Asyl armanǵa jetkizgen kóshbasshy

Elimizdi bul asyl armanǵa jet­­kizgen kóshbasshymyz – Elba­sy­­myz. Atam qazaqta «Basqa qo­nar baq erekshe talǵampaz bolady» degen sóz bar. Ol ekiniń birine emes, tańdaýly adamnyń basyna ǵana qonady eken. San ǵasyrlyq tarıhynda talaı náýbetti bastan keship, «myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdyń qalaýymen bılik tizginin ustap, búkil memlekettik, qoǵamdyq qurylysty qaıta qa­lyp­tastyryp, qıyndyq ataýlyny kóppen birge baǵyndyryp, talaı jetistikke jetip, bu­ryn­ǵy Odaq keńistiginde kósh­bas­shy elderdiń birine aınaldyrý mi­n­deti Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevqa buıyrǵan eken. Onyń osyndaı ótpeli, ótkelekti kezeńde týǵan eli úshin aıanbaı eńbek etken, halqynyń baǵyna bitken qaıratker ekenine eshkimniń de kúmáni bolmaýǵa tıis.

Alǵashqy kezde alǵa qoı­ǵan mańyzdy maqsatymyz – el­­­diń ishki birligin bekemdep, yn­­tymaǵyn saqtaı otyryp, Memlekettik Týymyz ben El­tań­­bamyzdy, Ánuranymyzdy saı­­lap alyp, basty zańymyz – Kons­tıtýsııamyzdy bekitý edi. Búkilhalyqtyq referendým ar­qyly biz bul mindetti oı­da­ǵydaı atqara aldyq. Tutas el bolyp jasaǵan alǵashqy qa­dam­darymyzdyń arqasynda zeń­gir kógimizde erkindigimizdiń bel­gisindeı Kók baıraǵymyz jel­bi­rep, áýenimen túgel jurtty uıyt­qan Ánuranymyz sharyqtap tur­dy. Osynyń ózi halqymyzdyń rýhyn bir serpiltip, azamat­ta­ry­myz­ǵa ózderiniń azat eldiń aıbyndy ulandary ekenin sezindirip, bolashaq jolyndaǵy jasampaz eńbekke yntalandyra tústi.

Táýelsizdiktiń bastapqy jyl­da­­rynda halqymyzdyń quramy kóp­ultty edi. Onyń Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys kezindegi de­por­tasııaǵa, tyń jerlerdi ıgerýge baılanysty obektıvti sebep­teri de boldy. Osy oraıda Nursultan Nazarbaevtyń kita­bynda jazylǵan: «Shamal­ǵan­da alýan túrli ult pen ulys­tyń basy túıisken edi... jer aýda­rylǵan balqarlar, cheshender, nemister, meshet túrikteri, qa­­ra­shaı­lar, kýrdtar. Solardyń bá­­ri­ne qazaqtar úıinen yǵysyp oryn taýyp, baspana berdi. Bizdiń úı­­diń bir qanatynda balqarlar tur­ǵan edi», degen joldarǵa toq­ta­­la ketkim keledi. Osyndaı keń ­peıiline, qonaqjaı kóńiline oraı keń-baıtaq jer buıyrǵan Qazaq eliniń keleshegin kóre al­ma­­ǵan keıbir sáýe­geıler sol tusta «Qazaqstan kóp uzamaı ult­aralyq urys maıdanyna aına­la­dy» dep boljam jasap jatty. Biraq Elbasymyzdyń sarabdal saıasatynyń arqasynda ishki qyrqysqa, qan tógýge jol berilgen joq. Ultaralyq qa­ty­nastar salasynda basqa el­derde balamasy joq biregeı ıns­tıtýt – Qa­zaq­stan halqy As­samb­leıasyn quryp, túrli dıas­­pora ókilderin ortaq Ota­ny­myz­dyń ıgiligi úshin yn­ty­maqty jumysqa jumyl­dy­ra bildi. Ár­bir etnos­tyń tili men dástúrin, má­denıetin da­my­týǵa jaǵdaı jasaldy, dinı bostandyǵyna kepildik berildi. Olar toptasyp turatyn mekenderde ult tilinde oqytatyn mektepter, keı jerlerde jeksenbilik mektepter ashyldy. Ulttyq ortalyqtar quryldy. Qazaqstandyq qoǵamdyq kelisim men patrıotızmniń ózgeshe úlgisi qalyptasty. Ishki birligimiz ben tatýlyǵymyz nyǵaıa tústi.

Eldigimizdi nyǵaıtý jolyn­da­ǵy endigi bir mańyzdy mindet – jurtymyzdyń irgesin nyqtap, bekitip alý edi. Elbasymyz mem­le­ket­tik shekarany delımıtasııalaý, demarkasııalaý boıynsha kórshi elderdiń barlyǵymen birneshe jyl boıy baıypty kelissózder júrgizdi. Bul joly da ol jer taǵ­dyry synǵa túsken sátte al­pa­ýyt eldermen terezemizdi teń ustap, memleketimizdiń múd­de­­sin qatań saqtap, Altaı men Aty­raý arasyndaǵy ulan-ǵaıyr aýma­ǵy­myz­dyń shekarasyn shegendep, óziniń jan-jaqty jetilgen, bi­limi tereń, dana saıasatker eke­nin taǵy da bir ret baıqatty. Halqymyz úshin qasıetti uǵym sanalatyn, talaı urpaq qanyn tógip qorǵaǵan týǵan jerimizdiń bir telimi de jat qolynda ketken joq. Sonyń nátıjesinde qazir Qazaqstan – eshbir elmen jer daýy joq, aýma­ǵy halyqaralyq qujattar ne­gizinde birjolata bekitilgen mem­leket bolyp sanalady.

Osynyń bári Keńes Odaǵy ydyraǵan kezden bastalǵan tereń ekonomıkalyq daǵdarysty eń­se­rip, ulttyq qarjy, salyq, bank júıesin quryp, azamat­ta­ry­myzdyń ál-aýqatyn arttyrý jolyndaǵy tynymsyz ju­mys jaǵdaıynda júrip jatty. «Aldymen – ekonomıka, sodan soń – saıasat» qaǵıdatynyń aıa­syn­­da iske asyrylǵan refor­ma­­lardyń arqasynda eli­miz serpindi damý ústindegi, naryqtyq qatynastary tolyq qalyptasqan res­pýb­lıkaǵa aınaldy. Elbasymyzdyń Jarlyǵymen Ulttyq qor, damý ınstıtýttary qu­ryldy. Syrttan ınves­tı­sııa tar­týdyń, ınvestısııalyq tar­­tym­­dy­lyq­ty arttyrýdyń qu­qyqt­yq negizderi jasaldy. Qa­zaqs­tandyq kásipkerler úshin jańa múmkindikterge jol ashyp, ta­ýarlar men jumystardy, kór­se­­tiletin qyzmetterdi ótkizý n­a­­­ryǵyn keńeıtý úshin ınteg­ra­­­­sııalyq jobalarǵa bastama ja­saǵan Elbasymyz 2014 jyly qurylǵan Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaqtyń basty avto­ry boldy. Álemdik daǵ­da­rys­tar tizbegi basylmaı tur­ǵan kezde jeke elden góri iri mem­le­ket­aralyq qurylymnyń az zııan she­ge­tini belgili. Ony búgingi kúnniń shyndyǵy dáleldep otyr.

Keleshek bilim ekonomı­ka­sy­nyń, bilikti kadrlardyń qo­lyn­da ekenin anyq ańǵarǵan Elbasymyz sonaý 1993 jyldyń ózinde halyqaralyq «Bolashaq» stıpendııasyn bekitip, jas túlek­te­r­imizdi memleket esebinen she­tel­dik jetekshi oqý oryndary­na bilim alýǵa attandyrdy. Osy jyldar ishinde otandyq bilim berý júıesiniń ońtaıly nusqa­syn tabý úshin halyqaralyq ozyq praktıka negizinde tereń izde­nis­ter jasalyp, irgeli ózgerister jú­zege asyryldy. Eli­mizdegi jo­ǵa­ry, orta bilimniń flagmany sanalatyn «Nazarbaev Ýnı­ver­sıtet», «Nazarbaev Zııatkerlik mek­tep­te­ri» ózde­riniń úzdik tájirı­be­sin ózge oqý oryndaryna taratýda. Qazaqstandyq oqýshylar halyqaralyq saıystarda top jaryp júr.

Sonymen qatar elimizdiń álem­de­gi alyp qurlyq – Eýrazııa­nyń kindiginde ornalasqan geog­ra­­fııalyq jaǵdaıy utymdy paı­dalanylyp, tranzıttik áleý­etin arttyrý maqsatynda asa iri ınfraqurylymdyq, logıs­tı­kalyq jobalar qolǵa alyndy. Qysqa ýaqyt ishinde iske qo­syl­ǵan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi qazirgi tańda Batys pen Shy­ǵys­tyń arasyn jalǵaǵan áıgili Uly Jibek jolynyń rólin atqarýda. Buǵan qosa, elimizdiń tórt tarapyn bir-birimen baılanystyryp, jolaýshy, júk tasymalynyń tıimdiligin arttyryp, shyǵynyn azaıtqan túrli avto jáne temir joldar salyndy. Áýe, keme qatynasynyń kókjıegi de keńeıtildi. Eli­miz­diń strategııalyq damý josparlarynda tranzıttik, logıstıkalyq múmkindikterdi odan ári damytý boıynsha ma­ńyz­dy mindetter belgilengen.

Saıyn Saryarqanyń tó­rinde tá­ýel­siz­digimizdiń aı­shyq­ty aıǵaǵy is­petti ásem elor­da­myzdyń boı kóterýi – bizdiń aýyz toltyryp aıtatyn tamasha jetistikterimizdiń biri. Ol jóninde Elbasy: «Bul – meniń tól perzentim. Ár adam, teginde, óz qalasyn súıetin shyǵar. Al biz astanalyqtar ózimizdiń jas qalamyzdy úsh ese artyq súıemiz, óıtkeni biz onyń qurylysyn taqyr jerden bastadyq. Mundaǵy árbir jańa múıis, árbir jańa ǵımarat bizdiń júregimizden shyqqan, óıtkeni olar týǵan sátinen bastap bizdiń kóz aldymyzda», degen edi. О́tpeli kezeń qıyndyqtary qysyp, eldiń bolashaǵy bulyńǵyr tartqan tusta kóregendik tanytyp, osyndaı tarıhı sheshim qabyldaǵan jáne ony júzege asyrýǵa tikeleı bas bolyp, barynsha qaırat kórsetken Elbasymyz qandaı marapatqa da, qoshemetke de laıyqty.

Elorda elimizdiń bas qalasy atanǵan kezden bastap erekshe qarqynmen damyp, 1999 jyldyń shildesinde IýNESKO-nyń «Álem qalasy» ataǵyn aldy. Osynda daýlasqan jurttardy bitistirip, tartysqan taraptardy tabystyrǵan, yntymaq pen bitimgershilikke bastaǵan talaı halyqaralyq is-sharalar ótti. Sonyń ishinde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe elderdi 11 jyldan soń bir ústel basyna jınaǵan Astana sammıti men Sırııa máse­le­sin sheshýde mańyzdy ról atqarǵan Astana prosesin erek­she bólip aıtýǵa bolady. Sonyń báriniń bel ortasynda óziniń beıbitshilik súıgish bastamalarymen búkil álimge belgili bolǵan, yntymaqtastyqtyń, qa­ýip­sizdiktiń, damýdyń basty jaq­taýshysy Elba­symyz Nur­sultan Nazarbaev júrdi. Mem­le­ketimizdiń tarıhynan syr sher­tetin osy birer faktilerdiń ózi elimizdiń táýelsizdigi men Elba­sy­myzdyń esimi bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıtyn, ózara baılanysty uǵymdar ekenin kórsetedi.

Jalpy, táýelsizdik – halqy­myz úshin baǵa jetpes baı­lyq, eń qasıetti boıtumar. Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev: «Táýelsizdik – mem­le­ket­tigimizdiń altyn dińgegi, der­­bes­tigimizdiń berik negizi. Ta­rıhy baı, tamyry tereń Qazaq eli úshin bu­dan asqan qasterli qundylyq joq. Ony eń qymbat qazynaǵa, eń asyl amanatqa balaımyz. Sondyqtan babalar ańsaǵan Táýelsizdiktiń qadirin jan-júregimizben sezinemiz. Ege­mendik – ár halyqqa buıyra bermeıtin baǵa jetpes baqyt», dep atap kórsetti. Sondyqtan da ulttyq táýelsizdigimizdi barynsha baǵalap, barynsha ardaq tutýymyz qa­jet. Álemniń túkpir-túkpirinen dúrkin-dúrkin burq ete qalatyn soǵys jan­jaldary jaǵdaıynda biz beıbit aspan astynda ishki yntymaǵymyz jarasyp, aýyzbirshilikpen ómir súrip jatqanymyzǵa shúkirshilik aıtqanymyz jón.

Otyz jyl – tarıhı turǵydan alǵanda tym qysqa merzim. Bizdiń elimiz osy kezeń ishinde basqa memleketter júz jyldan astam ýaqyt jumsaǵan irgeli ózgeristerdi júzege asyryp, óziniń beıbitshil ustanymyn, túrli salada qol jet­kizgen jetistikterin búkil álemge tanytyp, moıyndata bil­di. Halyqaralyq saıasattyń beldi de belsendi sýbektisine aınaldy.

1920 jyly sol zamannyń belgili dintanýshysy bolǵan Faızolla qarı:

«Eı, qazaǵym, keshtiń

ǵumyr kúrdeli,

Sendeı bolsyn – bolsa

bir ult zerdeli!

Qurbandyǵyń bolar

edim jolyńa,

El bolsań sen –

óz aldyńa irgeli!»,

dep jazǵan eken. Qarı babamyz ar­man­daǵan Táýelsizdikti kórý, ony baıan­dy etý jolynda qyzmet etý siz ben biz­diń peshe­nemizge jazylǵan eken. Osy baqytymyzdy baǵalap, ony baıandy etý jolynda Kúltegin babamyz aıtqandaı, «kúndiz otyrmaı», elge qyzmet etý – qasıetti boryshymyz.

Asylbek SMAǴULOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııanyń múshesi,

zań ǵylymdarynyń doktory,

professor