Ult upaıyn túgendegen

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń 2003 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýy elimiz tarıhynda asa úlken mádenı betburysqa negiz boldy. Osy qujat negizinde elimizdiń saıası damýynyń ishki jáne syrtqy baǵyty aıqyndalyp qana qoımaı, ult rýhanııaty úshin aıryqsha mańyzdy «Mádenı mura» baǵdarlamasy qolǵa alyndy.

Bul jaıly Nursultan Ábishuly «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Biz Táýelsizdik kezeńinde birneshe aýqymdy is atqardyq. «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkishter men nysandardy jańǵyrttyq», dep eske alady.

Osy jyldardy atalmysh Baǵdar­la­ma­­ny ótkizý komıssııasy tobynda bol­ǵan abyz aǵamyz Ábish Kekilbaev: «Baǵa­laı bil­megenge baq qonbaıdy, qýana bil­­me­gen­ge qut qonbaıdy, barymyzdy baǵa­laı bileıik, joǵymyzdy túgen­deý­ge kirise­ıik, aǵaıyn. Bizdiń halqy­myz quı­ryq jal­syz aıtaqyrda, aıda­la­da paı­da bol­ǵan joq. Mádenı mura­myzdy tú­gen­deý, oǵan qamqorlyq jasaý – ótken tarı­­hy­myzǵa izet, týashaq urpaq­qa qur­met. Tá­ýel­sizdigimizdi baıandy etý úshin táý­be­miz­den jańylmaıyq, táýeke­li­miz­­den t­aıy­n­ba­ıyq. Tarıh jalpy­nyń taǵdyrynan qura­la­tynyn biliń­der, al jalqynyń taǵdyry tarıh­ty qalyptasty­ratynyn taǵy umyt­pa­ńyzdar!» dep «Máde­nı mura» baǵdar­lamasynyń mańyzyna baǵa bergen eken.

Bul pikir áli de ózektiligin joıǵan joq. Táýelsizdiktiń ekinshi 10 jyldyǵynyń alǵashqy kezeńinde Elbasy Nursultan Ábish­ulynyń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy eń áýeli, uzaq jyldar boıy otarlaný zarda­byn shekken qarapaıym buqaranyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýmen qatar, qolda bar mańyzy zor mádenı qundylyqtardy saqtaý jáne paıdalanýda quqyqtyq pár­­mendi jumystar júrgizýdi, sonyń ishin­­de mádenı mekemelerdiń, ǵylymı-zert­teý jáne jobalaý ınstıtýttarynyń, jańǵyrtý uıym­darynyń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasyn kúsheıtip, olardyń jumystaryn qarjylan­dyrýdy negiz­gi ustanym retinde basshylyqqa aldy. Baǵ­dar­lamany qarjylandyrý respýblı­ka­lyq bıýdjet esebinen júrgizilip, shy­ǵyn kólemi jyl saıyn naqty­lanyp otyrdy.

Baǵdarlamanyń is-sharalar jos­paryn kásibı deńgeıde júze­ge asyrý úshin Úkimet jany­nan ár salanyń ǵalymdary men bilik­ti mamandarynan jasaq­tal­ǵan «Qoǵamdyq keńes» qu­ry­­lyp, onyń jany­nan 16 sek­sııa jasaqtaldy. Bul sek­sııa­­lar­dy myqty mamandar, tany­mal ǵa­­lym­dar basqardy. «Qoǵam­dyq keńes» ma­qul­daǵan is-shara­lar jos­paryn Elbasy jeke baqy­laýyn­da ustap, keıbir joba­lar­ǵa qatysty tyń usynystar en­gizdi. Son­daı-aq Baǵdarlamany jú­ıelep, jilik­tep is-sharalar josparyn jasaýdy Úki­met­ke tapsyrdy. Atqarýshy organ bul tap­syrmany alty aıda oryndap shyqty.

Osy oraıda, uzaq jyl «Máde­nı mura» memlekettik baǵdar­la­masynyń jaýapty hatshysy qyzmetin atqarǵan tanymal qa­­lam­ger Álibek Asqar: «Al­ǵa­­shyn­da baıqamaǵan ekenbiz Baǵ­­­dar­­lamanyń basy men aıaǵy ushan-teńiz, aýqymyna qushaq jet­pes, aýmaǵyna óre jetpes ar­na­ly jumys, kúrdeli qare­ket eken. Tarıhymyz ben máde­nıe­timizdiń baı­ly­ǵy men bar­ly­ǵyn, halqymyzdyń er­ligi men nar­ly­ǵyn kórseter shaq týǵanyn ish­­teı sezsek te, «bısmılla­myz­­dy» ne­den bastarymyzdy bil­meı ańyr­dyq, baǵdarymyzdy aı­qyn­daı almaı daǵdardyq. «Bir kún tamaq ishpegennen qy­ryq kún aqyl surama» depti ǵoı baıa­ǵyda atam qazaq. Sol sekildi bodan sananyń temir qur­saýynan endi ǵana bosap shyq­qan bizderdiń oń men solymyz­dy tanı almaı jatýymyz, baǵ­dar­dan jańylýymyz, tapyrash at­taı tapyraqtap qalýymyz zań­dy da shyǵar. Áıteýir, bári­miz shýlap júrip, jabyla jú­rip aldymen Baǵdarlamanyń Tujy­rym­damasyn ázirlep, joǵarydan bekittirip aldyq», dep eske alady.

Osylaı qabyldanyp bekitil­gen Tu­jy­rym­damada Baǵdarla­manyń maq­saty aıqyn­dalyp, rýhanııat jáne bilim berý sala­syn damytý, elimizdiń mádenı mura­sy­nyń saqtalýy men tıimdi paıdalany­lýyn qam­tamasyz etý isi júıelenip, negiz­gi min­detteri tómendegideı bolyp belgilenedi:

1. Elimizdiń mańyzdy tarı­hı-mádenı jáne sáýlet eskert­kishterin qaıta jań­ǵyrtý;
2. Mádenı murany, sonyń ishinde qazirgi zamanǵy ulttyq má­denıetti, aýyz ádebıetin, dás­túr­ler men ádet-ǵuryp­tar­dy zer­deleýdiń tutastaı júıesin qurý;
3. Kórkem jáne ǵylymı kitap serııa­laryn shyǵarý arqyly ulttyq ádebıet pen jazý­dyń san ǵasyrlyq tájirıbesin qorytý;
4. Álemdik ǵylymı oı-sana­nyń, máde­nıet pen ádebıettiń tań­daýly jetis­tikteri­niń negi­zinde gýmanıtarlyq bilim berýdiń memlekettik tildegi tolyqqandy qoryn qurý;
5. Elimizdiń qorlarynda, muraǵattary men qoımalarynda saqtalǵan asa kór­nekti aýyzeki kásibı dástúrde oryndaýshy – mýzy­kanttardyń fonojazba­laryn qalpyna keltirý jáne olar­dy qazirgi zamanǵy aýdıo­taspalarǵa kóshirý.

Sonymen qatar Baǵdarlamany iske asyrý joly úsh baǵytta júrgiziletin boldy. Olar:

1. Restavrasııa, arheologııalyq qaz­balar.
2. Mádenı murany zerdeleýdiń tutas­taı júıesin qurý.
3. Ulttyq, álemdik oı-sana­nyń kitap serııalaryn shyǵarý.

Joǵaryda bekitilgen baǵyt­tar bo­ıyn­sha josparlanǵan ju­mystyń aldy 2004 jyly bastaldy. Eń áýeli, qazaq hal­qynyń má­denıeti men tarıhyna qaty­sy bar qoljazbalardy, kitaptar men mu­ra­ǵat­tyq qujattardy tabý jáne satyp alý úshin alys jáne taıaý sheteldik arhıv­ter men kitaphanalarǵa ǵyly­mı-zert­teý ekspedısııalar uıym­das­­tyrylyp, 2005 jyly alǵash­qy ǵylymı-izdestirý toptary Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, О́zbek­stan, Batys Eýropa elderine attandyryldy.

Arada birer aı ýaqyt ótken­de shetelge attanǵan sarapshy­lar Qazaqstan tarıhy men máde­nıetine qatysty buryn bizge beımálim, áli zerttelmegen tyń derekkózder taýyp ákeldi. Qy­taı arhıvterinen shaǵataı, manjýr, oırat, mońǵol jáne qytaı tilderin­de ja­zylǵan Qazaqstan tarıhy men máde­nıeti jóninde aıryqsha mańyzy bar bes myńnyń ústinde qujat elimizge jet­kizildi. Bul qujattarda qazaq handary men sultandarynyń ózge memleket­ter: Qytaı, Qoqan, Hıýa, Qyrǵyz handyq­tarymen resmı hat-habar almasýlary baıandalypty. Qazaqstan tarıhyna baılanysty bul jazbalar sol zamannyń saıası ahýalynan habar beretin asa qundy derekter dep baǵalandy.

Mundaı tabysty zertteýler otandyq mamandardyń jigerin janyp, rýhyn kóterdi, tipti qanat­tandyryp jiber­gen­deı boldy. Eki jyldan soń ejel­gi túrik jazbalaryn izdestirý maq­satyn­da etnograf-ǵalymdardan jasaq­tal­ǵan qo­sym­sha ǵylymı ekspedısııa moń­ǵol dalasyna attandyryldy. Olar ejelgi túrik jazbalaryn taýyp, álem­dik túrkologııa ǵylymyna úles qosty. So­nymen qatar IýNESKO-nyń aldyn ala tiziminde turǵan Álemdik mura­nyń (Vsemırnoe nasledıe) áleýetti nysan­darynyń derekqoryn jasaý jumysy sátti aıaqtaldy.

«Mádenı mura» memlekettik baǵdar­lamasyn iske asyrýdyń alǵashqy úsh jylynda respýb­lıkalyq bıýdjetten 2 728,8 mln tenge, onyń ishinde 2004 jyly – 641,6 mln teńge, 2005 jyly – 749,4 mln teńge, 2006 jyly – 1 337,7 mln teń­ge bólindi. Al Baǵdarlama qarqyn alǵan 2007-2011 jyldary memleket tarapynan 12 mıllıard teńgege jýyq qarjy bóldi.

Basqasyn bylaı qoıǵanda, táýelsizdik jyldary TMD el­derinde mádenı salaǵa dál osyndaı qarjy bólgen memleket joq. Alǵashqy jeti jylda 93 tarıhı-má­denı nysan jańǵyrtylyp, onyń 73-ine qa­l­pyna keltirý jumysy júrgizildi. Aı­ta ketetin jaıt, bul nysandardyń kóbi ma­­gıst­raldyq joldar boıyndaǵy el­di me­kende ornalasqandyqtan, olar respýb­lıkalyq jáne halyq­ara­­lyq týrıstik marshrýttarǵa endi.

Sonymen birge alǵashqy jyl­dary 40-qa jýyq qorǵan men qalashyqtarda ar­heo­logııalyq zertteýler júrgizildi. Ná­tı­­jesin­de, Atyraý men Qarqaralydan, Shi­lik­ti men Berelden altyn kıim­di adam áshe­keı­leri tabyldy. Qazaq jeriniń tórt bu­ry­shy­nan mundaı bir-birine uqsas altyn buıym­dar tabylýy – batyr babalardyń dańq­ty tarıhyn aıǵaqtaıdy. Tabylǵan materıal­d­ar qazaq tarıhynyń jarqyn betterin tolyqtyrdy.

Sondaı-aq «Mádenı mura» baǵdar­lamasy TMD jáne alys shetelderde úlken rezonans týdyr­dy. Buǵan dálel – 2006 jyl­ǵy 19 sáýirde Parıj qala­syn­daǵy IýNESKO Shtab-páterin­de «Mádenı mura» baǵdarla­ma­synyń tusaý­keser rásimi ótti. Bul tusaýkeserdi IýNESKO-nyń Bas dırektory K.Ma­sýý­ra «Batys pen Shyǵysty baılanys­ty­­ryp jatqan Qazaqstannyń mádenı mu­ra­sy úshin erekshe oqıǵa» dep atap ótti.

2007 jylǵa deıin Baǵdarlama aıasynda, 35 myńnan astam jyljymaıtyn tarıh, arheologııa, sáýlet jáne monýmentaldyq eskert­kishter, mádenıet júıe­sin­degi 89 memlekettik mura­jaı qorlary men olardyń ekspozı­sııa­­syndaǵy 2 mln 56 myń bir­lik mádenı qundylyqtar, máde­nıet júıesindegi 3066 memle­ket­tik kitaphanalardaǵy 66 mln 840 myń tom kitaptar, sırek kezdesetin qoljazbalar men ba­­sy­lymdarǵa jańǵyrtý ju­mys­­tary júrgizildi. Olardyń ishin­de: Aısha Bıbi, Arystan bab, Ysmaıyl ata, Syrly tam, Esim han, Shoqaı datqa, Oqshy ata, Qara sopy, Aqqoıly meshit-med­resesi, Qara­qoja, Aqtas, Úsharal, Shopan ata, Qara­man ata mazar nysandary jáne t.b bar.

Sonymen qatar osy aralyqta, arheo­logııalyq qazba muralar, etnogra­fııalyq ekspedısııa materıaldary jınaqtalyp, naq­ty júıege tústi. Qol jetken jetis­tik­ter qatarynda «Babalar sózi­niń» alar orny bólekshe. Buǵan deıin ár jerde sha­shylyp, quryp ketýdiń aldynda tur­ǵan hal­qy­myzdyń rýhanı murasy 100 tomǵa jınaqtalyp, jaryq kórdi. Tasqa basyl­ǵan osynaý mol mura endigi kezekte qazaq halqynyń baǵa jetpes qazynasy, keler urpaqtyń máńgilik ıgiligi bolyp qalmaq.

Jumys naǵyz qyzǵan 2008 jyly maýsymda Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Aqordada Qoǵamdyq keńestiń keńeıtilgen otyrysy ótip, bu­ǵan deıin Baǵdarlama aıasynda atqa­ryl­ǵan iske tómendegideı baǵa berildi.

1. Baǵdarlama ultymyzǵa rýha­nı ser­pilis ákelip, máde­nıetimizge jańa dem berdi.
2. Nátıjesinde, rýhanııaty­myz jyl saıyn jańa qundylyq­tarmen tolyqty.
3. Baǵdarlama arqyly qazaq hal­qy­nyń mádenı murasyn zert­teýdiń birtutas júıesin quryldy.
4. Ulttyq jáne álemdik ǵyly­mı oı-sana men mádenıet sala­syn­da ádebıetter daıyndaý jó­nin­de aýqymdy jumystar atqaryldy.

Osylaısha, eldiń rýhyn serpil­tip, eńsesin kótergen, eldigi­mizdiń eren úlgi­sin pash etken bul Baǵdarlama ǵyly­mı-máde­nı ǵana emes, elimizdegi iri saıa­sı joba boldy. Tarıhymyzdyń aq­tań­­daq bet­teri­niń birazyn dáıek­tedi, máde­nıeti­miz­­diń mol murasyn máıektedi. Mura­taný isin jú­ıe­leýge negiz salyp berdi. Tutas hal­qy­myz­dyń mártebesin kóterip, mereıin asyrdy.

Baǵdarlamada belgilengen is-shara­lar­dy tııanaqty júzege asyrý jumys­tary onshaqty jylǵa sozylyp, dit­tegen ná­tı­jege qol jetkizildi. Osy ju­mys­tar­dyń arqasynda qazaq halqynyń máde­nı mu­rasyn zertteýdiń birtutas júıesi quryldy, ol ǵylymı tur­ǵyda naqty jolǵa tústi.

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, «Mádenı mura» – halqy­myzdyń ulttyq jáne memlekettik sana-seziminiń, bilim alý men mádenıetaralyq túsinistiktiń ny­­ǵa­ıýyna tereń áser etti. Son­daı-aq ulty­­myzǵa rýhanı serpilis berip, máde­­­nıeti­mizdiń damýyna jańasha lep ákel­di. Tipten aıtar bolsaq, 2004 jyly bastal­ǵan ıgi is 2017 jyly Elbasy negizdep bergen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna ulasty.