1995 jyly 10 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasy Semeı qalasynda qazaqtyń uly aqyny – «Qazaqstan jany» – Abaı Qunanbaıulynyń 150 jyldyǵyn merekeleýdi uıymdastyrdy. Sol kezde Federıko Maıor IýNESKO-nyń Bas hatshysy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa jáne barlyq shattyqqa bólengen qatysýshylarǵa arnalǵan quttyqtaý sózinde: «Sizder kóleńkede boldyńyzdar, biraq endi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń barlyq nazary sizderge aýdarylyp otyr», dep málimdedi.
Bul eldiń taǵy bir resmı moıyndaýy boldy, ol – Fransııanyń moıyndaýy. Fransııa 1992 jyly Batysta alǵashqylardyń biri bolyp, osy jas respýblıkany kóleńkeden shyǵardy jáne de Prezıdent Fransýa Mıtteran men Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń saparlarymen ózara baılanysty nyǵaıtty.
Búginge deıin saqtalyp kele jatqan jemisti baılanystar ornatýǵa degen osyndaı umtylys halyqaralyq qoǵamdastyqtyń 1992 jyldan bastap Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev qabyldaǵan sharalardy, atap aıtqanda, Semeıdegi keńestik ıadrolyq polıgondy jabý jónindegi sharalardy oń qabyldaýymen túsindiriledi.
Tuńǵysh Prezıdent «KSRO ydyraýynyń saldaryn túzetýge jáne Eýrazııa elderi arasyndaǵy ǵasyrlyq baılanystardy saqtaýǵa» umtyla otyryp, búkil álemde beıbitshilikke baǵyttalǵan jańa geosaıasatty qurý úshin el ishinde de, basqa memleketterge qatysty da beıbit sharalarǵa baǵyt aldy.
Ishki alańda, mysaly, jańa zańnamalyq bazany ázirleý úshin jáne keńesterge súıene otyryp, konstıtýsııalyq quqyq jónindegi, basqalardyń qatarynda, eki fransýz sarapshysy – Jan-Per Mazo men Gı Karkasson usynǵan elde qazirgi zamanǵy basqa memleketterdiń úlgisi boıynsha Senat pen Májilisten turatyn qos palataly Parlament quryldy, ony Konstıtýsııalyq Keńes tolyqtyrdy.
Sodan keıin eldiń kópetnosty quramyn eskere otyryp jáne qazaqstandyq ulttyń ártúrli quramdas bólikteri arasyndaǵy kelisim men úılesimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda Tuńǵysh Prezıdent álemdegi biregeı ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy.
Qazaqstan óziniń Tuńǵysh Prezıdentiniń basshylyǵymen syrtqy álemge ashyqtyq rýhynda jáne beıbitshilikti qoldaý jónindegi kúsh-jigerge qatysý rýhynda eń joǵary deńgeıdegi halyqaralyq uıymdardy qurýda halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndaǵan jáne baǵalaǵan mańyzdy ról atqardy, sol arqyly jas respýblıka álemge qysylyp-qymtyrylmaı-aq aıryqsha saıası jetistikter ákele alatynyn kórsetti.
Máselen, 1992 jylǵy 5 qazanda Tuńǵysh Prezıdenttiń bastamasy boıynsha Azııadaǵy, tipti álemdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtý maqsatynda jáne Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi konferensııa (AО́SShK) quryldy. О́ıtkeni onyń jumysyna 27 turaqty múshemen birge (Izraıl men Palestınanyń oǵan músheligin atap ótý kerek!), AQSh-ty qosa alǵanda, 8 baqylaýshy múshe qatysady. Bul birlestiktiń taǵy bir moıyndalýy – uıymnyń hatshylyǵy dál astanada, Nur-Sultanda ornalasqandyǵy.
Bul tamasha bastamadan keıin 2001 jyly Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy (ShYU) quryldy. Onyń qyzmetine Prezıdenttiń bastamasy boıynsha Qazaqstan belsendi qatysady: bul elde osy uıymnyń sammıtteri eki ret ótkizildi – 2011 jyly jáne 2017 jyly. Astana 12 múshe eldiń ókilderin, sonyń ishinde jańadan qosylǵan Úndistan men Pákistandy, sondaı-aq Irandy baıqaýshy retinde qabyldady. Sondaı-aq bul jerde de álemdik qoǵamdastyqty nyǵaıtýǵa jáne jańa saıası jáne ekonomıkalyq tártipti ornatýǵa umtylys Qazaqstanǵa halyqaralyq qoǵamdastyq joǵary baǵalaıtyn óz daǵdylary men obektıvtiligin kórsetýge múmkindik berdi.
Jaýapkershilik pen shıelenisti tómendetý nıetine negizdelgen bul álemdik yqpal 2003 jyldan bastap Qazaqstan uıymdastyrǵan, árbir úsh jyl saıyn Álemdik jáne dástúrli dinder lıderlerin biriktiretin tańǵajaıyp jáne tańǵalarlyq Assambleıa alańynda aıqyn kórinis tapty! Ataqty sáýletshi Norman Forster salǵan keremet Beıbitshilik pen kelisim saraıynda ártúrli dinderdiń jetekshi qaıratkerleri eń ózekti máselelerdi talqylaıdy. Olar álemniń túrli rýhanı aǵymdary jan tynyshtyǵynda ómir súrip jatqan Qazaqstanda óz oılary úshin qolaıly atmosferany tabatynyn biledi. Bul – Tuńǵysh Prezıdent pen Qazaqstan maqtana alatyn joǵary madaq.
Atap óterlik taǵy bir mysal, Taıaý Shyǵystaǵy janjaldy sheshý úshin 2013 jyly Astana qalasy tańdaldy. О́ıtkeni onyń basty qatysýshylary Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń arqasynda «Qazaqstannyń beıtaraptyǵyna jáne onyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty múshelerimen jaqsy qarym-qatynastaryna senimdi boldy»!
Abaı óziniń 25-shi qara sózinde bylaı dep jazdy: «Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymenen birdeılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy». Osylaısha, 1991 jyldan bastap Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bergen serpinmen áli de jas respýblıka álemdegi kóptegen adamdar bildirgen tańdanysty maqtanyshpen qabyldaı alady. Ol eń kúshti kóshbasshylarmen teń dárejede sóılese alady, al sońǵysy, aıtpaqshy, keńes alý úshin oǵan júginedi jáne onyń búkil álemdegi beıbitshilik jolyndaǵy qyzmetin baǵalaıdy.
Álemniń uly sáýletshileri ózderiniń dástúrler men qazirgi zamandy úılestiretin jumystaryn usynyp, naǵyz sáýlet zerthanasyna aınalǵan qala – Nur-Sultannyń eskertkishteriniń biri «Báıterek» – qazaq ańyzyndaǵy Samuryq qus salǵan mıftik jumyrtqa túrinde beınelengen, bıiktegi butaqtary álemdi qabyldaý jáne qorǵaý úshin ashylyp, ǵalamǵa umtylǵan sımvolıkalyq aǵash. Bul aǵash búkil álemniń baıqaýshylaryn tańǵaldyrmaı qoımaıtyn jas Qazaqstan Respýblıkasynyń dınamızmine saı sheksiz kúshpen kókke órleý ústinde.
Alber FIShLER,
Fransııanyń qurmetti professory, Akademııalyq Palmalar ordeniniń ıegeri, Qazaqstan Respýblıkasynyń Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Altyn medaliniń ıegeri
