkizip, tereńirek túsinetin bolsaq, elimizdiń agrarlyq salasynda aýqymdy da sapaly jańǵyrtýlar júr­gizilýi tıis. Onyń negizgi maqsa­ty – el turǵyndarynyń suranysyn qam­tamasyz etip, álemdik naryq­qa laıyqty kirige alatyn tıim­di agroónerkásiptik júıe qalyptas­tyrý bolýy kerek. Qazir osyǵan oraı azyq-túlik qaýipsizdigi sııaqty elimizdiń turaqty damý turǵysynan óte ózekti mindetti nátıjeli sheshý úshin memleket tarapynan azyq-túlik táýelsizdigin, aýyldyq aýmaq­tardyń ornyqty damýyn qamta­masyz etýge baǵyttalǵan keshendi sharalar júrgizilýde. Elbasy júk­tegen mindetterdi múltiksiz atqa­ryp, Qazaqstan álemdik azyq-túlik na­ry­ǵynyń kóshbasshysyna aınalý úshin biz aýylsharýashylyq óndi­risin eselep arttyrýymyz kerek.

Jalpy, elimizdiń agroóner­ká­siptik kesheni úshin mal sharýa­shylyǵy mańyzdy salaǵa aınalyp keledi. Qazirgi kezde Qazaqstan qus etinen basqa mal sharýashylyǵy ónimderimen ózin-ózi tolyqtaı derlik qamtamasyz etetin jaǵdaıda. Sonymen birge, sońǵy jyldary egin­shilikpen salystyrǵanda mal sharýa­shylyǵynda óndiriletin ónim kólemi ósip, bul salanyń úlesi únemi artý ústinde. «Mal – baqqanǵa bitedi» demekshi, memleket tarapynan mal sharýashylyǵyn damytýǵa jasalyp jatqan jan-jaqty qamqorlyq pen qoldaýdyń arqasynda, táýelsizdik jyldarynda aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdegi mundaı ara­qa­tynasqa tuńǵysh ret qol jetti. Bul úrdis agrarlyq salany keshendi jáne teńgerimdi damytý boıynsha baǵyttyń ornyqtylyǵyn kórsetedi. Jaılaýlardy sýlandyrý – mal sharýashylyǵyn damytýǵa unamdy áser etken basty faktorlardyń biri. Sonyń arqasynda tórt túliktiń basy 2000 jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı ósti. Ásirese, dana halqymyzdyń urpaǵyna «mal ósirseń – qoı ósir, paıdasy onyń kól-kósir» dep ósıet etkenindeı, sońǵy jyldary qoı ósirýge, jalpy tórt túlikti tóldetip, mal ósirýge, onyń bas sanyn kóbeıtýge, tipti, olardan daıyn azyq-túlik ónimderin óndirýge bet burǵan kásipkerlerdiń qatary kóbeıip keledi. Ol zańdy da. О́ıtkeni, Prezıdentimiz aıtqandaı, bul – bizdiń ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy aınalysqan eń etene jaqyn, dástúrli salamyz.

Búgingi kúni Elbasymyz da bo­lashaq agrarlyq sektorda ekenin erekshe eskertip otyr. Eger biz tórt túlikti tek eti men súti úshin ǵana ósirmeı, olardan alynatyn mıllıondaǵan dana teri men myń­daǵan tonna júndi de óńdeıtin shaǵyn jáne orta bıznes túrindegi óńdeý kásiporyndary jelisin quryp, olardy sapaly daıyndalǵan daıyn ónim retinde óndiretin jeńil ónerkásipti damytatyn bolsaq, bul el kóleminde qanshama jumys oryndary ashylyp, halqymyzdyń áleýmettik-turmys jaǵdaılarynyń jaqsarýyna jol ashatyny anyq. Ol úshin árıne, biz bıznesti, ásirese aýyldyq jerlerdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti jeńildetilgen nesıe, salyqpen qamtamasyz etip, uzaq merzimdi qarjylandyrý men ótkizý naryqtaryna deldalsyz, ózderi tikeleı shyǵatyndaı jaǵdaı jasaýymyz, qajetti kadrlarmen tolyq qamtamasyz etýimiz kerek. Bul azyq-túlik ónimderi men basqa da tutyný taýarlarynyń molaıyp, baǵanyń turaqtanýy men arzandaý­yna, óndirýshi retinde dıqandar men sharýalardyń, óńdeý isimen aınalysatyn kásipkerlerdiń yntasy men eńbekke degen qushtarlyǵyn, qýattylyǵyn arttyrýǵa, olarda jumys isteıtin azamattardyń turmys jaǵdaılarynyń jaq­sarýy­na bastaıtyn eń týra jol. Bul Memleket basshysynyń jal­pyǵa ortaq eńbek qoǵamy baǵdar­lamasynyń da túp qazyǵy.

Men uzaq jyldar boıy aýyl sharýashylyǵy máselelerimen aınalysyp kele jatqan ǵalym retinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń basshylyǵy túıtkildi jaıttardy sheshýge jan-jaqty oılastyrylǵan jáne bilikti kózqaraspen qarap, der kezinde tıimdi sheshimder qabyldap kele jatqanyn atap ótkim keledi. Aıtalyq, «Agrobıznes-2020» sala­lyq baǵdarlamasy qabyldandy. Oǵan sońǵy jyldary birinshi ret jaılaýlardy sýlandyrý máse­le­si engizilip, osyǵan qatysty túıt­kil­derdi sheshý respýblıkalyq deńgeıge shyǵaryldy. Bul búkil el kó­le­mindegi jaılaýlar men aýyl­sha­rýashylyq jerlerinen alyna­tyn jem-shópti molaıtýdyń bas­ty negizderiniń biri. Áıtpese, О́ńirlik damý mınıstrligi Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń málimetterine sáıkes, respýblıka­myzda aýylsharýashylyq maqsat­taǵy jerlerdiń 15 paıyzdaıy áli kúnge tıimdi paıdalanylmaıdy. Shabyndyqtar men jaılaý­lar­dy paıdalanýǵa jetkilikti qar­jy bólinbegendikten, olardyń ónim­diligi jyldan jylǵa azaıyp, tozyp bara jatyr. Sonymen birge, bú­gingi kúni 125 mıllıon gek­tardaı jaıylym jer sýlandyryl­ma­ǵandyqtan, tolyq paıdalanylmaıdy. Al aýyldyq jerlerge ja­qyn ornalasqan 20 mıllıon gektar­daı jaıylym jer tıimdi paıdala­nyl­maǵandyqtan, azyp-tozyp bara jatyr degen baǵa berilip otyr. Munyń bári qansha áleýet, qanshama múmkindik?! Sondyqtan da Elbasy jaılaýlar men shabyndyqtardy tıimdi paıdalaný úshin burynǵy qu­dyq­tardyń bárin qalpyna keltirip, olardy sýlandyrý jóninde tapsyrma berdi.

Endi alys jaılaýlarda ın­fra­qurylymdar salý boıynsha ju­mystardy jedeldetý qajet. Jalpy, 2013-2020 jyldar aralyǵynda 4 myńdaı shahtalyq jáne qubyrly qudyqtardy salý jáne qalpyna keltirý arqyly 32 mıllıon gektardan astam jaıylymdyq jerde aýylsharýashylyq sýlandyrý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr.

Jem-shóp óndirýdi yntalan­dy­rýdyń taǵy bir tetigi – egis alqap­taryn ártaraptandyrý. Bul baǵyt­ta da alǵa ilgerileý bar. 2013 jyly jem-shóptik daqyldar 3,1 mıllıon gektar jerge ornalas­tyryldy. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 10 paıyzǵa artyq. Keleshekte jem-shóptik daqyldar ósiriletin aýmaqty 8,8 mıllıon gektarǵa jetkizý kózdelip otyr. Jalpy, Agroónerkásiptik keshendi damytý baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin 20 mıllıon AQSh dollarynan asa qarjy bólý kózdelse, sonyń 75 paıyzy aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin qoldaýǵa baǵyt­talmaq. Nátıjede el turǵyn­dary­nyń negizgi azyq-túlik taýarlaryna degen suranysy 80 paıyzǵa qam­tylyp, elimizdiń azyq-túlik qaýip­sizdigi qamtamasyz etiletin bolady.

Búgingi kúni Úkimet elimizdiń aýyl sharýashylyǵy aldyna aýyl­sha­rýa­shylyq daqyldarynyń egis­tik kólemin ulǵaıtý; jańa tehno­lo­gııalar engizý esebinen ónimdi­likti arttyrýdy qamtamasyz etý; mal sharýashylyǵyn damytý úshin berik jem-shóp bazasyn qurý; ekolo­gııalylyqqa basymdyq bere otyryp, básekege qabiletti ulttyq bren­der shyǵarý sııaqty tórt negiz­gi mindet qoıyp otyr. Osylaı, eli­mizdiń agroónerkásiptik kesheni taza ekologııalyq ónim shyǵarý salasynda jahandyq oıynshyǵa aınalyp, Qazaqstan et jáne sút ónimderin eksporttaıtyn óńirlik iri elge aınalýy tıis. Ol úshin, Prezıdentimiz shegelep aıtqandaı, egin sharýashylyǵynda sýdy kóp qajet etetin, tıimdiligi tómen daqyldar kólemin qysqartý, olardy kókónispen, maıly jáne azyqtyq ónimdermen almastyrý jolyna bet burý kerek. Agrohımıkattardy tıimdi tutynýdyń, qýań jerlerde topyraqty nóldik óńdeýdiń zamanaýı tehnologııalary men ózge de ınnovasııalardy qoldanýdy keńeıtýdiń keshendi sharalary qajet. Bizdiń aldymyzda óndirilgen ónimniń qosymsha qun salyǵyn 16 paıyzǵa deıin kóbeıtý, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónim­diligin 2 ese arttyrý, elimizdiń jal­py eksporttyq kóleminde aýylsha­rýashylyq ónimderiniń eksporttyq áleýetin 8 paıyzǵa deıin ulǵaıtýdaı orasan mindetter tur. Olardy sheshýge tolyq múmkindik bar. О́ıt­keni, elimizdiń agroóndiristik keshe­ni alýan túrli. Ol 65 sektor jáne onyń kishi túrlerinen tura­dy. Sarapshylardyń baǵalaýyn­sha, sonyń 15-i barynsha báse­ke­ge qabiletti. Olar – maıly daqyl­dardy, jemis-kókónis ónimderin, sút jáne sút ónimderin, qant, jún jáne olardan óńdeletin ónimderdi qaıta óńdeý, balyq ónimderi, túıe, maral, bal arasy sharýashylyǵy jáne taǵy basqalar. Jyl saıyn Qazaqstanda ylǵal saqtaý tehnologııasyn qoldaný kólemi ulǵaıyp keledi. 2013 jyly onyń kólemi 12 mıllıon gektarǵa jetti. Júgeri men bıdaı ónimdiligin jaqsartý halyqaralyq ortalyǵy sarapshylarynyń baǵalaýynsha, Qazaqstan ótken jyly nóldik tehnologııany qoldaný kólemi boıynsha álemde 9-orynǵa shyqsa, ylǵal saqtaý tehnologııasyn óristetý boıynsha Qytaıdan keıin 2-oryndy ıelengen. Solardyń esebinen bıdaı ónimdiligi 720 myń tonnaǵa nemese 220 mıllıon AQSh dollaryna artyp otyr. Osy ósimniń ózi búkil aýylsharýashylyq zertteýler júıesine 10 jyl boıy jumsalǵan shyǵyndy tolyq jabady.

Respýblıkamyzda orasan zor jaıylymdyq jer qory bar, ol búkil aýylsharýashylyq jer kóleminiń 84 paıyzyn quraıdy. Biraq, joǵaryda atap ketkenimdeı, qazirgi jem-shóp qory maldardy 17-25 túrli normalyq kórsetkishterden turatyn juǵymdy jem-shóppen tolyqqandy jáne teńgerimdi azyqtandyrýǵa múmkindik bermeıdi. Sonyń saldarynan biz mal basynyń genetıkalyq áleýetin tek 40-60 paıyz tóńireginde ǵana paıdalanyp otyrmyz. Desek te, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy damýynyń serpinin saralaý negizgi ekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósýiniń unamdy betalysyn kór­se­tedi. Qoıylǵan mindetterdiń tabysty oryndalýyna bilim, ǵylym jáne tájirıbeni tyǵyz ıntegrasııa­laı otyryp, meılinshe tezirek qol jetkizýge bolady.

Al bıylǵy Joldaýdyń erek­sheligi, Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy etip alynǵan uly murat – Máńgilik El bolýdy ulttyq ıdeıa retinde usyndy. Men ustaz, ǵalym retinde onyń negizgi tý ustaýshylary da, qurýshylary da boıynda ulttyq namysy, kúsh-jigeri jáne týǵan jer men elge degen súıispenshilik sezimi sheksiz jastar dep bilemin. «Baılyq – jerde, baqyt – eńbekte» deıdi halqymyz. Osynaý asqaq ta máńgilik muratqa jetip, baı da baqytty ǵumyr keshý úshin, ásirese, sol jastar, elimizdiń árbir azamaty sanaly túrde eseli de tıimdi eńbek etýi kerek.

Rahymjan ELEShEV,

QR UǴA akademıgi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.