Shyn máninde, álem kómirtek saýdasy men «jasyl» ekonomıka degen qarjylyq tańbalaý júıesin oılap tapqansha ondaǵan jylyn joǵaltty. Qazirgi tańda hedj-mámile strategııasy (kómirtek shyǵarylymy úshin ótemaqy) sánge aınalǵan. Alaıda qarapaıym ǵana máseleni – adamzattyń áli de sol burynǵy qaıyǵynda otyrǵanyn esten shyǵaryp alamyz. О́temaqy tóleý jeke aktıvterdiń ıelerine unamaýy múmkin, biraq munyń jaqyndap kele jatqan klımattyq apattyń aldyn alýǵa áseri az.
Jeke sektordyń «jasyl kapıtalızmdi» qabyldaýy – naqty ótemaqyny tóleýden qashýdyń aıla-sharǵysy. Eger bıznes pen qarjy salasyndaǵy kóshbasshylar baıyppen qarasa, olar planetamyzdyń qazirgi tańda jáne bolashaqta búkil adamzatqa qolaıly bolýyna jaǵdaı jasaý qajettigin, soǵan sáıkes ustanǵan baǵytty túbegeıli ózgertýdiń mańyzyn túsiner edi. Bul jerde áńgime «qońyr aktıvterdi» «jasylǵa» aýystyrý týraly emes. Másele «qońyr» kapıtalızm mıllıondaǵan adamdy shyǵynǵa batyrýǵa jol bermeı, eń osal toptardyń bolashaǵyn qamtamasyz etýinde jatyr.
«Jasyl kapıtalızm» uǵymy mynany bildiredi. Klımattyń ózgerýine qarsy turýǵa ketetin shyǵyndardy memlekettiń jalǵyz ózi kótere almaıdy, bul náýbetke qarsy jeke sektor tıimdi áreket ete alady. Sondyqtan «jasyl kapıtalızmdi» jaqtaýshylar memlekettik jáne jekemenshik salalardaǵy seriktestik «qońyrdan» «jasyl kapıtalızmge» utymdy kóshýdi qamtamasyz etedi dep esepteıdi. Jańa tehnologııalarǵa kóp kólemde ınvestısııa salý adamzattyń tuńǵıyqqa enýine jol bermeıdi.
Biraq munyń shyndyq ekenine sený qıyn. Sebebi, yqtımal nárseler óte kóp. Kapıtalızmniń DNK-sy onyń klımattyń ózgerýiniń áserin boldyrtpaýyna múmkindik bermeıdi. Bul kapıtalızmniń az bóligi emes. Búkil kapıtalıstik júıe kiristi jekeshelendirýge jáne shyǵyndardy áleýmettendirýge negizdelgen. Muny júzege asyrý úshin eshqandaı jaman áreket qajet emes, bári zańnyń maquldaýymen iske asyrylady.
Keıbir pysyqaılar qorshaǵan ortany lastamaı turyp, zań aıasynda senim qoryn nemese zańdy tulǵa quryp alady. Sodan keıin emin-erkin planetany qurtýǵa kirisedi. Ekologııalyq mindettemesin oryndamaǵany anyqtalǵanda bankrotqa ketip, qaıta qurylymdaı salady. Osylaısha, álemdegi búkil memleket halyqaralyq erejeler arqyly sheteldik ınvestorlardyń kirisin joǵary qoıyp, óz halqynyń ál-aýqatyn jaqsartýdy esten shyǵaryp alady. Osynyń saldarynan Energetıkalyq hartııa shartyna saı áreket etpedi degen jeleýmen kómirqyshqyl gazdyń shyǵarylymyn azaıtýdy talap etken birneshe eldi sheteldik kompanııalar sotqa berdi.
О́nerkásiptik revolıýsııadan keıingi parnıktik gazdardyń shyǵarylymynyń úshten ekisi nebári 90 korporasııaǵa tıesili. Tipti álemdegi aýany kóp kólemde lastaýshy kompanııalardyń basshylary dekarbonızasııany jedel júrgizýge daıyn bolǵanyna qaramastan, olardyń aksıonerleri buǵan qarsy. Ondaǵan jyl boıy aksıonerlerdiń tabysyn ulǵaıtý basty maqsat edi. Sondyqtan kompanııalardyń basshylary osy baǵytynan aýytqyp ketse, ózderiniń senim mindetin oryndamaǵany úshin sotqa tartylatynyn biletin.
Endeshe, Big Business pen Big Finance tobyna kiretin kompanııalardyń klımattyń ózgerýinen tireletin tuıyqtan shyǵatyn joldy qoldaıtyny tańǵalarlyq emes. Másele mynada. О́zgeristi menedjerler emes, aksıonerler qajet etýge tıis. Qıyndyqtyń sheshimin ǵylymǵa negizdelgen saıasat arqyly emes, baǵa mehanızmi arqyly tabý kerek. Nelikten ońaı nusqany taǵdaıtyn, hedjırleý múmkindikteri bar ınvestorlar ózderiniń portfelindegi keıbir kompanııanyń keleshekte zııan shegýine múmkindik beredi degen suraq jaýapsyz qalyp otyr.
Kómirtek salyǵy, tabıǵı resýrstardy óndirýge turaqty moratorıı sekildi taǵy da basqa qatań ózgerister qajet. Mundaı saıasat kóbine naryqty burmalaıtyn mehanızmder retinde qoldaý tappaıdy. О́ıtkeni kóptegen memleket ondaǵan jyldar boıy qazba otyndy óndiretin ónerkásipke qomaqty sýbsıdııa berip keldi. Máselen, 2017 jyly 5,5 trıllıon dollar (salyqqa deıingi jáne keıingi) nemese álemdik ishki jalpy ónimniń 6,8 paıyzy jumsaldy. Eger qazba otyndy óndiretin kompanııalar tabystary taýsylsa, salyqtyq jeńildikterdi óteý úshin olar ózderin paıdasy mol kompanııaǵa sata alady. Mundaı strategııanyń ssenarııi birigý men qosylý týraly zańnamada jazylǵanyna kóp ýaqyt ótti.
Biraq barlyq sýbsıdııalardyń qaınary – menshik, korporatıvtik, senim men bankrottyq týraly zań arqyly kapıtaldy zańdy túrde bekitýge arnalǵan ǵasyrlardan beri kele jatqan prosess. Kóptegen mindettemelerdiń astynda qalsa da, kapıtal aktıvteriniń ıelerin naryqtar men fırmalar emes, zań qorǵaıdy.
«Jasyl kapıtalızmdi» jaqtaýshylar bul oıyndy jalǵastyrýdan úmitti. Sondyqtan olar qazir memleketterdiń bıligin aktıvterdi almastyrýdy sýbsıdııalaýǵa kóndirmekshi. Osylaısha «qońyr» aktıvterdiń baǵasy tómendegende, aksıonerlerdiń shyǵynyn toltyrý úshin «jasyl» aktıvterdiń baǵasy kóteriledi. Qaıtalap aıtsaq, taǵy da kapıtalızm. Bul planetanyń ómir súrýin qanshalyqty qamtamasyz etýge laıyq strategııa? Bul múlde basqa másele.
Bılik ókilderi men retteýshi organdar mundaı máselelerdi sheshýdiń ornyna, taǵy da naryqqa qolaıly mehanızmderdiń ortaq «ánine» basty. Qazirgi tańda ortaq mámile qarjylyq aqparatty ashýǵa baǵyttalǵan. Sebebi, osy tásil arqyly oryndaýdy qajet etpeıtin ózgeristi ýáde ete alady. (Bul sondaı-aq býhgalterler, zańgerler jáne bıznes-konsýltanttardan quralǵan, aıtqanǵa kónetin topqa jumys taýyp beredi).
Nátıjesinde «jasylǵa» kóshýge qumarlardyń kóbeıýi tańǵalarlyq emes. Qarjy ındýstrııasy jasyl túske boıalǵan aktıvterge trıllıon dollarlardy qýana quıdy, biraq olar múldem jasyl emes bolmaı shyqty. Jaqynda júrgizilgen zertteýge sáıkes, ESG-ge arnalǵan qorlardyń 71 paıyzy (ekologııalyq, áleýmettik nemese basqarý sanattary boıynsha) Parıj klımat kelisiminiń maqsattaryna múldem sáıkes kelmeıdi.
Mundaı tájirıbe júrgizýge ýaqyt joq. Eger ekonomıkany jasyldandyrýdy shynymen maqsat etsek, birinshi qadam – «qońyr» kapıtalızmge salynatyn búkil tikeleı sýbsıdııalar men salyqtyq sýbsıdııalardy joıý qajet. Sondaı-aq kómirtektiń taralýyn toqtatý kerek. Bılik ókilderi lastaýshylardy, olardyń ıeleri men ınvestorlardy ekologııalyq zııan keltirgeni úshin jaýapkershilikten qorǵaýǵa moratorıı jarııalaýǵa tıis.
Katarına PISTOR,
Kolýmbııa zań mektebiniń salystyrmaly quqyq professory, The Code of Capital: How the Law Creates Wealth and Inequality kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
