«Egemen Qazaqstan» gazetiniń Qyzylorda oblysyndaǵy tilshisi Murat Jetpisbaev bastap kelgen delegasııa múshelerine jazýshy Marhabat Baıǵut «Túrkiler tóri Túrkistan» atty kitabyn syıǵa tartty.
San ǵasyrlyq Saýran
Túrkistan – kıe qonǵan meken. Árıne Túrkistan dese, aldymen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi eske túsetini belgili. Degenmen bul kıeli mekende Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen basqa da qasterli oryndar kóp-aq. Qazirgi tańda Áziret Sultan tarıhı-mádenı qoryq mýzeıiniń quramynda Túrkistan jáne Kentaý qalalary aýmaǵynda 100-ge jýyq tarıhı-mádenı eskertkish bar. Keń baıtaq elimizdiń tarıhı-mədenı jəne týrıstik əleýetin keńinen kórsetip, nasıhattaý maqsatynda jolǵa shyqqan «Egemen Qazaqstan» jəne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri qyzmetkerleri, oblys əkimdigi, «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi mamandary, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderiniń sapary aldymen Saýran aýdanynan bastaldy. «Aqparattyq-tanymdyq ekspedısııanyń máni ata-babalar amanaty turǵysynan qaraǵanda da, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdary turǵysynan qaraǵanda da óte mańyzdy. Qudaıǵa shúkir Qazaqstanǵa osynshama keń baıtaq jer bergen, Alla taǵala. Ata babalarymyzdyń amanaty – eldik pen erlik, birlik pen yntymaq. Sol amanat, sol ıdeıany, sol murat-maqsattardy jas urpaqtyń boıyna sińirý úshin, qazirgi urpaqtyń keleshegi úshin osyndaı ekspedısııalardyń máni óte úlken», deı kele jazýshy Marhabat Baıǵut ekspedısııa múshelerine aq jol tilep, aq batasyn berdi.
Ekspedısııanyń Saýran aýdanynan bastalýynyń ózindik sebebi de joq emes edi. Jańadan qurylǵan aýdan tarıhı jádigerlerge baı. Elimizdegi eń kóne qalashyqtardyń biri sanalatyn Saýrannyń áli ashylmaǵan syrlary mol. Biraz ýaqyttan beri munda ǵalymdar arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip keledi.
Saýran aýdanynda qart Qarataý men Syrdarııa ózeniniń arasynda týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn tarıhı oryndar, tabıǵaty janǵa jaılylyq syılaıtyn saıaly jerler az emes. Túrkistan qalasynan soltústik-batysqa qaraı 30-40 shaqyrym jerde ornalasqan Saýran týraly derekter H ǵasyrdaǵy eńbekterde kezdesedi. Ol kezde Saýran Syrdarııa alabyndaǵy mańyzdy strategııalyq jáne saýda ortalyǵy retinde belgili bolǵan. HIII ǵasyrdyń orta sheninde Saýran Aq Ordanyń astanasy boldy. XIV ǵasyrdyń aıaǵynda qalany Ámir Temir áskerı qamalǵa aınaldyrǵan. Úlken meshiti bolyp, ıslam dininiń Qazaqstanǵa taraýyna yqpal etken. XVI ǵasyrda Saýran munaraly bıik dýaldarmen qorshalǵan úlken qala bolǵan. Saýran XVII ǵasyrdyń aıaǵy men XVIII ǵasyrdyń basynda álsirep, XIX ǵasyrdyń basynda birjolata kúıregen. Qazirgi kezde Saýran qabyrǵalary men munaralarynyń qaldyqtary bar, aýdany 550-800 metr dóńgelek alań. Júrgizilgen zertteý jumystary qalanyń VII–XVIII ǵasyrlarǵa jatatynyn dáleldeıdi. Arabtyń geografy ál-Magdısı: «Saýran (Savran) – úlken shahar, ol birinen soń biri salynǵan jeti qabyrǵamen qorshalǵan. Rabaty bar, meshiti ishki shaharda ornalasqan. Ol oǵyzdar men qypshaqtardan qorǵaýǵa arnalǵan shekaralyq shahar» dep jazǵan. Uzaq ýaqyt aralyǵynda shahar elimizdiń ońtústigindegi saýda men qolóneriniń iri ortalyǵy bolyp, mádenı damýdyń besigine aınaldy. Shyńǵyshannyń shapqynshylyǵy jaıly jazylǵan derekterde Saýrannyń aty atalmaıdy. Biraq HIII ǵasyrda Syrdarııa arqyly ótken armıan patshasy Getým qalany Savran dep, Syǵanaq (Sgnah), Qarashyq (Harachýk), Iasy (Ason) qalalarymen birge atap jazǵan. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, mońǵol shapqynshylyǵynan keıin qala ornyn aýystyryp, basqa jerden salynǵan. Qazba materıaldary jańa qalanyń orny Qaratóbeden soltústikke qaraı úsh shaqyrym jerdegi keń jazyqtan boı kótergenin bildiredi. 1320 jyly qaıtys bolǵan Aq Ordanyń bıleýshisi Sasy Buqa osy qalada jerlendi. Onyń uly Erzen Saýran, Otyrar, Jent jáne Barshynkent qalalarynda medrese, meshit, hanaka sekildi qaıyrymdylyq mekemelerin saldyrdy. Shahar saıası jáne ekonomıkalyq ortalyq retinde óziniń mańyzyn keıingi júzjyldyqta da joǵaltqan joq. Qazaq handyǵynyń quramyna shahar tolyǵymen HVI ǵasyrdyń sońynda ótip, onyń basty qalalarynyń birine aınaldy. Ashyq daladaǵy jazyq jerge salynǵan shahardyń tamasha tabıǵaty men janyńdy jadyratar tunyq aýasy, ony aınala qorshaı salynǵan alyp qorǵanys qabyrǵalary jaıly kóptegen jylnamashylar jazǵan. Sol kezdegi jaýgershilik jaǵdaıǵa laıyqtap turǵyzylǵan qalyń qorǵanys dýaldary osy kúnge deıin jaqsy saqtalǵan. Shahar Qazaq handyǵynyń quramyna tolyqtaı ótkennen keıin erekshe kórkeıip, iri rýhanı ortalyqqa aınalady. Sol kezde meshit, medreseler salyndy. Sondaı keremet qurylystardyń biri qos munaraly medrese men juma meshiti jaıly HVI ǵasyrda bir jylǵa jýyq Saýranda turǵan aqyn-jazýshy Ýásıfı qyzyǵa jazǵan. Shahardy sýmen qamtamasyz etý álemde sırek kezdesetin sýlandyrý tásili «kárizder» arqyly júrgizilgen. Ýásıfıdiń aıtýynsha, osy sýlandyrý júıesin shaharǵa musylman áýlıeleriniń biri Mir Arab syıǵa tartqan. Basyn shahardan 7 shaqyrym jerden alatyn osy kárizdi kanaldy salýǵa 200 úndi quldary paıdalanylǵan. Sol áýlıeniń esimi osy kúngi Saýrannan soltústikke qaraı 6-7 shaqyrym jerdegi Mirtóbe bekinisiniń qıraǵan ornynda qalǵan. Kárizderdiń basy da sol mańnan bastalady.
Ekspedısııa kezinde usynylǵan derekterge júginsek, shamamen HIV ǵasyrda salynǵan ekinshi Saýrannyń orny Túrkistan qalasynan Qyzylordaǵa qaraı ótetin temir joldyń boıymen 45 shaqyrym jerde saqtalǵan. Arheologııalyq zertteýler kezinde Ýásıfı jazǵan medrese men káriz qubyrlarynyń oryndary tabyldy. Sondaı-aq shaharda bolǵan juma jáne aıt meshitteriniń qaldyqtary qazylyp, olardyń saqtalǵan bólikterin qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Qazba kezinde shahardyń bas qaqpasy men onyń syrtynan qazylǵan orǵa salynǵan aspaly kópirdiń tuǵyrlary tabylǵan. Qorǵanys qabyrǵasyn qorshaı qazylǵan tereń ordyń ishine kezinde sý jiberilgen. Arnaıy salynǵan qazba 48 qatar qalanǵan kirpishpen nyǵaıtylǵan tereń ordyń tereńdigi úsh metrden astam ekendigin kórsetti. Qalany qorshaǵan jaýdyń talaı jaýyngerleri osy ormen qabyrǵany ala almaı jer qushqan. Qazba jumystary kezinde tabylǵan qabyrǵaǵa qadalǵan jáne ordyń ishine qulaǵan jebeniń temir ushtary kóp. Qabyrǵa buzǵysh qondyrǵylardyń domalaq tas oqtary men orǵa qulap ólgen jaý áskeriniń qýraǵan qańqalary da kezdesken. Qazirgi tańda tarıhı qala qorǵan qamalmen qorshalǵan. Qalanyń qaqpalary men buryshtaryna 7 qorǵanys munarasy turǵyzylǵan, qamalynyń uzyndyǵy –
2 360 metrdi quraıdy. Qamaldyń syrtynda tereńdigi 1-3 metr, eni 15-20 metr bolatyn or izderi saqtalǵan. Qazirgi kezde shahardyń ornyndaǵy kóne ǵımarattardy qalpyna keltirip, týrıster kóretin mýzeı etý jumystary júrgizilýde. Saýran qalashyǵynyń tarıhyna qanyqqan ekspedısııa músheleri jańa aýdanda qolǵa alynǵan jáne josparlanǵan jumystar jóninde de málimetter aldy.
Aýdan ákimi Ǵanı Rysbekov turǵyndarǵa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý úshin búgingi zaman talabyna saı emhana, aýrýhana ǵımarattary kerektigin aıtady. Sol sekildi buqaralyq sportty damytý, bilim salasyn odan ári jetildire túsý baǵytynda keshendi jobalardy iske asyrý úshin áleýmettik nysandar boı kóteretin bolady.
Túrkiler tóri Túrkistan
«Atameken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııasynyń ókilderi Saýran aýdanyna saparynan soń kúlli túrki jurtyna ortaq qasıetti Q.A.Iаsaýı kesenesine zııarat etti. Túrki áleminiń rýhanı astanasy – Túrkistan jerinde tamyry tarıh bolyp taralǵan tulǵalar rýhyna quran baǵyshtaǵan ekspedısııa músheleri «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń tynys-tirshiligimen tanysty.
IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine engen, HIV ǵasyrda áıgili ámirshi Ámir-Temirdiń buıryǵymen turǵyzylǵan, tarıhı jádiger ýaqyttyń talaı synyna tótep berip, qazirge deıin saqtaldy. 1723 jyly jońǵar shapqynshylyǵy kezinde, keıinnen HIH ǵasyrdyń orta tusynda Qoqan handyǵy men orys patshasy áskeriniń shabýyldary tusynda zaqymdanǵan bolatyn. Qoryq-mýzeı qyzmetkerleri aıtqan derek boıynsha, kesenede 300-den asa tarıhı tulǵa, olardyń qatarynda qazaqtyń 21 hany máńgilikke tynystap jatyr. Sońǵy jyldary otandyq týrızmdi damytý baǵytynda aýqymdy jumystar atqarylyp, Q.A.Iаsaýı kesenesiniń mán-mańyzy erekshe artyp keledi. Bul oraıda 2025 jylǵa qaraı tarıhı keshenge jyl saıyn 2,5-3 mıllıonǵa jýyq týrıst keledi dep kútilýde.
Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen qol sozym jerdegi Kúltóbege kelgen ekspedısııa músheleri kóne qalashyq tarıhyna qanyqty. Túrkistan aýmaǵyndaǵy alǵashqy qalalyq qonystardyń biri – 27 gektar jerdi alyp jatqan Kúltóbe qalashyǵyn qaıta qalpyna keltirý maqsatynda Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýty 2018 jyldan beri arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip jatqany belgili. Arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde qoqan jáne qazaq handyǵy tusyndaǵy úılerdiń oryndary, HVII-HIH ǵasyrlarǵa tán qysh-qumyralar, basqa da túrli qundy jádigerler tabylǵan bolatyn. Bıyl «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine qarasty Kúltóbe qala jurtyna keshendi túrde arheologııalyq qazba, konservasııa jáne restavrasııa, jartylaı qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Áli de ashylmaǵan tarıhı syrlardy zerttep, anyqtaý, IýNESKO jáne IKOMOS halyqaralyq saraptamalyq qoǵamdastyǵy usynǵan Kúltóbe qala jurtyndaǵy mańyzdy tarıhı oryndardy saqtaý jáne qalpyna keltirý basty nazarda. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyrdan bastaý alatyn Qazaqstandaǵy alǵashqy sáýlet qurylystary bar Kúltóbe qalashyǵy birqatar derekterde Kúltóbe Iаsy (Ason) dep atalady. Alǵash ret Iаsy ataýy mońǵoldardyń uly hany Mengýdiń ordasyna Qazaqstannyń ońtústik aımaǵy arqyly sapar shekken armıan patshasy I Getýmnyń joljazbasynda kezdesedi. Ǵylymı qyzmetkerlerdiń pikirinshe, Kúltóbe qalashyǵynan eki myńjyldyqtaǵy tarıh pen mádenı sabaqtastyqtyǵynyń bolǵanyn kórýge bolady. Qalashyq ejelgi Iаsy qalasynyń bir bóligi bolǵandyqtan, IýNESKO sarapshylary konservasııaǵa jáne ishinara qalpyna keltirýge jatatyn nysandarǵa erekshe nazar aýdardy. Sarapshylardyń málimetine qaraǵanda, olardyń ishinde birneshe ártúrli kezeń nysandarynyń eskızderi – qolónershilerdiń turǵyn úıleri, jer ıelenýshiler, ejelgi saýda kósheleri, sheberhanalar, ishki aýlalar jáne XII-XIX ǵǵ. bekinis qabyrǵalarynyń elementteri bar. Kúltóbe qalashyǵyndaǵy alǵashqy arheologııalyq zertteýler 2010 jyly belgili qazaqstandyq ǵalym Erbolat Smaǵulovtyń bastamasymen qolǵa alynǵan eken. Keıin arheologter bul qalashyqtyń ejelgi Iаsy qalasynyń eń kóne bóligi ekenin dáleldedi. Aımaqtan tabylǵan «krest tárizdi» ǵıbadathana jáne b.z. birinshi ǵasyrlarmen belgilengen birqatar sáýlet qurylystaryn anyqtaý Iаsy qalasynyń qurylý ýaqytyn jarty myńjylǵa jyljytýǵa jáne Uly dalanyń tarıhı-mádenı landshaftyn qalyptastyratyn kóptegen aspektilerdi qaıta qaraýǵa múmkindik berdi.
Búgingi tańda qurylys jumystary qarqyndy júrgizilip jatqan Túrkistanda týrısterge, zııarat etýshilerge «bizderde mynadaı bar» dep maqtan ete kórseter nysandar kóp. «Atameken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııa músheleri sońǵy ózgeris, ıaǵnı kesene mańyn jaryqtandyrý jobasyn kórýdi qalady. Iаǵnı túngi Túrkistannyń tynys-
tirshiligin tamashalady.
