Azamattyq soǵystardaǵy jaǵdaı qaıtalandy. Qıynshylyq áıelder men balalardyń basyna tústi. Ásirese, qaqtyǵys aımaǵynda jáne oǵan jaqyn aýdandardaǵy mektep oqýshylary aýyrtpalyqtyń astynda qaldy. Sondaı-aq olar Covid-19 pandemııasyna baılanysty shekteýlerdiń zardabyn tartyp otyr. Bılik qaqtyǵys saldarynan 7000-nan astam mektep qırap, búlingenin habarlady. Sóıtip, oqý jylynda 1,4 mıllıonnan astam bala sabaqqa qatysa almaıdy. BUU-nyń habarlaýynsha, bilim berýde shuǵyl kómekke muqtaj qyzdar men uldardyń
4 paıyzyn ǵana qamtý múmkin bolyp otyr. Sondaı-aq bılik basqa da azamattyq mindetterdi oryndaýǵa muǵalimderdi jumsaıtyndyqtan, soǵys basqa aımaqtardaǵy bilimge áser etýi múmkin.
Qaqtyǵys saldarynan qorǵanys shyǵyny ósip, bilim berýge bólinetin bıýdjet qarajaty sonda jumsalady. Elde 2021-2022 jylǵa arnalǵan bıýdjette qorǵanys shyǵysynyń úlesi 0,5 paıyzǵa ósti. Bul áskerı shyǵystardyń nomınaldy qunynyń úshten bir bóligine teń. Al bilim berýge jumsalatyn qarajat 0,2 paıyzǵa tómendedi. Eger úkimet bilim berýge jumsalatyn qarjyny saqtap qalýǵa tyryssa da, ol jalaqysy tómen muǵalimder úshin jetkiliksiz. О́ıtkeni, qarjylandyrý men usynys qıyndyǵy saldarynan ınflıasııa 30 paıyzǵa ósti. Bul muǵalimderdiń rýhyn túsirip, jigerin jasytatyny sózsiz.
Álemde jasalǵan empırıkalyq zertteýler qaqtyǵys bilim men saýattylyqqa aıtarlyqtaı teris áser etetinin kórsetedi. Soǵys sondaı-aq bilim berýdegi aıyrmashylyq, genderlik alshaqtyq sekildi teńsizdikti kúsheıtedi. Saıyp kelgende, munyń bári bilim men ekonomıkalyq múmkindikti álsiretip, onyń teris saldary birneshe urpaqqa jalǵasady.
Efıopııadaǵy qazirgi qaqtyǵysqa qatysy bar aımaqtar ondaǵan jyldan beri azamattyq jáne memleketaralyq soǵystardy bastan ótkerdi. Efıopııa – Erıtreıa soǵysynyń balalar densaýlyǵy men bilimine áserin zertteý júrgizildi. Onda mektepten qalyp, durys tamaqtanbaý zardap shekken aımaqtardaǵy balalardyń bilim berý nátıjelerine aıtarlyqtaı áser etkenin kórsetedi. О́kinishke qaraı, 80- jyldary balalyq shaǵy men mektepte oqıtyn kezi azamattyq soǵysqa tap kelgender 33 jyldan keıin balalarynyń týra sondaı synaqty bastan ótkergenine kýá boldy.
Qıyndyqtarǵa qaramastan, Efıopııany bastaýysh bilimdi barshaǵa ortaq etkeni úshin maqtaı alamyz. Bul sońǵy azamattyq soǵystan kelgen zardaptyń ótemi ispetti. О́kinishke qaraı, qazirgi soǵys kóptegen mektepke zııan tıgizip otyr. Osylaısha, oqý ordalary bilim sapasyn jaqsartyp, qurylymdyq qıyndyqtardy eńserýdiń, pandemııanyń balalar bilimine áserin qalpyna keltirýdiń ornyna soǵyspen áýre.
Qaqtyǵystyń uzaqqa sozylatyn saldaryn joıýdyń bir joly – zardap shekken, osal toptardyń bilim alýyn saqtaýǵa ınvestısııa salý. Mundaı baǵyttaǵy jumys kóptegen balanyń burys baǵytqa túsip ketýinen qorǵaıdy. Halyqaralyq qoǵamdastyq Efıopııadaǵy soǵystan zardap shekken aýdandarǵa azyq-túlik jetkizýin jalǵastyra otyryp, qaqtyǵys aımaǵyndaǵy balalardyń bilim alý múmkindigin saqtaýǵa kirisýi qajet.
Damý uıymdary qaqtyǵysty toqtatý barysyndaǵy kelissózderde bilim berýge halyqaralyq qarajat bólýdi alǵa tartýy qıynǵa soǵýy múmkin. Biraq 2005 jylǵy daýly saılaýdan keıingi zorlyq-zombylyqtan keıin donorlar el bıligine qarajatty tikeleı bermeı, ortalyqtandyrylmaǵan mekemeler arqyly mańyzdy qyzmetterge qarajat bóle aldy. Bul soǵysty toqtatýǵa baǵyttalǵan búkil áreket balalardyń ómiri men bilim alý múmkindikterin qalpyna keltirgende ǵana paıdaly, al ekonomıkalyq sanksııalar salynsa, mektepke qarajat bólinbeı, ınflıasııa kúsheıip, muǵalimderdiń naqty tabysy tómendeıdi.
Bastysy, soǵys adam shyǵynynyń naqty sanymen nemese ashtyqqa ushyraǵan turǵyndar sanymen shektelmeıtinin búkil tarap eskerýge tıis. Qazirgi qaqtyǵystyń saldary bolashaq urpaqqa da teris áserin tıgizedi. Sebebi mıllıondaǵan balalar bilim alý quqyǵynan aıyryldy. Osy úshin saıasatkerler de jaýap berýge tıis.
Bınıam BEDASSO,
Londondaǵy Jahandyq damý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
