Elbasy Nursultan Ábishuly óz maqalasynda elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan bastap qolǵa alynǵan saıası hám ekonomıkalyq reformalar nátıjesinde, kóptegen ıgi is atqarylǵany jaıly atap ótip, sát saıyn ózgerip jatqan myna zamanda, sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes deıdi. Iаǵnı Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵan jobalardy iske asyrý úshin Úkimettiń 2019 jylǵy 23 sáýirdegi №225 qaýlysyna sáıkes «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy quryldy. Bul mekeme Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda alǵa qoıylǵan mindetterdi iske asyratyn qurylymǵa aınaldy. Naqtyraq aıtqanda, baǵdarlamany iske asyrýǵa qatysatyn barlyq qurylymdy taldamalyq jáne ádistemelik súıemeldeý, onyń ishinde qoǵamdyq-saıası ahýaldy monıtorıngteý, taldaý, azamattyq qoǵamdaǵy prosesterdi boljaý, ǵylymı-zertteýler júrgizý jáne memlekettik jastar men otbasy saıasatyn iske asyrý úshin ádistemelik qamtamasyz etýdi júzege asyrý atalǵan mekemeniń negizgi qyzmeti bolyp bekitildi.
Osy oraıda, baǵdarlamalyq maqalada kórsetilgen jobalar osy ınstıtýt tarapynan qalaı júzege asyrylýda ekendigine toqtala keteıik. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda, atqarylyp jatqan sharanyń biri – qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý isi. Bul baǵyt boıynsha, ótken tórt jyl ishinde respýblıka kóleminde 5 mıllıon adamdy qamtyǵan 25 858 is-shara atqarylsa, osy aralyqta qoǵamǵa latyn qarpindegi qazaq álipbıiniń birneshe nusqasy usynylyp, ol kópshilik tarapynan keńinen talqylandy. Bıyl 28 qańtarda Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııa barlyq usynys pen eskertýdi esepke alyp, jasalǵan álipbıdiń jańa túrin bekitti. Jetildirilgen álipbıde qazaq tilindegi 28 dybysty qamtıtyn 31 árip bar. Atalǵan álipbıdi odan ári jetildirý boıynsha halyq arasynda keń aýqymdy aqparattyq-túsindirý jumystary áli de júrgizilý ústinde.
Baǵdarlama aıasynda atqarylǵan taǵy bir mańyzdy joba – «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq». Bul baǵyt boıynsha tórt jyl ishinde elimizde 3 465 is-shara ótip, oǵan 1,7 mln adam qatysqan. Arnaıy qurylǵan Ulttyq aýdarma bıýrosy 2017 jyly 17 oqýlyq, 2018 jáne 2019 jyldary 60 oqýlyq, 2020 jyly 23 oqýlyqty tolyǵymen aýdaryp shyqty. Bul týyndylar qazirgi tańda joǵary jáne orta oqý oryndarynda «Tarıh», «Fılosofııa», «Mádenıettaný», «Marketıng», «Ekonomıka», «Pedagogıka jáne psıhologııa», «Áleýmettaný», «Dintaný» salasy boıynsha negizgi pán retinde oqytylýda. Aýdarylǵan ádebıetter tolyǵymen basyp shyǵarylyp, olar elimizdiń 132 joǵary oqý ornyna tegin taratylýmen qatar, 100kitap.kz resmı saıtyna árbir kitap jeke aqparymen birge ornalastyryldy.
Sonymen qatar «Qazaqstannyń ashyq ýnıversıteti» atty portalda (OpenU.kz) joba negizinde aýdarylǵan 77 oqýlyqty basshylyqqa ala otyryp daıyndaǵan qazaq jáne orys tilderindegi beınekýrstar júkteldi. Ol jerden uzaqtyǵy 25-40 mınýt bolatyn 25 qyzyqty leksııany tyńdaýǵa bolady. Ár kýrs bitken soń testilik jáne refleksııalyq tapsyrmalarmen qatar, qosymsha ádebıet tizimi beriledi. Qazirgi tańda, portalǵa 88 myńnan asa oqyrman tirkelip, ony 132 joǵary oqý orny men 158 kolledj stýdentteri paıdalanýda.
Úshinshi joba – «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alý nátıjesinde 2017 jyldan beri 52 260 is-shara atqarylyp, onymen 3 mıllıon adam qamtylǵan. «О́lketaný» baǵyty boıynsha orta mekteptiń 5-7 synyp oqýshylaryna: «Qazaqstan tarıhy», «Geografııa», «Qazaq ádebıeti» jáne «Mýzyka» pánderi negizinde 20 saǵattyq kýrs engizildi. 2019 jyly ázirlenip, qoldanysqa engen «О́lketaný» hrestomatııasy óskeleń urpaq týǵan jer tarıhymen tanysýyna, ulttyq kodyn ushtaýyna tárbıelik máni zor dúnıe boldy. Atalǵan joba negizinde dál qazir elimizdiń mektepterinde 2357 mýzeı, 40 týrıst-ólketaný ortalyǵy ashylsa, bul baǵytta 2050 úıirme jumys istep tur. Buǵan 7-den 17 jasqa deıingi 90 myńnan astam bala qamtylǵan. Baǵdarlamaǵa qoldaý bildirgen 13 myń mesenat esebinen 330 mlrd teńgeden astam qarajat tartylyp, oǵan 6 myńǵa tarta nysan turǵyzyldy.
Kelesi aýqymdy joba – «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary. Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» baǵyty boıynsha sońǵy tórt jyl ishinde 14 802 is-shara ótkizilip, oǵan 4 mln-nan asa adam qamtylypty. Sonymen qatar 781 kıeli oryn tizimi jasalyp, oǵan 206 jalpyulttyq jáne 575 jergilikti deńgeıdegi nysandar kirdi. Osy kıeli jerlerdiń ınteraktıvti kartasy jasalyp, ol qazmaps.kz portalyna ornalastyrylsa, atalǵan platforma arqyly vızýaldy túrde saıahattap, kóne tarıhı jerlerdi kórýge tolyq múmkindik týyp otyr. Joǵaryda atalǵan kıeli oryndardyń tizimi negizinde 253 baǵytta týrıstik marshrýt daıyndalǵan jáne 128 arheologııalyq ekspedısııa jasalǵan. Atap aıtar bolsaq, Qoja Ahmet Iаsaýı, Shoqaı datqa keseneleri, Beket ata jerasty meshiti, Sısem ata qorymy, Saraıshyq, ejelgi Taraz, ejelgi Túrkistan, Otyrar jáne Saýran sııaqty kóne qalalar, Aqyrtas sáýlet-arheologııalyq kesheni, Abaı Qunanbaıulynyń memorıaldyq kesheni jáne taǵy basqadaı respýblıkalyq deńgeıdegi bas-aıaǵy 71 tarıhı jáne mádenı eskertkishke ǵylymı-restavrasııalaý jumystary júrgizildi.
Joǵarydaǵy qasıetti jerlerdi nasıhattaý maqsatynda BBC World News telearnasynyń qatysýymen «Qazaqstan kıeli jerleriniń geografııasy», «Altyn jaýynger», «Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Aısha bıbi keseneleri» jáne «Kúltegin. Jańa kózqaras» fılmder sıkly men tanymal akter Mark Dakaskostyń qatysýymen «Kóshpendiler jeri» ǵylymı-kópshilik fılmi túsirildi. Bul fılmder Birikken Ulttar Uıymynyń 6 resmı tiline aýdarylyp, sýbtıtrmen shyqty. Oǵan qosa Discovery, Viasat history jáne National Geographic telearnalarynda kórsetilip, 700 mıllıon adamdyq aýdıtorııany qamtydy. 2017 jyly qarasha aıynda BBC telearnasynda «Altyn jaýynger» derekti fılmi álemdik kórermen nazaryna usynyldy. Sonymen qatar Qazaqstannyń kıeli jerlerin dáriptep, tanymal etý maqsatynda 2GIS elektrondy kartaǵa 64 nysan engizildi jáne ol týrıster úshin óz kezeginde kómegin tıgizýde.
Besinshi asa aýqymdy joba «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» dep atalyp, osy baǵyt arqyly elimizdiń mádenı jetistikteri álemge pash etildi. Bul jobaǵa tórt jyl ishinde 2,8 mln adam tartylyp, 10 147 is-shara ótken eken. Atap aıtsaq, 2017 jyly qazan aıynda Parıj qalasyndaǵy UNESCO shtab-páterinde jobanyń tusaýkeseri uıymdastyrylyp, tanymal otandyq jáne sheteldik mádenıet qaıratkerleri qatysqan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, kórkemsýret pen fotojumystar kórmesi jáne Qazaqstan óner sheberleriniń konserti ótti.
Keıin Italııa, Majarstan, Fransııa, Rýmynııa, Belgııa, Reseı, О́zbekstan, Nıderland, Germanııa, Ázerbaıjan jáne Japonııa sııaqty elderde baǵdarlama aıasynda respýblıkalyq teatrlar men konserttik uıymdar gastrolde boldy. Oǵan qosa AQSh, Fransııa jáne Rýmynııada qazaqstandyq kıno kúnderi ótkizilip, onda «Anaǵa aparar jol», «Qazaq eli», «Almas qylysh», «Jańǵaq tal», «Oralman» jáne taǵy basqa otandyq fılmder kóresetildi.
Sol sııaqty «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda 2017 jyly bastalǵan «Altyn adamnyń» álemge sherýi» jobasy negizinde ǵalamdy sharlaǵan «Altyn adam» úsh jyl ishinde 26 eldiń (Belarýs, Reseı, Ázerbaıjan, Qytaı, Polsha, Túrkııa, О́zbekstan, Soltústik Makedonııa, Majarstan, Chehııa, Malaızııa, Grekııa jáne t.b.) mýzeılerinde bolyp, ult tarıhyn áıgilese, qazaq jerinde ómir súrgen ejelgi jáne ortaǵasyrlyq kóshpendiler mádenıetiniń san alýandyǵyn pash etý maqsatynda: Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq Memlekettik mýzeı qorynan jasaqtalǵan «Uly dalanyń tarıhı-mádenı kelbeti» atty kóshpeli kórme Qytaıdyń ataqty Sıan mýzeıinde, Túrkııanyń Ystanbul qalasyndaǵy Túrik jáne ıslam eskertkishteri mýzeıinde, Majarstannyń Sazhalombatta qalasyndaǵy «Matrıka» mýzeıinde, Praga qalasyndaǵy Chehııanyń Ulttyq mýzeıinde kórsetildi.
Sonymen qatar elimiz halyqaralyq qoǵamdastyqpen baılanysty kúsheıtý maqsatynda Túrkııa, AQSh, Reseı, Qytaı, Fınlıandııa, Koreıa, Malaızııa, Majarstan, Shvesııa elderinde 34 qazaqstandyq ádebıet jáne mádenıet ortalyǵy ashyldy. Osy jyldary qazaqstandyq avtorlardyń úzdik ádebı shyǵarmalary, onyń ishinde zamanaýı qazaq prozasy men poezııa antologııalary Birikken Ulttar Uıymynyń 6 tiline aýdarylyp, 60 avtordyń úzdik shyǵarmasy jalpy sany 120 myń danamen basylyp shyqty. Bul týyndylar álemniń 93 elindegi iri-iri degen 23 myń kitaphana, ýnıversıtet pen zertteý ortalyǵyna taratyldy. Onyń ishinde, aǵylshyn tilindegi kitaptar 18 aǵylshyntildi elge, fransýz tilindegisi – Eýropa men Afrıkanyń 17 eline, arab tilindegisi – Afrıka men Taıaý Shyǵystyń 22 eline, ıspan tilindegisi – Ispanııa men Latyn Amerıkasynyń 20 eline, qytaı tilindegisi – Qytaı Halyq Respýblıkasynyń 1,5 mlrd adamdy qamtıtyn barlyq aımaǵyna jáne orys tilindegisi 14 elge jetkizildi.
Altynshy joba – «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim». Bul baǵdar boıynsha óz mańdaı terimen jetistikke jetken otandastarymyzdy qoǵamǵa tanytý jáne olardy jastarǵa úlgi etý maqsaty kózdelgen. Joba bastalǵannan bergi tórt jyl ishinde bul jobaǵa 1,8 mln adam qamtylyp, 3398 is-shara ótkizilgen. Osy kezeńde jobaǵa qatysýǵa 9 myńǵa jýyq adamnyń aty usynylǵan.
Jobaǵa tikeleı aqparattyq qoldaý kórsetý jáne onlaın daýys berý júıesin qamtamasyz etý úshin 100janaesim.ruh.kz saıty jumys istedi. Jobaǵa qatysýǵa 2017 jyly 2112 ótinim tússe, 2018 jyly – 2388, 2019 jyly – 1673, bıyl 2790 ótinim túsken eken. Byltyr karantın jaǵdaıyna baılanysty konkýrs ótpedi. Joba ótken tórt maýsymda 193 adamdy jeńimpaz dep tanydy.
Baǵdarlamalyq maqala aıasynda júzege asyp jatqan jetinshi joba «Aýyl – el besigi» dep ataldy. Bul shara 2019 jyldan bastap júzege asýda. Bul jobaǵa sońǵy eki jyl ishinde 700 myń adam qatysyp, 3398 is-shara ótken eken. 2019-2020 jyldary atalǵan jobaǵa 124 mlrd teńge bólinip, oǵan 269 aýyldyq jerde 1512 shara iske asty. Atap aıtqanda, 3002 shaqyrym jol tóselip, bilim berý salasyna qatysty 874, densaýlyq saqtaý salasyna qatysty 267 nysany jóndelse, 1069 aýylǵa jyldam ınternet núktesi ornatylǵan. Joba aıasynda, aýyldyq jerlerde 15 652 jańa jumys orny ashylyp, jańadan 158 áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym salynsa, 1 347 nysan jóndeýden ótken.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, Elbasy usynǵan baǵdarlama aıasynda qyrýar sharýa atqarylyp jatyr. Osy jaqsy isterdi elimizdiń árbir azamaty tereń túsinip, óz úlesin qosatyn bolsa ári oǵan memleket qoldaý kórsetse bolashaqta abyroıly elge aınalamyz. Osy oraıda, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy. О́mir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarıhtyń shańyna kómilip qala beredi» degen qorytyndysy zamanaýı aksıoma bolyp qala beredi.
