Jetisý óńirindegi halyq kóterilisteri

Bolshevıktik uǵymdaǵy «baı» degen túsiniktiń aıqyndamasy da jyl ótken saıyn túrlenip turdy. 1928 jylǵy tárkileý týraly dek­ret boıynsha Almaty okrýginde baılar sanatyna kóshpeli aýdan­darda – 400, jartylaı kóshpeli aýdandarda 300 iri qarasy bar sha­rýalar jatqyzylsa, 1930 jylǵy O. Jandosov komıssııasy Ile jáne Shý ózenderi boıyndaǵy kóshpe­li aýyldardy teksergeninde 40-50 iri qarasy barlardyń ózi baı esebinde tárkilengenin anyqtaǵan. Eginshilikpen aınalyspaıtyn, bar tirshiligi malǵa baılanysty bolǵan sharýalardyń qolynda 1 at, 1 túıe, 10-ǵa jetpeıtin qoı qal­dyrylǵan. 1928-jyldan bas­tap erekshe qataldyqpen júr­gizil­gen dinge qarsy naýqan da sharýa­lardyń shıryǵýyna túrtki boldy.  

Otandyq tarıh ǵylymynda jappaı sharýalar kóterilisteri­niń bastaýy retinde 1929 jyl­ǵy Bostandyq, Batpaqqara kóte­ri­­listeri aıtylyp keldi. Soń­ǵy zert­teýler sharýalar kóterilisteri­niń izashar oqıǵasy 1928 jyldyń sáýir aıynda Jetisýda, Taldyqorǵan ýezine qarasty Qoǵaly bolys­ty­ǵynyń Araltóbe kazak sta­nı­­sa­synda bolǵanyn, biraq bu­ryn múlde zerttelmegendigin kór­set­ti. Araltóbelik sharýalar ashy­­ǵyp otyrǵan halyqtan kúsh­tep jınalǵan astyqtyń áke­ti­lýi­ne qarsy shyqqan. OGPÝ, par­tııa organdarynyń úlken ábi­ge­rine sebep bolǵan kóterilis ke­zinde sharýalar aýyldy ba­syp alyp, kommýnıst, komsomol­dar­­­dy qarýly kúzetke alyp, da­ıyn­­dalǵan astyqty ashyqqan jurt­­qa taratyp bergen. Keıin as­tyq­­ty taratý komıtetin qur­ǵan kó­teri­lisshilerden 44-i sottal­ǵan. Olar aqtalǵan joq. Bul sot pro­sesin OGPÝ ashyq túrde kór­neki qylyp ótkizip, narazylyq sebe­bin «kýlaktardyń lańy» dep tapqan.

Jetisý óńirindegi halyq kóte­ri­listeri tarıhynyń zerttelýin okrýgtiń birqatar aýdany­nyń «shekaralyq» sanalýy qıyn­­datty. Almaty okrýginiń Ala­­kól, Lepsi, Oktıabr, Jarkent, Kegen, Taldyqorǵan, Aqsý sııaqty 7 aýdany Qytaımen shektesetin. Osy sebepten OGPÝ aqparlaryn­da bas kótergen kóterilisshiler toptary «ishki banda», «sheteldik banda» dep jikteldi. «Sheteldik bandylarǵa» Qytaı jerinen she­kara buzyp kelip, jergilikti ókimet oryndarymen qaqtyǵysqa túsken kóterilisshilerdiń qarýly toptary jatqyzyldy. Qastek, Qordaı, Kegen aýdandarynyń bosqyndary Qyrǵyzstanǵa baǵyt aldy. 1928 jyldyń ózinde-aq, Qarqara bolys­tyǵynyń iri baılary Syrt taýlaryna jaqynyraq qonyp, tárkileý bastalǵan jaǵdaıda osyndaǵy Qaq­paq taýlarynda júrgen qyrǵyz Jantaı Omarovtyń kómegimen Qytaıǵa ótýdi oılastyrady. She­kara basqarmasy málimetinde Qy­taıdyń Jarkent ýezimen jáne Syrt taýlarymen shektesetin aıma­ǵynda júrgen Jantaıdyń Qyr­ǵyzstan AKSR-iniń Qaraqol aýdanynda tanymal tulǵa jáne aqsúıek tuqymy ekeni aıtylǵan.

«OGPÝ-diń Orta Azııadaǵy óki­letti ókildiginiń málimetine qara­ǵanda, Jantaı óziniń bedeline súıenip, osy jyldyń mamyr aıyn­da eldi Qytaıǵa kóshýge úgittedi, sońynan qarýly adamdarymen Qaraqol aýdanynyń ózderimen birge 300-ge jýyq iri qara, 1000 usaq jandyqty aıdap ketken 30-daı otbasynyń shekaradan ótýi­ne kómektesti. Jantaı úgitiniń urany: «Salyqtar men maldy alý­dan qutylý». Osy málimetterge qa­raǵanda Jantaıdyń bandy toby Syrt taýlaryn jaqyn jerde júrýi Qarqara bolystyǵynyń osy mańdaǵy baılarynyń onymen qosylýyn jeńildetedi», delingen aqparda.

Shekaralyq aýdandardaǵy tu­raqty áskerı bólimderdiń kóptigi bas kótergen sharýalar men bos­qyn­dardy asa qıyn jaǵdaıda qal­dyrdy. 1930 jyldyń kóktemine qaraı kóterilgen Almaty okrý­giniń Búıen Aqsý, Sarqan jáne basqa da aýdandaryndaǵy sharýa­lar kóterilisteri turaqty áskerı bólimderdiń, sonyń ishinde áske­rı avıasııa kómegimen aıaýsyz jan­shyldy. 1930 jyldyń sońyna qaraı Seıitbattal Túgelbaev já­ne Shoqan Eleýsizov bastaǵan kó­terilisshiler toby Qapaldan she­ginip, keńes-qytaı shekarasyna jetken. Bosqyndarǵa jol-jónekeı Balasaz, Ashybulaq, Búıen jáne basqa mekender turǵyndary qosylǵan. 4 sáýirde kóterilisshiler qalyń qardy ombylap toqtaǵan Sarytaý degen jerde olardy jazalaýshylar otrıady qýyp jetken. 4 saǵatqa sozylǵan shaıqastan soń kóterilisshiler 68 adamynan ólideı aıyrylyp, berilýge máj­búr bolǵan. Olardan 28 vıntovka, 6517 bas mal alynǵan. 517 kóteri­lisshi tutqyndalyp, OGPÝ úshti­gine berilgen. Keıinirek olardyń 108-i atylǵan. Osymen bir mez­gilde Taldyqorǵanǵa qolǵa túske kóteri­lisshilerdi paıdalaný ar­qy­­ly ustalǵan, Qyzylaǵashty qor­shaý kezinde belsendi bolǵan 8 kóterilis jetekshisi jetkizilgen. Olardyń arasynda Múkeı Bola­tov, Qudaıbergenov, Bojanov já­ne basqalary bolǵan. OGPÝ-diń 1930 jyldyń 25 maýsymdaǵy aqparynda Sarqanda Búıen Aqsý aýdanyndaǵy kóterilisti uıym­das­tyrýshy Serik Marqulov qamaý­da jatqan jerinen qashyp shy­ǵyp, qaıtadan ustalar kezinde qarsylyq kórsetip, óltirilgeni habarlanǵan. Turaqty áskerı bólimderdiń beıbit sharýalardy qynadaı qyrýy Jetisýdyń sheka­ralyq aýdandaryndaǵy kóterilis­ti janshýdyń negizgi erekshelikte­ri­niń biri boldy. (1-keste)

Joǵarydaǵy kesteden bir ǵana Balqash aýdanynyń ózinde jan­shylǵan halyq kóterilisteri ke­ler jyldary órshı túskenin kó­rýge bolady. Sondaı-aq OGPÝ «she­teldik bandy» sanaǵan shekara­lyq aýmaqtarda qımyl jasaǵan kóterilisshilerdiń birqatary Qy­taı bıliginiń tarapynan da qýǵyn­dalǵan. Atap aıtqanda, 1932 jyly Qytaıdyń Kúre túr­mesindegi Jaqypberdi Soltan­bekuly bastaǵan 24 kóterilisshi atyldy. Olardyń múrdeleri Ja­manbulaq qorymyna jer­len­gen. Atylǵandaryń úlkeni – 47 jastaǵy Jaqypberdi Sol­tan­bekuly, eń jasy 16 jasar Tur­synbaı Áýbákiruly bol­ǵan. Jaqypberdi bastaǵan 12 adamdy da Kúre túr­mesine ákelip, sonda atady. 24 kóte­rilisshiniń múrdelerin jergilikti uıǵyr aýy­ly turǵyndary Jaman­bulaq qorymyna jerleıdi. Atyl­ǵandardyń deni Pusyrman bı urpaqtary edi. Atylǵandardyń ishinde 22 jastaǵy aqyn Áýezhan Belgibaıuly (1910-1932) Kúre túrmesinde «Jaqypberdi qıs­sa­syn» jazyp, ol shyǵarma el ishin­de aýyzdan-aýyzǵa keń ta­ralǵan. Al Qytaıdaǵy KSRO Bas kon­sýldyǵynyń 1930 jyldyń 16 naýryzyndaǵy málimetinde Semeı jáne Almaty okrýgteri shekara aýdandarynda áreket etken Jánibek týraly Qytaı ókimetimen hat alysýlar bolǵany jazylǵan. Hattar boıynsha negizgi mámile Qyzyl armııa men Qytaı áskerleriniń Jánibekke qarsy birlesken qımyly týraly bolǵan. Bas konsýldyq Jánibek «bandylarynyń» tonaýynan keńestik azamattar men keńes uıym­daryna keltirgen orasan zor zııa­nyn» kórsetken. Qytaı jaǵy keńestik dıplomattarǵa Jáni­bek otrıadynyń qazir keńestik ter­rıtorııada ekenin aıtyp, jaýap ber­gen. Áskerlerge Jánibektiń qaı­tadan Qytaıǵa ótip ketýine jol ber­meý tapsyrylǵan. Jánibekti tiri­deı ustaǵanǵa 1000 lan ýáde etil­gen. Ekijaqty qyspaqqa tús­ken qazaq sharýalarynyń barar jer, basar taýy qalmaǵanyn aıǵaq­­taıtyn bul aqparattar ha­lyq ba­syna tóngen náýbettiń ala­patty aýqymyn kórsetedi.

Kóterilisshi sharýalarǵa qarsy turaqty armııa bólimderi, avıasııa ǵana shoǵyrlandyrylǵan joq. Sondaı-aq VKP (b) arqyly saıası senimdilik belgisimen iriktelgen qarýly bólimder – kommýnıs­tik otrıadtar qurý tapsyryldy. 1929 jyldyń 1 aqpanynda ótken Almaty okrýgkomy arnaıy úsh­tiginiń №3 májilisinde okrýgtik ko­mıtet hatshysy Morozov О́lke­komnyń kommýnıstik otrıadtar uıymdastyrý jáne onyń qury­­lymdyq erejesi týraly qupııa hatymen tanystyrdy. Úsh­tik má­jilisi komotrıadtardy bar­lyq aýdan­da uıymdastyrýǵa, al shek­ara­lyq aýdandarda ár otrıadta 50 adamnan bolýyn qam­ta­masyz etý­ge qaýly etken. Bir­den uıymdas­tyrý qolǵa aly­natyn Almaty qala­syndaǵy ko­m­otrıadqa 100 adam jınaý, olardyń 50%-y kommýnıster, 50%-y komsomoldar bolýy qajet dep sheshildi. Almaty otrıadyna kommýnıster men komsomoldar­dy irikteý Shymbolatov pen Bocha­gınderge júkteldi. 10 aqpanǵa deıin qurylyp, áskerı daıyndyq jospary bitýge tıis bul otrıadqa jalpy basshylyqty okrýgtik ás­kerı komıssar Farafanov ja­saıtyn boldy. Qaýlyda, sondaı-aq OGPÝ-ge taǵy bes kommýnıst jiberý, okrsot Bekovqa, okrpro­kýror Sıtarskııge, ákimshilik bólim bastyǵy Tenıakshevke OGPÝ bólimine kereginshe jaq­sy qyz­metkerlerin joldaý tap­syryldy. Okratkom Zadorojnyı taǵy da qarjy bóletin boldy. Tenıakshevke Almaty qalasyndaǵy keńes-sha­rýa­shylyq mekemelerine tıesili 2 avto­mashınany OGPÝ okrýgtik bólimine berý tapsyryldy. Par­tııalyq qujattarda halyq kóte­rilisterin janshýda áskerılermen shektelmeı, saıası jaǵynan senimge ıe jergilikti qazaqtardy kóptep qosý talap etildi. Jetisýdaǵy narazylyqty qanǵa bóktirgen turaqty armııa bólimderi men shekara otrıadtary basshylyǵy kommýnıstik otrıadtardyń áskerı daıyndyǵyna, qımyldarynyń nátıjeliligine kóńilderi tolma­ǵany týraly málimetter saqtalǵan. Qyzyl armııa bólimderi, shekara áskeri jáne komotrıadtar Jeti­sýdaǵy halyq kóterilisterdi aıaý­syz basty. Almaty oblysy óńir­lik komıssııasy tarapynan bol­shevıktik-keńestik bılik Je­tisý kóterilisterin janshyǵan, beıbit halyqtyń qanǵa bókken qaraly mekender tizbesin jasaý maqsatynda «Jetisýdyń sherli ta­rıhy» jobasy aıasynda birneshe ekspedısııalar uıymdastyryl­dy.  (2-keste)

1928, 1930, 1931 jyldardaǵy Jetisý óńiriniń Búıenaqsý, Qa­pal, Qyzylaǵash, Balqash, Qastek, Qordaı, Shelek, Jarkent aýdandaryn qamtyǵan kóterilisterdiń uıymdasý deńgeıi, basqarýshy tulǵalary, janshylý joldary kúrdeliligimen erekshelenedi. Aýylsharýashylyq statıs­tıka­­synan 1928 jyldan bastap Je­tisýdaǵy mal basynyń kúrt ke­mi­genin kórýge bolady. 1929, 1930-jyldardaǵy et daıyndaý jospary, sharýalardy et ónim­derin tapsyrýǵa májbúrlegen shart­tasý mal basynyń ondaǵan ese kemýine alyp keldi.

Biz arhıvten kezdestirgen, 1930 jyldyń aıaǵynda joldanǵan dep shamalaýǵa bolatyn Qaıypnazarov degen ázirlegen qujat «Shekara aýdandarynyń saıası jáne eko­nomıkalyq jaǵdaıy jáne she­telge kóshý týraly» dep atal­ǵan. «Shıfr quqynda, qaıta­rylyp berilýge tıis!» degen belgi qoıylǵan asa qupııa hatta Semeı, Almaty okrýginiń 10 shekaralyq aýdanynyń jaǵdaıy taldanǵan. Qujatta: «Shekara buzýshylarǵa qarsy qatal sharalardyń esh­qaı­sysy bosqyndar aǵynyn kemi­tetindeı naqty nátıje bergen joq. Júrgizilgen sharalar eń qa­ty­gez túrde boldy: jyl bo­ıyna Ile okrýgimen shekarada Qy­taı terrıtorııasyna zańsyz ót­kisi kelgen 1000-nan artyq adam ólti­rildi. Qyzylásker-she­ka­rashylar tarapynan 10 adam shy­ǵyn bolǵan. Urys dalasynda ólti­rilgender arasynda erkekter men áıeldermen qatar, balalar da bolǵan», delingen. Shynaıy san budan áldeqaıda kóp boldy deýge negiz bar. 1930 jyly bos­qyn­dardyń keńes sheka­rashy­la­rynyń qolynan qaza tabý oqı­ǵasy Qaratal aýdanynda da bol­dy. Sol jyldyń qazan aıy­nyń basynda kúzdiń alǵashqy qa­ry túsisimen qazaqtar men dún­genderden ártúrli shekaralyq aýdan­darda quralǵan 40-qa jýyq otbasy Qytaıǵa ótýge bel býǵan. Shyńjańǵa Ile ańǵary arqyly ótpek bolǵan bosqyndar kóshine Tekeli qalasynan bastap ókshelep qýǵan shekarashylar otrıady oq boratady. Bosqyndardan 9 ot­basy ǵana qutylyp, birazy oqqa ushyp, taǵy bir bóligi tutqynǵa túsken. Keıinirek bul qandy oqı­ǵany tergegen jumysshy-sha­rýa ınspeksııasynyń baqy­laý komıssııasy OGPÝ tara­py­nan bir-birine kereǵar máli­met­ter berilgenin kórsetken. Baıanat­tar­dyń birinde óltirilgender sany 18, onyń úsheýi bala, belgisiz mólsherde áıelder bolǵany aıtylsa, ekinshi qyzmetkerdiń ja­ýabynda 19 adam kórsetilgen.

Endi óńirlik komıssııa tara­pynan zerdeleý jumystarynyń nátıjeliligin arttyratyn usy­nystarǵa toqtalsaq. Shyǵys Qazaq­stan oblysyna qarasty shek­ara­lyq Aıakóz, Úrjar, Maqanshy aýdandary 20-30-jyldarda Al­maty okrýgine, oblysyna qara­ǵany belgili. Eki oblysta zertteý júrgizip jatqan óńirlik komıssııalar jumys toptarynyń ózara úılesimdi qarym-qatynasy mańyzdy. 1931 jylǵy Aıakóz kóterilisine aýdandaǵy tutas bastaýysh partııa uıymy qaty­syp, Qytaıǵa bosqan derekter bar. Qazir sol málimetterdi to­lyq­tyratyn Shyǵys Qazaqstan ob­lysy muraǵattarynyń qujat­taryna muqtajdyq týyp tur. Shek­tesetin oblystar óńirlik ko­mıs­sııalarynyń ózara tıimdi qa­rym-qatynasynyń zertteýlerge kómegi zor bolar edi. Kelesi usynys Almaty okrýginen iri baılar sa­natynda Oral okrýgine jer aýda­rylǵan 80-ge jýyq áýlettiń taǵ­dyryna qatysty. Qys kózi qy­raýda jazyqsyz jaza tartyp, ash-jalańash bosqandardyń qanshasy Oralǵa barar jolda, qanshasy Oral mańynda mert boldy. Oralǵa jetkenderdiń biraz bóligi Sibirge aıdalǵan. Shaltabaı Qudaıbergenov pen Shójeǵul Qadyrbaev aıdaýdan qashyp kelip, Almaty okrýgindegi kóterilisterdi basqarǵan. Osyǵan oraı Batys Qazaqstan oblysy­nyń óńirlik komıssııasynyń ju­mys toptary Almaty okrýginen jer aýdarylǵandarǵa qatysty arhıv qujattarymen, ózge de máli­mettermen bólisse, jón bo­lar edi. Almaty oblystyq komıs­sııa mamandary óz tarapynan Al­maty okrýgine jer aýdarylyp, qýǵyn­dalǵan Oral okrýginiń iri baılary sanalǵan áýletterge qatysty qu­jattardy usyna alar edi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ulttyq sana­ny jańǵyrtý úshin aıryqsha ma­ńyzdy XX ǵasyrdaǵy keńestik zul­mat qurbandaryn tolyq aq­taý jónindegi bastamasy kele­li mindet júktep otyr. Sol min­detti tııanaqty júzege asyrý ta­rıh­shylar qaýymynyń, ólketaný­shy­lardyń, BAQ ókilderiniń, jalpy kópshiliktiń úılesimdi is-áreketin talap etedi.

Erkin STAMShALOV,

Almaty oblysy óńirlik komıssııasy jumys tobynyń jetekshisi, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń phd doktoranty