Rýhanııat • 03 Qazan, 2021

«Atameken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııasy Túrkistan oblysynda jalǵasty

132 ret kórsetildi

Túrkistan men Qyzylorda oblystary­nyń shekarasynda ekspedısııanyń qyzyl­ordalyq múshelerin tanymal jazýshy, «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmet» Halyqaralyq syılyqtarynyń laýreaty Marhabat Baıǵut, K.Sımonov atyndaǵy Halyqaralyq ádebı syılyǵynyń laýreaty Narmahan Begalıev, Túrkistan oblysynyń úzdik jazýshysy nomınasııasynyń ıegeri Abylaı Esimbaı, sonymen qatar Saýran aýdanynyń ákimi Ǵanı Rysbekov pen Túrkistan oblystyq qoǵamdyq damý basqarmasy basshysynyń orynbasary Dinmuhamed Jaqypbekov bastaǵan, quramyna birqatar aqparat quraldarynyń ókilderi kirgen top dám-tuz usynyp, qushaq jaıa qarsy aldy.

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń Qyzyl­orda oblysyndaǵy tilshisi Murat Jetpis­baev bastap kelgen delegasııa múshelerine jazýshy Marhabat Baıǵut «Túrkiler tóri Túrkistan» atty kitabyn syıǵa tartty.

San ǵasyrlyq Saýran

Túrkistan – kıe qonǵan meken. Árı­ne Túrkistan dese, aldymen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi eske túsetini bel­gili. Degenmen bul kıeli mekende Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen basqa da qas­terli oryndar kóp-aq. Qazirgi tańda Ázi­ret Sultan tarıhı-mádenı qoryq mýzeıi­niń quramynda Túrkistan jáne Kentaý qalalary aýmaǵynda 100-ge jýyq tarıhı-mádenı eskertkish bar. Keń baıtaq elimizdiń tarıhı-mədenı jəne týrıstik əleýetin keńinen kórsetip, nasıhattaý maqsatynda jolǵa shyqqan «Egemen Qazaqstan» jəne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri qyzmetkerleri, oblys əkimdigi, «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi mamandary, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderiniń sapary aldymen Saýran aýdanynan bastaldy. «Aqparattyq-tanymdyq ekspedısııanyń máni ata-babalar amanaty turǵysynan qaraǵanda da, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men «Uly dala­nyń jeti qyry» baǵdary tur­ǵysynan qaraǵanda da óte mańyzdy. Qudaıǵa shúkir Qazaqstanǵa osynshama keń baıtaq jer bergen, Alla taǵala. Ata babalarymyzdyń amanaty – eldik pen erlik, birlik pen yntymaq. Sol amanat, sol ıdeıany, sol murat-maqsattardy jas urpaqtyń boıyna sińirý úshin, qazirgi urpaqtyń keleshegi úshin osyndaı ekspedısııalardyń máni óte úlken», deı kele jazýshy Marhabat Baıǵut ekspedısııa múshelerine aq jol tilep, aq batasyn berdi.

Ekspedısııanyń Saýran aýdanynan bas­talýynyń ózindik sebebi de joq emes edi. Jańadan qurylǵan aýdan tarıhı jádigerlerge baı. Elimizdegi eń kóne qa­lashyqtardyń biri sanalatyn Saýran­nyń áli ashylmaǵan syrlary mol. Biraz ýaqyttan beri munda ǵalymdar arheo­logııalyq qazba jumystaryn júrgizip keledi. 

Saýran aýdanynda qart Qarataý men Syrdarııa ózeniniń arasynda týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn tarıhı oryndar, tabıǵaty janǵa jaılylyq syılaıtyn saıaly jerler az emes. Túrkistan qalasynan soltústik-batysqa qaraı 30-40 shaqyrym jerde ornalasqan Saýran týraly derekter H ǵasyrdaǵy eńbekterde kezdesedi. Ol kezde Saýran Syrdarııa alabyndaǵy mańyzdy strategııalyq jáne saýda ortalyǵy retinde belgili bolǵan. HIII ǵasyrdyń orta sheninde Saýran Aq Ordanyń astanasy boldy. XIV ǵasyrdyń aıaǵynda qalany Ámir Temir áskerı qamalǵa aınaldyrǵan. Úlken meshiti bolyp, ıslam dininiń Qazaqstanǵa taraýyna yqpal etken. XVI ǵasyrda Saýran munaraly bıik dýaldarmen qorshalǵan úlken qala bolǵan. Saýran XVII ǵasyrdyń aıaǵy men XVIII ǵasyrdyń basynda álsirep, XIX ǵasyrdyń basynda birjolata kúıregen. Qazirgi kezde Saýran qabyrǵalary men muna­ralarynyń qaldyqtary bar, aýdany 550-800 metr dóńgelek alań. Júr­gizil­gen zertteý ju­mystary qalanyń VII–XVIII ǵasyrlarǵa jatatynyn dá­leldeı­di. Arabtyń geografy ál-Mag­dısı: «Saýran (Savran) – úl­ken shahar, ol birinen soń biri salynǵan je­ti qabyrǵamen qorshalǵan. Rabaty bar, meshiti ishki shaharda ornalasqan. Ol oǵyzdar men qypshaqtardan qorǵaýǵa arnalǵan shekaralyq shahar» dep jazǵan. Uzaq ýaqyt aralyǵynda shahar elimizdiń ońtústigindegi saýda men qolóneriniń iri or­ta­lyǵy bolyp, mádenı damýdyń besi­gine aınaldy. Shyńǵyshannyń shapqyn­shylyǵy jaıly jazylǵan derekterde Saýrannyń aty atalmaıdy. Biraq HIII ǵasyrda Syrdarııa arqyly ótken armıan patshasy Getým qalany Savran dep, Syǵanaq (Sgnah), Qarashyq (Harachýk), Iasy (Ason) qalalarymen birge atap jazǵan. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, mońǵol shapqynshylyǵynan keıin qala ­ornyn aýystyryp, basqa jerden salyn­ǵan. Qazba materıaldary jańa qala­nyń orny Qaratóbeden soltústikke qaraı úsh shaqyrym jerdegi keń jazyqtan boı kótergenin bildiredi. 1320 jyly qaıtys bolǵan Aq Ordanyń bıleýshisi Sasy Buqa osy qalada jerlendi. Onyń uly Erzen Saýran, Otyrar, Jent jáne Barshynkent qalalarynda medrese, meshit, hanaka se­kildi qaıyrymdylyq mekemelerin saldyrdy. Shahar saıası jáne ekonomıkalyq ortalyq retinde óziniń mańyzyn keıingi júzjyldyqta da joǵaltqan joq. Qa­zaq handyǵynyń quramyna shahar toly­ǵymen HVI ǵasyrdyń sońynda ótip, onyń basty qalalarynyń birine aınal­dy. Ashyq daladaǵy jazyq jerge sa­lynǵan shahardyń tamasha tabıǵaty men janyńdy jadyratar tunyq aýasy, ony aınala qorshaı salynǵan alyp qorǵanys qabyrǵalary jaıly kóptegen jylnamashylar jazǵan. Sol kezdegi jaýgershilik jaǵdaıǵa laıyqtap turǵyzylǵan qalyń qorǵanys dýaldary osy kúnge deıin jaqsy saqtalǵan. Shahar Qazaq handyǵynyń quramyna tolyqtaı ótkennen keıin erekshe kórkeıip, iri rýhanı ortalyqqa aınalady. Sol kezde meshit, medreseler salyndy. Sondaı keremet qurylystardyń biri qos munaraly medrese men juma meshiti jaıly HVI ǵasyrda bir jylǵa jýyq Saýranda turǵan aqyn-jazýshy Ýásıfı qyzyǵa jazǵan. Shahardy sýmen qamtamasyz etý álemde sırek kezdesetin sýlandyrý tásili «kárizder» arqyly júrgizilgen. Ýásıfıdiń aıtýynsha, osy sýlandyrý júıesin shaharǵa musylman áýlıeleriniń biri Mir Arab syıǵa tartqan. Basyn shahardan 7 shaqyrym jerden alatyn osy kárizdi kanaldy salýǵa 200 úndi quldary paıdalanylǵan. Sol áýlıeniń esimi osy kúngi Saýrannan soltústikke qaraı 6-7 shaqyrym jerdegi Mirtóbe bekinisiniń qıraǵan ornynda qalǵan. Kárizderdiń basy da sol mańnan bastalady.

Ekspedısııa kezinde usynylǵan derek­terge júginsek, shamamen HIV ǵasyrda sa­lynǵan ekinshi Saýrannyń orny Túrkistan qala­synan Qyzylordaǵa qaraı ótetin temir joldyń boıymen 45 shaqyrym jerde saqtalǵan. Arheologııalyq zertteýler kezinde Ýásıfı jazǵan medrese men káriz qubyrlarynyń oryndary tabyldy. Sondaı-aq shaharda bolǵan juma jáne aıt meshitteriniń qaldyqtary qazylyp, olardyń saqtalǵan bólikterin qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Qazba kezinde shahardyń bas qaqpasy men onyń syrtynan qazylǵan orǵa salynǵan aspaly kópirdiń tuǵyrlary tabylǵan. Qorǵanys qabyrǵasyn qorshaı qazylǵan tereń ordyń ishine kezinde sý jiberilgen. Arnaıy salynǵan qazba 48 qatar qalan­ǵan kirpishpen nyǵaıtylǵan tereń ordyń tereńdigi úsh metrden astam ekendigin kórsetti. Qalany qorshaǵan jaýdyń talaı jaýyngerleri osy ormen qabyrǵany ala almaı jer qushqan. Qazba jumystary kezinde tabylǵan qabyrǵaǵa qadalǵan jáne ordyń ishine qulaǵan jebeniń temir ushtary kóp. Qabyrǵa buzǵysh qondyrǵylardyń domalaq tas oqtary men orǵa qulap ólgen jaý áskeriniń qýraǵan qańqalary da kezdesken. Qazirgi tańda tarıhı qala qorǵan qamalmen qorshalǵan. Qalanyń qaqpala­ry men buryshtaryna 7 qorǵanys munara­sy turǵyzylǵan, qamalynyń uzyndyǵy –
2 360 metrdi quraıdy. Qamaldyń syrtynda tereńdigi 1-3 metr, eni 15-20 metr bolatyn or izderi saqtalǵan. Qazirgi kezde sha­hardyń ornyndaǵy kóne ǵımarattardy qal­pyna keltirip, týrıster kóretin mýzeı etý jumystary júrgizilýde. Saýran qala­shyǵynyń tarıhyna qanyqqan ekspedısııa mú­sheleri jańa aýdanda qolǵa alynǵan jáne jos­parlanǵan jumystar jóninde de máli­metter aldy.

Aýdan ákimi Ǵanı Rysbekov turǵyndar­ǵa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý úshin búgingi zaman talabyna saı emhana, aýrýhana ǵımarattary kerektigin aıtady. Sol sekildi buqaralyq sportty damytý, bilim salasyn odan ári jetildire túsý baǵytynda keshendi jobalardy iske asyrý úshin áleýmettik nysandar boı kóteretin bolady.

Túrkiler tóri Túrkistan

«Atameken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııasynyń ókilderi Saýran aýdanyna saparynan soń kúlli túrki jurtyna ortaq qasıetti Q.A.Iаsaýı kesenesine zııarat etti. Túrki áleminiń rýhanı astanasy – Túrkistan jerinde tamyry tarıh bolyp taralǵan tulǵalar rýhyna quran baǵysh­taǵan ekspedısııa músheleri «Áziret Sul­tan» memlekettik tarıhı-mádenı qo­ryq-mýzeıiniń tynys-tirshiligimen tanysty.

IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine engen, HIV ǵasyrda áıgili ámirshi Ámir-Temirdiń buıryǵymen turǵyzylǵan, tarıhı jádiger ýaqyttyń talaı synyna tótep berip, qazirge deıin saqtaldy. 1723 jyly jońǵar shapqynshylyǵy kezinde, keıinnen HIH ǵasyrdyń orta tusynda Qoqan han­dyǵy men orys patshasy áskeriniń shabýyldary tusynda zaqymdanǵan bolatyn. Qoryq-mýzeı qyzmetkerleri aıtqan derek boıynsha, kesenede 300-den asa tarıhı tulǵa, olardyń qatarynda qazaqtyń 21 hany máńgilikke tynystap jatyr. Sońǵy jyldary otandyq týrızmdi damytý baǵytynda aýqymdy jumystar atqarylyp, Q.A.Iаsaýı kesenesiniń mán-mańyzy erekshe artyp keledi. Bul oraıda 2025 jylǵa qaraı tarıhı keshenge jyl saıyn 2,5-3 mıllıonǵa jýyq týrıst keledi dep kútilýde.

Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen qol sozym jerdegi Kúltóbege kelgen ekspedısııa músheleri kóne qalashyq tarıhyna qanyqty. Túrkistan aýmaǵyndaǵy alǵashqy qalalyq qonystardyń biri – 27 gektar jerdi alyp jatqan Kú­ltóbe qalashyǵyn qaıta qalpyna kel­tirý maqsatynda Mádenıet jáne sport mı­nıstrligine qarasty Qazaq ǵy­ly­mı-zertteý mádenıet ınstıtýty 2018 jyldan beri arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip jatqany belgili. Arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde qoqan jáne qazaq handyǵy tusyndaǵy úılerdiń oryndary, HVII-HIH ǵasyrlarǵa tán qysh-qumyralar, basqa da túrli qundy jádigerler tabylǵan bolatyn. Bıyl «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine qarasty Kúltóbe qala jurtyna keshendi túrde arheologııalyq qazba, konservasııa jáne restavrasııa, jartylaı qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Áli de ashylmaǵan tarıhı syrlardy zerttep, anyqtaý, IýNESKO jáne IKOMOS halyqaralyq saraptamalyq qoǵamdastyǵy usynǵan Kúltóbe qala jurtyndaǵy mańyzdy tarıhı oryndardy saqtaý jáne qalpyna kel­ti­rý basty nazarda. Bizdiń zamanymyzǵa deıin­­­gi II ǵasyrdan bastaý alatyn Qazaq­stan­da­ǵy alǵashqy sáýlet qurylystary bar Kúltóbe qalashyǵy birqatar derek­terde Kúltóbe Iаsy (Ason) dep atalady. Alǵash ret Iаsy ataýy mońǵoldardyń uly hany Mengýdiń ordasyna Qazaqstannyń ońtústik aımaǵy arqyly sapar shekken armıan patshasy I Getýmnyń joljazbasynda kezdesedi. Ǵylymı qyzmetkerler­diń pikirinshe, Kúltóbe qalashyǵynan eki myńjyldyqtaǵy tarıh pen mádenı sabaqtastyqtyǵynyń bolǵanyn kórýge bolady. Qalashyq ejelgi Iаsy qalasynyń bir bóligi bolǵandyqtan, IýNESKO sarapshylary konservasııaǵa jáne ishinara qalpyna keltirýge jatatyn nysandarǵa erekshe nazar aýdardy. Sarapshylar­dyń málimetine qaraǵanda, olardyń ishin­de birneshe ártúrli kezeń nysandary­nyń eskızderi – qolónershilerdiń tur­ǵyn úıleri, jer ıelenýshiler, ejelgi saý­da kósheleri, sheberhanalar, ishki aýlalar jáne XII-XIX ǵǵ. bekinis qabyrǵalarynyń elementteri bar. Kúltóbe qalashyǵynda­ǵy alǵashqy arheologııalyq zertteýler 2010 jyly belgili qazaqstandyq ǵalym Erbolat Smaǵulovtyń bastamasymen qolǵa alynǵan eken. Keıin arheologter bul qalashyqtyń ejelgi Iаsy qalasynyń eń kóne bóligi ekenin dáleldedi. Aımaqtan tabylǵan «krest tárizdi» ǵıbadathana jáne b.z. birinshi ǵasyrlarmen belgilen­gen birqatar sáýlet qurylystaryn anyqtaý Iаsy qalasynyń qurylý ýaqytyn jarty myńjylǵa jyl­jytýǵa jáne Uly dalanyń tarıhı-mádenı landshaf­tyn qalyptastyratyn kóptegen aspektiler­di qaıta qaraýǵa múmkindik berdi.

Búgingi tańda qurylys jumystary qarqyndy júrgizilip jatqan Túrkistan­da týrısterge, zııarat etýshilerge «biz­derde mynadaı bar» dep maqtan ete kór­seter nysandar kóp. «Atameken» aq­pa­rattyq-tanymdyq ekspedısııa mú­she­leri sońǵy ózgeris, ıaǵnı kesene ma­ńyn jaryqtandyrý jobasyn kórý­di qalady. Iаǵnı túngi Túr­kistannyń ty­nys-
tirshiligin tamashalady.

1

Sońǵy jańalyqtar

«Kanelo» qarsylas tańdady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:00

Qulybaev qyzmetinen ketti

Qoǵam • Búgin, 09:20

Qyrǵyzǵa qarsy shyǵady

Boks • Búgin, 09:00

Fatıma hanymnyń kóılegi

Tarıh • Búgin, 08:59

Vagner Lav Danııada oınaıdy

Fýtbol • Búgin, 08:57

Jyrshylyq mektep qaıta jańǵyrdy

Bilim • Búgin, 08:55

Álimhanuly Andradeni jeńe ala ma?

Boks • Búgin, 08:52

Myqtylar Melbýrnde bas qosty

Tennıs • Búgin, 08:51

Kóktalǵa kópir syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 08:49

AvtoHQO-lar jumysyn qaıta bastady

Qoǵam • Búgin, 08:47

Kásip meńgergen qatardan qalmaıdy

Qazaqstan • Búgin, 08:40

Áleýmettik tólemder keshikken joq

Qoǵam • Búgin, 08:37

Donor bolý – ómir syılaý

Medısına • Búgin, 08:35

Jańa jyldan bastap jalaqy ósti

Qoǵam • Búgin, 08:33

Almatyǵa 10 reanımobıl syılady

Medısına • Búgin, 08:31

Depozıttiń maksımaldy somasy kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:30

2 mıllıon montajdalǵan anod óndirdi

Qazaqstan • Búgin, 08:29

«Omıkron» jedel taralýda

Álem • Búgin, 08:23

Mamandyqtarǵa da mán bergen jón

Bilim • Búgin, 08:20

Uqsas jańalyqtar