Alaıda egiz uldyń dúnıege aman-esen kelýi ońaı bolǵan joq. Oblys ortalyǵynan 600 shaqyrymdaı qashyqta jatqan shalǵaı aýdan. Jol qatynasy joq deýge bolady. 2018 jyly Elbasynyń ózi kelip, «2021 jyldyń sońyna deıin salyp bitirińder» dep tapsyrǵan tas jol áli salynbaǵan. Aýdanda joǵary bilimdi dáriger jetispeıdi. Eń kerekti mamandardyń 70 paıyzy – zeınet jasyndaǵy qarııalar. Olardyń ózi amaldyń joqtyǵynan júr...
...Bókeı ordasy aýdanynyń ortalyǵy Saıhyn kentindegi aýdandyq aýrýhanada tolǵaǵy bastalǵan júkti áıeldiń ózdiginen jeńildene almaıtyny belgili bolǵan kezde oblystaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń búkil basshylary aıaǵynan tik turǵan. Aýdanda ota jasaıtyn dáriger de, anestezıolog maman da joq. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan Oraldan sanavıasııa aldyrý da múmkin bolmady. Sóıtip, Bókeı ordasy aýdanymen kórshiles jatqan Jańaqala aýdanynyń dárigerleri jedel kómekke attandy.
Kórshi aýdan dep aıtýǵa ǵana ońaı. Eki arada 280 shaqyrym kedir-budyrly úıgen topyraq jol jatty. «Jedel járdem» degenmen, «ÝAZ» kóliginiń júrisi belgili ǵoı. Jańaqaladan saǵat 22.00 shamasynda shyqqan top Saıhynǵa túngi 02.00-de ǵana jetken. Jańaqala aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Serjan Serikuly bastaǵan dárigerler birden otaǵa kirisken. Sóıtip, hırýrgter Serjan Esengóbekov pen Azamat Dııarov, anestezıolog Dáýren Kókenov, anestezıologtiń kómekshisi Qojamberdi Jumageldın joldan sharshap kelgenine qaramastan eki saǵatqa sozylǵan kúrdeli otany sátti jasap shyqty. Qos sábı kesar tiligi nátıjesinde dúnıege keldi. Anasy da aman qaldy.
Osy oqıǵadan habardar bolǵandar jańaqalalyq dárigerlerdiń eńbegin erlikke balap, rızashylyq bildirip jatyr. Tún ishinde, kúzgi laısańda ýaqytpen sanaspaı jolǵa shyǵyp, ana men balalardyń ómirin qutqaryp qalǵan aq jeleńdi abzal jandarǵa qandaı alǵys ta artyq emes.
– Keshe janymyzdy shúberekke túıip otyr edik. Alla qoldap, jarym da, egizderim de aman qaldy. Jeńildengenge deıin Botakóz Jánibek aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Sáýle Ismaǵulovaǵa qaralyp keldi. Botagózdiń tolǵaǵy bastalǵan sátte Oralǵa, oblystyq perınataldyq ortalyqqa, jedel járdem júıesine habarlasyp, dabyl qaqqan da osy kisi. Tańǵy altyǵa deıin jaqyn janashyrymdaı telefonmen habarlasyp, qoldaý bildirip otyrdy. Sáýle Muǵaıatqyzyna jáne jańaqalalyq dárigerlerge áýletimniń atynan rızashylyǵymdy bildiremin. Alǵandary alǵys bolsyn ár kezde, – deıdi egizdiń ákesi Ernar Sársenǵalıev.
* * *
Bir aqıqat bar: Beıbit zamandaǵy erlik kóbine jaýapty mekemeler men jaýapty adamdar óz qyzmetin tolyq atqarmaǵan kezde, jumys durys uıymdastyrylmaǵan jerde týyndap jatady. Máselen, Bókeı ordasy aýdanynda aýrýhana mamandary túgel bolsa, tún ishinde alystan dáriger aldyrýdyń qajeti bolar ma edi?! Ana men balanyń taǵdyry qyl ústinde turar ma edi?! Biz qysyltaıań sátte óz basyn qaterge tigip, erlik jasaǵan batyrlardy qansha ulyqtasaq ta, ony osyndaı erlik jasaýyna májbúrlegen jaǵdaıdy ashyq talqylap, bolashaqta qaıtalamaýǵa tyrysýymyz kerek-aq. Jaqynda ǵana «Atameken» ekspedısııasymen Bókeı ordasynda bolyp, jergilikti qaýymmen kezdesken kezimizde dál osy másele sóz bolǵan edi. Ol másele – shalǵaı aýdan turǵyndarynyń basynan keship otyrǵan qıyn hali.
Bókeı ordasy – tarıhy tereń, qasıetti óńir. Bókeı han Nuralyulynyń Edil men Jaıyq arasyn qonys etip, Bókeı handyǵyn qurǵanyna bıyl 220 jyl toldy. Qazaq dalasyndaǵy tuńǵysh júıeli bilim ordasy – Jáńgir mektebiniń ashylǵanyna bıyl – 180 jyl. 1952 jyly áskerı polıgon qurylyp, Orda aýdany taratylǵanǵa deıin munda 44 kolhoz, asyl tuqymdy eki mal zaýyty boldy, 66 myń halyq turǵan. Qazir 16 myńǵa jeter-jetpes turǵyn aýdandaǵy 7 aýyldyq okrýgtegi 20 eldi mekende turyp jatyr.
– Sońǵy kezde elimizde tranzıttik aýdandarǵa kóbirek kóńil bóledi. Meniń oıymsha, bul durys emes. Úkimet shalǵaı óńirlerge, sonyń ishinde shekaralyq aýdandarǵa barynsha nazar aýdarýy kerek qoı. Osy kezge deıin týǵan jerinen ketpeı, shekaralyq aımaqty jalańash tastamaı otyrǵan el bar munda, – degen edi Bókeı ordasy aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Larısa Qaıyrǵalıeva.
Shynynda da oblys ortalyǵynan 600 shaqyrymǵa deıin qashyqta jatqan, tasjol túspegen, kóktemgi-kúzgi laısańda, qysqy boranda qarym-qatynas qıyndap, jol azaby – kór azabyna aınalatyn óńir turǵyndarynyń ókpeleıtin jóni bar. Buryn kúndelikti azyq-túlikti irgede jatqan Reseıdiń Astrahan, Volgograd qalalarynan ala qoıatyn aǵaıyn pandemııa bastalyp, shekara jabylǵaly amalsyz alysqa sabylatyn boldy. Alystan tasyp ákelgen taýardyń ózindik quny da qymbat. Mysaly, qyrkúıektiń basynda Saıhynda bir bólke nan – 210 teńge, AI 92 benzınniń bir lıtri – 210 teńge, dızel otyny 260 teńgeden satylyp jatty.
Endi sóz basynda aıtylǵan maman máselesine keleıik. Qazaqstanda aýyldyq eldi mekenderge jas mamandardy tartý úshin qabyldanǵan «Dıplommen – aýylǵa» atty jaqsy baǵdarlama bar. Biraq munda shalǵaı aýyldardyń jaǵdaıy eskerilmegen. Oraldyń irgesindegi Terekti, Báıterek aýdandary men jerdiń túbindegi Bókeı ordasy birdeı. Jas mamandarǵa birdeı qarajat bólinedi.
– Meniń oıymsha, bul jerde qarjy koefısıent boıynsha berilýi kerek edi. Mysaly, qazir bizdiń aýdanda qyzmet etip júrgen dárigerlerdiń 70 paıyzy zeınet demalysynda. Kardıolog – zeınetker, eki hırýrgtiń bireýi – zeınetker. Olar kez kelgen ýaqytta aýyryp qalýy, jumysqa shyǵa almaı qalýy múmkin. Aýdanda anestezıolog múldem joq. Aıaq asty ota jasaý kerek bolsa, naýqasty ne Jánibekke, ne Jańaqala aýdanyna jiberemiz. Laısań, boran, jańbyr kezinde óte qıyn. Osyndaı jaǵdaıǵa jıi tap bolamyz, – dep edi Larısa Telmanqyzy.
Osy oıdy Bókeı ordasy aýdanynyń qoǵamdyq keńes tóraǵasy Tilegen Arystanbekov aǵamyz óńirge kelgen Májilis, Senat depýtattaryna da talaı aıtty.
– Oılap qarańyzshy, Oral qalasynyń irgesindegi Shapov aýylyna barý úshin taksıge 500 teńge tóleısiz, al Saıhynǵa jetý úshin 6 myń teńge kerek. Jolǵa ketetin ýaqyt pen kóretin beınetiń bar. Biraq «Dıplommmen – aýylǵa» baǵdarlamasynda ekeýi de birdeı aýyl sanalady. Bul jerge baratyn jas mamandarǵa birdeı járdemaqy tólenedi. Sondyqtan jas maman qalaǵa jaqyn, beıneti az mekendi tańdaıdy. Jas mamandy shalǵaıdaǵy eldi mekenge qyzyqtyrý úshin qarajatty qashyqtyqqa baılanysty proporsıonaldy bólý jóninde talaıdan beri aıtyp kelemiz. Bókeı ordasynda dárigerler de, muǵalimder de jetispeıdi. Sondyqtan «Dıplommen – aýylǵa» degen baǵdarlamany jetildirý kerek. Shekaranyń ótinde turǵan biz sekildi aýdandardy damytýdyń joldary qarastyrylýy tıis, – deıdi Tilegen Kereıuly.
Shalǵaı aýdan úshin shataq túıin bolyp turǵan taǵy bir másele – aýdandaǵy bilim men densaýlyq saqtaý mekemeleriniń ortalyqtandyrylyp, tikeleı oblystyq basqarmalarǵa qaraýy. Máselen, sońǵy eki jylda aýdandyq bıýdjet qarajaty esebinen 12 medısınalyq pýnktke gaz júrgizilgen. Ol úshin bul ǵımarattardy aýdan áýeli óz balansyna alyp, tabıǵı gaz qubyryn ornatqan soń qaıtadan densaýlyq saqtaý basqarmasyna qaıtaryp bergen. О́ıtkeni tikeleı qarjylandyrýǵa bolmaıdy.
Mektepterdiń máselesi de solaı. Mysaly, bıyl Han ordasy aýylyndaǵy Jáńgir han atyndaǵy mektepti kúrdeli jóndeý úshin qarjy bólingen. Biraq qarjy qyrkúıekte sabaq bastalǵansha túspegen. О́ıtkeni oblystyq bilim basqarmasy óz balansyndaǵy búkil mekteptiń qarjysyn úılestirip úlgermegen. Nátıjesinde, jańa oqý jylynda oqýshylar óz mektebinde, óz synybynda oqı almaı, bilim sapasyna zııan keledi.
«Mektepterdi ortalyqtandyrý, oblystyq bilim basqarmasyna berýi durys emes. Bul júıe múmkin qala mańyndaǵy aýdandar úshin tıimdi shyǵar. Al biz sekildi shalǵaı aýdandarda mektep basshylary qandaı da bir másele bolsa, mańdaı tirep aýdan ákimdigine, aýdan basshylaryna keledi. Al qazirgi júıe boıynsha aýdan ákimdigi mektepke kómektese almaıdy. Bul durys emes. Kommýnıkasııa, qashyqtyq máseleleri eskerilýi kerek» deıdi Tilegen Arystanbekov.
