Ekonomıka • 21 Qyrkúıek, 2021

Daǵdarys pen dármensizdik

199 ret kórsetildi

Dúnıejúzilik bank deregi boıynsha byltyr jahandyq ekonomıka kórsetkishteri 3,5 paıyzǵa, al Halyqaralyq valıýta qorynyń (HVQ) málimetinshe 3,2 paıyzǵa quldyrap ketken. Bul jerde qaı sıfr shyndyqqa jaqyn dep bas aýyrtýdyń qajeti shamaly. Qaıtkende de buryn-sońdy kezdespegen quldyraýdy bastan keshirdik. Qazaqstan da sońǵy jıyrma jylda tuńǵysh ret ishki jalpy ónim (IJО́) kórsetkishin teris mánge túsirip aldy (-2,6 paıyz). Sodan áli ońala alar emespiz.

Kollajdy jasaǵan: Amangeldi Qııas

Eńbek resýrstaryn damytý orta­lyǵy taıaýda ǵana jarııa etken baıandama­syn­da jahandyq jáne otandyq ekonomı­kanyń ózgerý qarqynyn baǵalap, aldaǵy jaǵ­daılarǵa boljam jarııalaǵan. Pan­demııa saldarynan Jer sharyndaǵy bar­lyq jumys isteıtin adamnyń shama­men 94 paıyzy qandaı da bir jolmen shek­teý sharalaryna tap bolǵan. Əlem­degi jumyssyzdyq deńgeıi 2018-2019 jyl­dar­daǵy 5,4 paıyzben salystyrǵanda 2020 jyly 6,5 paıyzǵa deıin ósti. Bul kórset­kish bizdiń elde 4,9 paıyzǵa deıin kóterildi.

Dúnıejúzilik bank sarapshylary əlem­dik ekonomıkanyń 2021 jyly 5,6 jəne 2022 jyly 4,3 paıyzǵa ósýin kútýde. Bank sarapshylarynyń aıtýynsha, pan­de­mııa əlemdegi ekonomıkalyq belsen­di­lik­ke uzaq ýaqyt teris əser etedi, osy­­laı­sha ekonomıkasy damyp kele jat­qan jəne damýshy elderdegi ósý múmkin­dik­terin te­jeıdi. «Boljamdar boıyn­sha AQSh eko­­no­mıkasy 2021 jyly 5,4, Eýro­aı­maq­ta – 4,2, Japonııada 2,5 paıyzǵa ósedi. Qytaıda jıyntyq suranys pen qaryz qara­jatynyń qysqarýy esebinen IJО́-niń aıt­ar­lyqtaı ósýi (8,5 paıyz) baıqalady.

Qazaqstanǵa keletin bolsaq, 2021 jyly ekonomıkanyń ósý qarqyny 3,2 paıyzdy quraıdy, al 2022 jyly 3,7 paıyz deńgeıinde bolady. Shıkizat taýarlary baǵasynyń baıaý ósýi, OPEK+ kelisimi sheńberinde munaı óndirýge shekteýlerdiń əlsireýi, sondaı-aq tikeleı sheteldik ınvestısııalar aǵynynyń ulǵaıýy ekonomıkalyq ósimge qoldaý kór­setedi dep kútilýde» dep jazady or­t­alyq.

HVQ bolsa Qazaqstan ekonomıkasy 2021 jyly 3,2, al 2022 jyly 4 paıyzǵa ósedi degen joramal aıtady. Bul rette Azııanyń iri ekonomıkasy sanalatyn Qytaıdyń IJО́ ósimi 2021 jyly 8,1 jəne 2022 jyly 5,5 pa­ıyz deńgeıinde boljanýda. Qytaıdan basqa, aımaqtyń ekonomıkasyn qalpyna kel­ti­retin qozǵaýshy kúsh – Úndistan, Ban­­g­la­desh jəne Vetnam bolmaq. Al Or­ta­lyq Azııadaǵy ósim shıkizatqa álem­dik baǵanyń ósýine táýeldi.

Úkimet ekonomıkanyń oń qarqyny baıqalady dep aıtýdan tanbaıdy. Biraq sóz ben istiń qabysar tusy áli de alda ekeni anyq. Koronadaǵdarys densaýlyqqa ǵana emes, azamattardyń jumyspen qamtylýyna jəne səıkesinshe olardyń jalǵyz tabys kózine de qaýip tóndirdi. Alǵashqy lekte qıyndyqqa ushyraǵandar – shaǵyn kəsiporyndar, əıelder, jastar, eńbek mıgranttary, bilikti emes jəne beıresmı jumysshylar. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, daǵdarys órshý kezinde jumysynan aıyrylǵan ərbir úshinshi adam beıresmı jumysshy bolǵan. Osyǵan oraı vırýstyń taralýyn shekteý, halyqtyń osal toptaryna kómek kórsetý, ekonomıkanyń qurylymdyq sıpattamalaryn retteý jəne vaksınalarmen baılanysty problemalardy eńserý taıaý ýaqyttaǵy elder saıasatynyń negizgi basymdyqtary bolyp qala bermek.

О́z kezeginde halyqaralyq uıymdar memleketterge kelesi baǵyttarǵa nazar aýdarýdy usynady. Onyń birinshisi – ómirdi qutqarýǵa kúsh salý. Iаǵnı vaksı­na­laý qarqynyn ulǵaıtý. Ekinshisi –
mem­­lekettiń ekonomıkany saqtap qa­lý­ǵa shyndap kirisýi. Bul oraıda memle­ket jumys oryndaryn qorǵaýdy qam­tamasyz etý úshin kəsiporyndar men ha­lyqtyń kiristerin qoldaýdy qam­­tı­tyn qazynalyq (salyqtyq-bıýd­jet­­­tik) yntalandyrý bastamalaryn jal­­ǵastyrýy qajet. Úshinshisi – jalpy qoldaý kezinde qamtylmaı qalýy yqtımal toptar –
jastar, əıelder, sondaı-aq «jumys is­teıtin kedeılerdi» qol­daý qaıta baǵ­dar­lanǵany jón. Tór­tin­shisi – Úkimet ekonomıkanyń eń kóp zardap shekken salalaryna nazar aýdarýy kerek. Bul salalar úshin olardyń ereksheligin eskere otyryp, qalpyna kel­tirý jəne odan əri damytý, sondaı-aq jumys oryndaryn qurý jəne tez damyp kele jatqan sektorlarmen ushtasý múm­­kindikteri boıynsha jekelegen stra­­­tegııalar, baǵ­dar­lamalar men jos­par­­lar əzirleý talap etiledi.

«Koronadaǵdarys təýelsiz Qazaqstan ta­rıhyndaǵy ekinshi eń aýqymdy daǵ­da­rys boldy. Ishki óndiristiń quldy­ra­ýynan basqa, Qazaqstan eldiń basty eksporttyq taýary, demek, basty tabys kózderiniń biri – munaıdyń əlem naryǵyndaǵy daǵdarysqa tap boldy. Qyzmet kórsetý salasynyń ósý qarqyny bir jylda rekordty kórsetkish 5,4 pa­ıyz­ǵa tómendedi. Eń kóp qysqarý turý jəne tamaqtaný qyzmetterine (-19,7 pa­ıyz), kólik (-17,2 paıyz) jəne saýda salasyna (-7,3 paıyz), sondaı-aq ózge de qyzmet túrlerin usyný salasyna (-8,4 paıyz) keldi» degen derek aıtylady baıandamada.

Dúken, dámhana, meıramhanalar óz­de­riniń onlaın qyzmetterin iske qosý ar­qyly qyspaq arasynan qınalmaı shyqsa, týrızm sektory úshin mundaı múmkindik te bolmady. О́ıtkeni týrıs­ter aǵyny shekteldi. Árıne, týrıstersiz týrızmdi damytý múmkin emes. «Arman-týr» jəne Ekskýrsovod-gıd mektebiniń dı­rektory Saltanat Abjanova keńse­ler­di tapsyrýǵa jəne jabýǵa týra kel­ge­nin aıtady.

«Kóp kompanııa óz qyzmetkerlerin jumystan shyǵaryp jatty. Olar – orta, iri deńgeıdegi kompanııalar. Biri óz qyzmetkerlerin merzimsiz demalysqa jiberdi, jalpy, barlyq týrfırma zardap shekti, biri 100 paıyzǵa, biri 50 paıyzǵa. Bireýler kem degende menedjerlerine jalaqy berý úshin tenderlerge bardy. Kóptegen shaǵyn fırmalar da shydaı almady, jabyldy jəne ərtúrli salaǵa ketti. Keıbiri bilim berý salasyna, keıbiri saýdaǵa degendeı. Bul óte ókinishti, óıtkeni kóptegen kəsibı kadrlardy joǵaltyp aldyq. Shetelge týrısterdi aparýmen jumys istegen keıbir fırmalar ishki naryqty qaıta baǵdarlaýǵa jəne zertteýge, túrli aq­pa­rat týrlary boıynsha júrýge, óz qyz­metkerlerin, menedjerlerin qazaq na­ryǵyna qaıta daıarlaýǵa məjbúr bol­dy. Meniń kompanııamdy óz eks­kýrsovod-gıd mektebimizdiń bolýy ǵana qutqardy. Baǵdarlamany onlaın jasap, týrıstik ekskýrsııalyq salanyń túrli modýli bo­ıyn­sha bilim alǵysy kelgenderdiń bar­ly­ǵyn oqyttym» deıdi Saltanat.

Qatty zardap shekken salalar qa­ta­ryn­da kólik sektory da bar. Daǵdarys qıyndyǵyn qatty sezingeni sonsha, karantın sharalary əlsiregennen keıin de qalpyna kelmedi. Koronadaǵdarys kólik tasymalynyń barlyq túrine – qalalarda jeke jəne qoǵamdyq kólikti paıdalanýdan bastap, el ishinde de, basqa eldermen de jolaýshylar men júk tasymalyn júzege asyrýǵa deıin əser etti.

«Avtomobıl kóliginde kəsiporyn­dar­dyń toqtaýyna jəne karantın sha­ra­larynyń engizilýine baılanysty avto­býs baǵyttaryndaǵy jolaýshylar aǵyny kúrt tómendedi, jolaýshylar kəsiporyndary kúrdeli qarjylyq jaǵ­daıǵa tap boldy. Mysaly, Almaty qala­synda 2020 jylǵy 31 naýryzda jo­laýshylar sany 2020 jylǵy 25 aqpanmen salystyrǵanda 15 ese (kúnine 2,25 mln-nan 150 myń tranzaksııaǵa deıin) azaıdy. Sý kóligi boıynsha Kas­pıı mańy porttary arasynda keme qaty­nasyna ýaqytsha tyıym salynǵan jaǵ­daıda keme ıeleri flottyń tolyq júk­telmeý problemasyna tap bolady. Onyń ishinde Qazaqstannyń avıasııalyq əkim­­shiliginiń məlimetteri boıynsha aza­­mattyq avıasııaǵa keltirilgen zalal ǵana 326 mlrd teńgeni qurady», deıdi Kazlogistics Qazaqstan kólik qyz­met­ker­leri odaǵynyń bas dırektory Erlan Absatov.

О́nerkəsipte səl ózgeshe jaǵdaı qa­lyp­tasýda. Munaı óndirýge arnalǵan shekteýlerge jəne munaı eksporttaýshy elder uıymynyń (OPEK) kelisimi sheńberinde gaz kondensaty kóleminiń qysqarýyna baılanysty óndiristiń jalpy kóleminiń qysqarýy aıasynda taý-ken óndirý ónerkəsibiniń ósý qarqyny 3,8 paıyzǵa, al jumyspen qamtý 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha 1,1 paıyzǵa qysqarǵan.

Jaqsybek Kúlekeevtiń aıtýynsha, əsirese burǵylaý, geologııa, jer asty jəne jer ústi jabdyqtaryn daıyndaýmen, qury­lys­tar­men aınalysýshy kompanııalar zardap shekken.

«Mysaly, TShO «Bolashaq keńeıtý jobasy» obektisiniń qurylysyn toq­ta­týǵa məjbúr boldy, onda 20 myń­nan astam adam jumys istedi jəne olar­dyń barlyǵy məjbúrli jumys­syz­­dyq­­qa tap boldy. Munaı kompanııa­la­­ry, munaı servıstik kompanııalary osyn­daı qyzmetkerlerdi ózderi qol­daý­ǵa tyrysqany týraly faktiler boldy. Ərıne, memleket bul məselede de kómek­tes­ti, sondyqtan jalpy jaǵdaı ońaı bolmasa da, bul sharalar jumyspen qamtýdy qolaıly deńgeıde qoldaýǵa múmkindik berdi», dedi «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasynyń keńes­shi­si.

Al IT QCC JShS Sertıfıkattaý orta­lyǵynyń jetekshisi Jolaman Ýva­leev­tiń shaǵyn jáne orta bıznestiń quldyraýy saldarynan býhgalterııaǵa, elektrondyq poshtaǵa jəne ózge de
qyz­met kórsetetin AQT ınjenerleri tabys kózinen aıyryldy degendi aıtady.

«Sondaı-aq kompıýterlik tehnıkany jóndeýmen, baptaýmen aınalysatyn shaǵyn IT kəsiporyndarynyń sany azaıdy. Daǵdarys saldarynan iri kəsiporyndar ulttyq kompa­nııalardy qosa alǵanda, ózderiniń ınvestısııalyq bıýdjetterin qysqartty. Saldarynan barlyq AKT jobalary toqtatyldy. Bul AKT ınnovasııalary men damýymen aınalysatyn kóptegen kompanııalardyń bankrotqa ushyraýyna nemese ońtaı­lan­dyrylýyna əkeldi. Bizdiń ózara is-qımyl salamyzdaǵy birqatar IT kompanııalary jumys formatyn qaıta qurdy, bıznes-prosesterdiń edəýir bó­li­gi qashyqtan oryndaýǵa aýys­ty­ryldy. Osy kompanııalardyń ju­mys kólemi men qyzmetkerler sany aı­tar­lyq­taı ózge­risterge ushyraǵan joq», degen pi­ki­rin joldaıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistanda 200-deı úı jylýsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 18:15

Ekibastuzda 40-tan astam úıge sý berilmegen

Aımaqtar • 02 Jeltoqsan, 2022

Erbolat Dosaev Almaty qalasynyń ákimi qyzmetinde qaldy

Taǵaıyndaý • 02 Jeltoqsan, 2022

QazaqGaz dırektorlar keńesiniń quramy ózgerdi

Qazaqstan • 02 Jeltoqsan, 2022

Uqsas jańalyqtar