Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Basqarý ınstıtýtynyń dırektory, PhD Quralaı Sadyqovanyń aıtýynsha, 1995 jyly qabyldanǵan eski Konstıtýsııa táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi jas memleket úshin memlekettik ınstıtýttardy qalyptastyrý men bılik júıesin ornyqtyrýǵa baǵyttalsa, jańa Ata zańymyzdyń mańyzdy ereksheligi – quqyqtyq memlekettiń irgetasyn bekitýi men adamǵa baǵdarlanǵan sıpatynda. Adam – basqarý obektisi emes, basqarý sýbektisi retinde memlekettik-quqyqtyq qurylymdar men ınstıtýttardan joǵary, olardy qalyptastyrýshy negiz retinde ınstıtýsıonaldyq deńgeıge qoıylyp otyr.
«Jańa qujatta adam quqyqtary keńeıtilip, naqtylana tústi. Atap aıtqanda, sıfrlyq ortadaǵy quqyqtardy qorǵaý, «Mıranda erejesiniń» konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi, advokatýraǵa arnalǵan jeke baptyń engizilýi, zańdardyń keri kúshine tyıym salý qaǵıdatyn naqtylaý quqyq qoldaný tájirıbesinde azamatty qorǵaý tetigin kúsheıtedi» deıdi sarapshy.
Sarapshy adam quqyqtaryn joǵary qundylyq retinde taný memlekettiń kez kelgen saıası nemese ákimshilik sheshiminen basym turatyn quqyqtyq ustanym ekenin atap ótti. Sıfrlyq keńistiktegi quqyqtardy qorǵaý normasynyń engizilýi Ata zańdy tehnologııalyq transformasııa dáýirine beıimdeıtinin, al jeke derekterdi qorǵaý memlekettiń sıfrlandyrý úderisindegi jaýapkershiligin naqtylaıtynyn jetkizdi.
«Osylaısha, «adam úshin memleket» paradıgmasy konstıtýsııalyq turǵyda jarııalanyp otyr. Adam quqyqtarynyń keńeıýi tek quqyqtyq kepildikterdi arttyrý emes, memlekettik bılikti zańdastyrý tabıǵatyn qaıta paıymdaý retinde kórinedi», dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, jańa Konstıtýsııanyń taǵy bir aıtarlyqtaı ereksheligi – preambýlada tarıhı sabaqtastyq pen myńjyldyq memlekettilikke basymdyq bere otyryp, ulttyq biregeıligimiz týraly normanyń kórinis tabýy.
«Baıyrǵy qazaq jerinde», «Uly dalanyń myńjyldyq tarıhy» sekildi aıqyndaýlar tarıhı qundylyqtarǵa mańyz berip, negiz quraýshy qaǵıdattardyń biri retinde tarıhı-mádenı murany saqtaýdy bekitedi. Bul tarıhı sabaqtastyq – tek ótkenge silteme jasaý emes, sonymen qatar memlekettiliktiń ózgermeıtin irgetasyn aıqyndaý. Ulttyq biregeılik sımvolıkalyq, deklaratıvti baǵdar emes, alǵash ret konstıtýsııalyq deńgeıdegi qundylyqtyq-qaǵıdattyq negizge aınalyp otyr. Qujat mátininde Egemendik, Táýelsizdik, ýnıtarlyq uǵymdary da myzǵymas qundylyqtar retinde bekitildi. Preambýladaǵy «Ádiletti Qazaqstan», «Zań men tártip» qaǵıdattary tarıhı sabaqtastyqty quqyqtyq-azamattyq mazmunmen tolyqtyrdy. Ulttyq biregeılik tarıhı mazmunmen qatar quqyqtyq memleketpen, ádiletti qoǵam ıdeıasymen ushtasady», deıdi Q.Sadyqova.
Ádilet mınıstrliginiń Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, fılosofııa doktory (PhD) Marjangúl Ákimjanova jańa Ata zańdaǵy nekeni (erli-zaıyptylyqty) konstıtýsııalyq deńgeıde bekitýge, áıel quqyqtary men olardyń zańdy múddelerin qorǵaýdy kúsheıtýge, sondaı-aq adam quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵyna aıryqsha mán berilgen jańartylǵan preambýla kópshiliktiń nazaryn aýdarǵanyn aıtady.
Onyń aıtýynsha, bul preambýla memlekettiń adamnyń qadir-qasıeti, teńdik pen ádildik qundylyqtaryna adaldyǵyn aıqyndaıdy. Buǵan adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary eń joǵary qundylyq dep jarııalanǵany dálel.
«Osy turǵyda nekeni (erli-zaıyptylyqty) er men áıeldiń erikti ári teń quqyqtyq odaǵy retinde konstıtýsııalyq turǵydan bekitý tereń maǵynaǵa ıe: bul tek dástúrlerdi saqtaý emes, sonymen qatar otbasylyq qatynastar aıasynda jeke tulǵany quqyqtyq qorǵaý», deıdi sarapshy.
Sonymen qatar M.Ákimjanova jańa Konstıtýsııa erli-zaıyptylardyń teń quqyqtylyǵynyń kepildikterin kúsheıtip, nekege (erli-zaıyptylyqqa) májbúrleýge jol berilmeýin naqtylaıtynyn ári áıelderdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qoldaýdy bekitetinin aıtady. Iаǵnı neke (erli-zaıyptylyq) ınstıtýty shekteýshi norma retinde emes, konstıtýsııalyq quqyqtardy, atap aıtqanda, otbasyn qurý, qadir-qasıetke ıe bolý, zorlyq-zombylyq pen kemsitýshilikten qorǵalýǵa degen quqyqtardy júzege asyrý keńistigi retinde qarastyrylady.
«Neke uǵymyn bekitý memlekettiń anany, ákeni, balany qorǵaý jónindegi jaýapkershiligin kúsheıtetin sharalarmen qatar júredi. Otbasy – qoǵamnyń irgetasy, al eńbekke qabiletsiz ata-analarǵa qamqorlyq jasaý kámeletke tolǵan balalardyń ári adamgershilik, ári quqyqtyq mindeti retinde belgilenedi. Mundaı ustanym jeke quqyqtar men áleýmettik jaýapkershilik arasyndaǵy tepe-teńdikti kórsetedi» deıdi sarapshy.
Sondaı-aq zańger jahandyq ózgerister jaǵdaıynda elimiz dástúrli qundylyqtardy adam quqyqtarynyń ámbebap standarttarymen ushtastyrýǵa umtylatynyn aıtady.
«Jańartylǵan Konstıtýsııa tutastaı kózqarasty usynady: otbasyny qorǵaý adam quqyqtaryn qorǵaý arqyly júzege asyrylady, al adam quqyqtary turaqty ári ádiletti otbasylyq qatynastar aıasynda iske asady. Bul – áleýmettik turaqtylyqty, urpaqtar sabaqtastyǵyn jáne quqyqtyq memleketti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qadam» deıdi sarapshy.
