О́mir men ólim arpalysyn, adam janynyń dramasyn, boıyndaǵy qaıshylyqtardy, qaıǵysy men qasiretin tebirene tolǵaǵanda Muqaǵalı – aldyna jan salmaıtyn, aýyzdyǵymen alysqan tulpar talant. Mundaı sátte ol arnasyna syımaǵan ózendeı tógilip-tasyp, qudiretti poezııasy daýyl kúngi darııadaı doldanyp, aqyndyq minezi adam túgil dúleı tabıǵatpen de jaǵalasyp, qutyryp ketedi.
Eı, Tabıǵat!
Men saǵan ókpelimin,
(Jerde muhıt jatqanmen,
kókte kúniń).
Bermeı-aq qoı kúnińniń betke nuryn,
Qımadyń ǵoı tolqynnyń óktem únin.
Alysar em bultpenen, jaýynmenen.
Nege týys etpeısiń daýylmenen?
Naızaǵaıdan shashylǵan jasyndardy
Jalǵap nege qoımaısyń
janymmenen?
San jaqsylyq jerińe
jasap júrmin:
Jap-jalańash qumyńdy
jasandyrdym,
Muzdy eritip jatqanda lebimmenen,
Jalyn bolyp janyma qashan kirdiń?!
Sen maǵan qaharlanǵan kezeńderde,
Aspanyńnan dym tambaı bezergende,
Jerdiń erni shólirkep kezergende,
О́zenderdi jalǵadym ózenderge.
Men saǵan aramtamaq, masyl emen,
Jańbyr bolyp gúlińniń shashyn órem.
Aspanyńdy arqama qulatsań da,
Keýdemmenen jerińdi basyp ólem.
Ǵumyr berdiń, shop-sholaq,
shara bar ma.
Eı, Tabıǵat!
Baryńdy maǵan arna!
Neshe myń jyl nege men
jasamaımyn,
Myń jyl jasap júrgende
qara qarǵa?
Qalaı-qalaı sóıleıdi, myna aqyn? Minez tanytyp doldanyp ashýlansa, pende túgil patshanyń eki aıaǵyn bir etikke tyǵatyn Jaratýshynyń joıqyn kúshindeı tabıǵat atty qudiretpen dál osylaı asqaq sóılesýge Muqaǵalıdyń moraldyq qaqysy bar ma? Bizdiń oıymyzsha bar. Uly aqynnyń tabıǵattyń egizindeı bolyp jaratylǵan jyrlary osy sózimizdiń dáleli bolýǵa ábden jaraıdy.
Muqaǵalı – poezııasynda dúnıe qubylysynyń barlyq úni shoǵyrlanǵan kemel talant. Boıyndaǵy shabyttyń qýaty kemerinen asyp-tasyǵanda Tabıǵatqa da baǵynbaı ketkenimen, keıde baqytsyzdyqtan sharshaǵan kúıki taǵdyryn tyǵyryqqa tirep, ómirin qoldan qıyndatqan aqyn jalǵyzdyqtyń zaryn tartyp, momaqan jyrlar týǵyzady. Mundaı sátte, meıirimge shóldep, Allaǵa muńyn shaqqandaı bolǵan múlde basqa Muqaǵalıdy kórip, shabyttyń saıtany ıektegende Táńirin umytyp, «maǵan áli jetpeıdi Qudaıdyń da» dep asqaq sóılep ketetin aqynǵa keshirimmen qaraısyń. Qur keshirimmen ǵana qarap qoımaı, jyr darabozynyń jurt túsinbegen názik janyn uqqandaı bolyp, ony aıap, óziń de oǵan qosylyp egilip jylaısyń.
Júrgende qatal turmys ıleýinde,
Bilmeımin, súıdim be men,
súımedim be..
Jastyqqa jalyn atyp súısem eger,
Túspes em dál mynadaı kúıge múlde.
Men naǵyz mahabbatty
armandaımyn,
(Ony men joǵaltyp ta
alǵandaımyn...)
Aq qazdar arasynan aqqýymdy
Ajyrata bilmegen sormańdaımyn.
Muqaǵalı poezııasy qarlyǵash-dáýrenniń syńaryndaı bolyp jaratylǵan, birese kúndeı jarqyrap, birese bulttaı túnerip, keıde ormandaı tynyshtalyp, keıde naızaǵaıdaı kúrkirep qoıa beretin, bir sózben aıtqanda, tabıǵattyń búkil qudiretin boıyna syıǵyzǵan, jalǵyzdyǵyńdy dúrkin-dúrkin esińe salyp turatyn – Jerdiń muńly mýzykasy.
Dúrkirep turǵan kóktemde de, jaımashýaq jazda da, qońyr kúzde de, dalany aq ulpa japqan qysta da júregimizdiń bir túkpirine uıalaǵan aqyn jyrlaryndaǵy muńly mýzykanyń dybysy bizge emis-emis estilip jatady.
Tabıǵatty sóıletip, tasqa da til bitiretin muńly saryn eń alǵash ret Muqaǵalıdyń soǵys taqyrybyna arnap jazǵan dastandarynan barlyq boıaýymen qulpyryp kórinip, qaıǵyly sulýlyǵy sezimimizdi arqandap aldy.
«Tylsymy tereń týyndylar ánge suranyp turady», deıdi Shyǵys shaıyry Jallaledın Rýmı. Bir qyzyǵy, Muqaǵalı óleńderine óte kóp án jazylǵanyna qaramastan, ókinishke qaraı, osy jumbaqtyń, aqyn jyrlarynyń nege ánge suranyp turatynynyń sebebin jan-jaqty zerttegen eńbekti biz áli oqı almaı júrmiz.
Muqaǵalıdyń surapyl soǵystyń súreńsiz sýretin kóz aldyńa elestetetin kórkem shyǵarmalarymen mektepte oqyp júrgende tanystym. 1982 jyly bir top jas aqyn týyndylaryn sahnalap, ákemmen birge men de teatrlandyrylǵan qoıylymdy tamashaladym.
Tuńǵysh ret Balalar men jasóspirimder teatrynyń tabaldyryǵyn attaǵan qońyr kúzdiń salqyn keshi áli esimnen ketpeıdi. Qalamgerlerdiń kóbi ol kezde taıaýda ǵana dúnıe salǵan, minezi shataq shaıyrdyń esimin yqylastana aıta qoımaıtyn. Esesine qarapaıym halyqtyń, aqyn peshenesine jazylǵan aýyr taǵdyrdyń syryn bilýge, jyr jınaqtaryn oqýǵa degen qushtarlyǵy kúnnen-kúnge kúsheıip bara jatty.
Kásibı akterler emes, Muqaǵalı poezııasyna ólerdeı ǵashyq jastardyń talaptanyp, óz kúshimen sahnalaǵan maıdan mınıatıýralary meniń balalyq kóńilimde óshpesteı izin, máńgi umytylmaıtyndaı áserin qaldyrdy. Meniń ol kezde mýzykamen áýestenip, Batystyń uly kompozıtorlary Gendel, Bah, Mosart, Bethoven, Shopenderdiń klassıkalyq murasyn qumarta tyńdap júrgen shaǵym edi.
Qabaǵy ashylmaı qoıǵan kúzdiń keshinde syrshyl lırıktiń «Sharýa hám jaýynger», «Menen sura», «Aǵa, men tirimin», «Darıǵa-júrek», «Qanattarym meniń» týyndylaryn bar ónerin salyp sahnalaǵan jigitter men qyzdardyń asqan sheberlikpen oryndaǵan qoıylymyn qyzyǵa tamashalap, súısinip tyńdap, balalyq qııalymdy kókke alyp-ushqan poezııa qudiretiniń aldynda basymdy ıdim.
Sezimińniń esigin syndyryp kirip, jan tynyshtyǵyn buzatyn Vagner sımfonııasyndaǵydaı doldana yshqynǵan mazasyz mýzyka kóńilimniń astan-kesteńin shyǵaryp, aqyn týyndylarynyń ishki tabıǵatynan ómirdiń quıyn-daýylyndaı bolyp qulaǵyma talyp jetken áýen qudireti kóbelek qııalymdy eliktirip, shyńyraýdaı tereń, túpsiz tuńǵıyǵyna tartyp barady. Qan maıdannyń qııanatyn kórip, qasiretin shegip, taýqymetin basymnan ótkergendeı hal keship, ózimdi ustaı almaı, eriksizden kózimnen jas shyǵyp ketti.
Sábılik balǵyn júregimdi jaýlap alǵan jyrlardy men uly kompozıtorlardyń mýzykalyq shyǵarmalaryndaı raqattanyp, jan-tánimmen berilip, uıyp tyńdadym. Jyr qudiretin adam aqyly jetpeıtin kemeldikke jetkizip, sózdi mýzykaǵa aınaldyryp jibergen ne degen ǵalamat poezııa!
Ǵajap! О́leńmen jazylǵan shyǵarma emes, ár sózi mýzykalyq aspaptardan shyqqan ǵaryshtyq áýendeı bolyp tógilip, janyńdy tebirentip, tolǵandyryp, aspandaı sheksiz sezimińdi kókte qalyqtatyp, óz álemine tartyp áketetin ǵajaıyp sımfonııa ǵoı mynaý. Sımfonııa!
Bilmeımin, óldiń be sen, ólmediń be,
Belgisiz, jeńdiń be, sen jeńbediń be.
Ketip eń «Kóppen kórgen
uly toı» dep,
Ýystap qaıratyńdy sheńgelińde.
Bilmeımin, sen attyń ba,
jaý atty ma?!
Tirideı tyqty ma álde abaqtyǵa?!
Bilmeımin, bir qaǵynǵyr soǵys salsa,
Shalǵaıdaǵy sharýa jaýapty ma?!
Janjal dese, qulaǵy eleńdegen,
Jaýyngerler sııaqty em senen de men.
Senbeımin, sen adamdy ata almaısyń,
Qarý alǵan jaýynger degenmenen.
Aranyn ashqan shaqta qandy aýyzdar,
Qorǵanyp attyń ba álde
jalmaýyzdan?!
Bilmeımin, qaıtyp adam
óltire aldyń,
Úıińde kórmep ediń mal baýyzdap.
Maıdan jyldaryndaǵy turmys-tirshiliktiń qatal shyndyǵyn kóz aldyńa keltiretin teatrlandyrylǵan qoıylymnan áserlengenim sonshalyq, jaryqqa úıir kóbelekteı alyp-ushqan balalyq qııalym danyshpan Tolstoıdyń «Myna álem joıylyp ketse, meniń bir nársege – mýzykaǵa bárinen qatty janym ashyr edi», degen sóziniń mánisin endi ǵana túsingendeı bolyp, sárýar sezimim áldenege qýanyp, áldenege qamyǵyp, birde shattyqtan kóńili tasyp, endi birde qasirettiń kermek dámin tatyp kórgendeı kúıge endi.
Qoıylymnyń janyńdy tánińnen sýyryp alǵandaı qınaltyp, tisińdi julǵandaı aýyrtatyn aıanyshty jerlerine kelgende janarymnan móldir monshaqtar úzilip túsip, ákemnen uıalyp, betimnen syrǵanaǵan gaýhar tamshylardy kóılegimniń jeńimen jalma-jan bildirmeı súrtip qoıamyn. Sezim sharabyna mas bolyp máńgirip, kózimdi sahnadan almaı, bir núktege qadalyp, otyrǵan ornymda eskertkishteı qatyp qaldym.
Qulaǵaly turǵan soń qaıran qosyń,
Qarý bolyp qolyńda qaılań-dosyń.
Qansyratyp bireýdi jyqtyń-aý sen,
Qurbandyqsyz qan maıdan
qaıdan bolsyn.
О́ltirýden basqa esh, dym bilmediń,
Kim bilsin, kek alyp ta úlgermediń...
Alǵash ret jaýyńdy jamsatarda,
Aıan maǵan abyrjyp dilgirgeniń.
Qoıylymdy kórip otyryp baıqaǵanym, Muqaǵalı shyǵarmalarynda mosynyń úsh butyndaı – poetıkalyq, dramalyq jáne mýzykalyq úılesim birin-biri tolyqtyra túsedi eken. Aqyn óz týyndysynyń syrtqy qalybyna ǵana emes, ishki sulýlyǵyna da qatty mán bergen sııaqty. Dastandardan barokko dáýirinde ómirge kelgen Bah pen Gendeldiń mýzykalyq shyǵarmalaryna tán erkin stıl seziledi. Shyǵarmada avtordyń pozısııasynan bólek, birneshe kózqaras bar. Aqyn óz júreginiń shyndyǵyn oqyrmanǵa zorlap tańýǵa tyryspaıdy. Kórkem týyndydaǵy bir-birimen oı jarystyryp jatqan protogonıst, antogonıst keıipkerlerdiń shashylyp túsken shyndyqtary arasynan janyńa jaqynyn tańdaýdy avtor oqyrmannyń óz yqtııaryna qaldyrady. Soǵys qasiretin jerine jetkizip sıpattaǵan bir daýystan soń estiletin ekinshi daýystyń shyndyǵy basymyraq túsip jatady. Sıtýasııa kúrdelengen saıyn adam janynyń dramasy shıelenise túsip, keıipkerlerdiń sózderinen de, avtordyń oqıǵany sýretteýinen de tula boıyńdy sıqyrlap tastaǵan qaıǵyly áýendi qulaǵyń shalǵandaı, aza boıyń qaza bolady. Jaratýshynyń jumbaǵyndaı tylsym áýen, lırıkalyq qaharmannyń monology arqyly sıýjettiń ón boıyna qan júgirtip, oqıǵaǵa jan bitirip, sezimińdi súrgilep jatady.
Múmkin, jaýyń sol sátti
paıdalandy,
Aıaýshylyq, parasat jaıǵa qaldy.
Sezim bılep, sen aıap turǵan shaqta,
Seni aıamaı, dushpanyń baılap aldy.
Adammen tildesýge qumar ediń,
Múmkin, sen ańǵaldyqpen tura berdiń.
Múmkin, seniń kózińde qan oınaqtap,
Áıteýir, qyra berdiń, qyra berdiń.
О́kinben sen ómirden ótti ǵoı dep,
О́kinem jaý túbińe jetti ǵoı dep.
О́kinem jendetterdiń arasynda,
Sendeı bir sharýalar ketti ǵoı dep.
Rasynda da, kez kelgen óner shedevri, meıli ol maıly boıaýmen nemese qaryndashpen salynǵan kartına, balshyqtan ılengen músin, qalammen jazylǵan roman nemese poema bolsyn, kemeldiktiń asqaryna kóterilgende ǵajaıyp mýzykaǵa aınalyp sala beredi eken-aý! Poezııadaǵy mundaı shyrqaý shyńǵa jetken kemeldikti kezinde qazaq jyrynyń qulageri Ilııas Jansúgirovtiń:
Kúıindeı dombyranyń quldyrasyn,
Sýyndaı Alataýdyń syldyrasyn,
Sózderdiń asyl, kórkem tasyn qala,
Uıqasy óleńimniń syńǵyrlasyn, –
dep sıpattap, óleńmen órnektep ketkenin jurt jaqsy biledi.
Muqaǵalı qazaq óleńiniń uıqasyn syńǵyrlatyp, ony ǵajaıyp mýzykaǵa aınaldyryp jibergen uly talant eken-aý. Ásirese ol mýzyka kókke kóterilip, ushqan qustaı bolyp sezim aspanynda mamyrlaǵanda, maıdanda qaza tapqan qaharmandardyń qaısar rýhyn sezgendeı áserlenip, tula boıyń titirkenip ketedi. Keshe kún uıasyna batar shaqta Mosarttyń «Rekvıemin» qumarym qanǵansha tyńdap, mynandaı ǵaryshtyq áýendi qalaı jazýǵa bolatynyna aqylym jetpeı, tańǵalǵanmyn. Endi, mine, tap osyndaı Qudaıǵa aıtylǵan adamnyń minájatyndaı bolyp estiletin qazaq aqynynyń uly dastandaryndaǵy sezim sıqyryna basym dýalanyp, jipsiz baılanyp otyrmyn. Birin-biri baıyta, tolyqtyra, tereńdete, boıaýyn qulpyrta túsetin ónerdiń ulylyǵy osy shyǵar, sirá.
«О́ner Qudaıǵa ǵana qyzmet etýi tıis», degendi uly kompozıtor Bah qalaı taýyp aıtqan deseıshi. Iá, ıá, óner – Qudaıdyń qazynasy. Mynandaı adamnyń jan aıqaıyndaı bolyp ózegińdi óksitetin ǵajaıyp jyrlar Allanyń bar ekenine kózi jetken, ónerin kıesindeı qasterlegen Muqaǵalıdyń ǵana júreginde týady. Muqaǵalıdyń!
Ketsinshi aýlaq!
Qurysyn paıymdaýlar!
Jan emespin qasqyrdan
qoıyn daýlar!
Meniń ákem, belgisiz soldat emes,
Baýyrlar molasyna qoıylǵandar!
Baýyrlar molasyna tabynamyn!
Basqadaı eskertkishti naǵylamyn.
Bastaryńda máńgilik tursa boldy,
Oraq penen Balǵasy sharýanyń.
Adam janyndaǵy mýzyka toqtap qalǵanda sulýlyq joǵalyp, sezim sýalyp, álemdi qarańǵylyq basatyny ras-aý, shamasy. Shekspır shaıyrdyń aıtatyny bar emes pe:
Tot, ý kogo net mýzykı v dýshe,
Kogo ne tronýt sladkıe sozvýchıa,
Sposoben na grabej, ızmený,
hıtrost,
Temny, kak noch, dýshı ego dvıjenıa,
I chývstva vse ýgrıýmy, kak Ereb...
Tamasha qoıylymǵa tamsanyp otyryp Muqaǵalı shyǵarmashylyǵynyń Shekspırmen ǵana emes, adamǵa beımálim jumbaq tylsymdar arqyly álemniń uly kompozıtorlarynyń mýzykalyq týyndylarymen úndesetinin sezgendeımin. Sheksizdikti qushaǵyna syıǵyzyp jiberetin, kemeldiktiń shyńyna shyrqaǵan ǵalamat ǵazaldardy jan júreginde mýzykasy bar aqyndar ǵana týǵyza alady. Aýzymdy ashyp, selt etpeı kórgen uly dastandar maǵan Shekspır dramalaryndaı sózdik, sýretkerlik jáne mýzykalyq tásilmen órilgen shyǵarmashylyqtyń sımbıozyndaı bolyp kórindi.
Aqyn týyndylaryn shynaıy etip, oqýshy júregine jaqyndatyp turǵan ereksheligi retinde onyń polıfonııalyǵyn (kóp daýystylyq) atar edim. Polıfonııa – HVIII ǵasyrda dúnıege kelgen kórkemdik oılaýdyń jańa túri. Eń alǵash ret mundaı qubylys mýzyka ónerinde Bah pen Gendeldiń týyndylarynda paıda boldy. HIH ǵasyrda polıfonııalyq ádebıette de baıqalyp, Týrgenevtiń týyndylarynda tabıǵaty aıshyqtalyp, roman janryn jetildire tústi. Áıgili ádebıet zertteýshisi Mıhaıl Bahtın mundaı ereksheliktiń Dostoevskıı shyǵarmashylyǵynda molynan bolǵanyn aıtady.
Tabıǵattaı tazalyǵymen, syrshyl sulýlyǵymen qazaq óleńin qyrǵaýyldyń qanatyndaı qulpyrtyp jibergen polıfonııa – Muqaǵalıdyń poezııaǵa ákelgen úlken jańalyǵy, ádebıetimizdiń zor tabysy.
Aqyn soǵystyń adamzatty zar ıletkizip, eldiń kózinen sorasyn aǵyzǵan taýqymetin sózben sýrettep qana qoımaı, ony qarǵaǵan jesirler men jetimderdiń san alýan daýysyn polıfonııalyqtyń qudiretimen tabıǵı ári shynaıy qalpynda tiriltip, ómirdiń ózindegideı nanymdy etip jetkizedi. Shyǵarmanyń keı tusynda Muqaǵalıdaǵy polıfonııalyq sharyqtap, kózge kórinbeıtin jumbaq keıipkerler bir-birimen aıtysyp-tartysyp qalyp ta jatady.
Men soǵysty kórgemin joq,
Kórgim de joq, kórmedim.
Soǵys oıynyn oınaıtynmyn,
(balalardyń ermegi)
Qarý alyp,
qan maıdanda,
Qas jaýyma tónbedim,
Kórdim biraq
jesirlerdiń, jetimderdiń eńireýin.
Men soǵysta bolǵamyn joq,
qatyspadym, barmadym.
Batyr oıynyn oınaıtynmyn,
(batyr bolý armanym).
Bilem biraq,
shymyldyqtar túsirilmeı qalǵanyn
Besik jyry bolǵandyǵyn
qatyndardyń zarlary.
Keıipker shyndyǵymen kelispeske amal kem. Qan maıdandy kózderimen kórmese de, qarý asynyp soǵys órtiniń ortasynda júrmese de tylda eńbek etip, kúlli zardabyn arqasymen sezip, balalyq shaǵy soǵys jyldarynyń muz-qary men ot-jalynynda shyńdalǵan, alpysynshy, jetpisinshi jyldary ádebıetke kelgen aqyndardyń bári de shamamen osyndaı maǵynadaǵy dúnıeler jazdy. Shyndyǵynda bul – aqynnyń óz sózi ǵana emes, balalyqtaryn soǵys oty sharpyp ketken tutas bir urpaqtyń jan aıqaıy. Alaıda aqynnyń óz ishinde de janyn kemirip bara jatqan, protogonıst keıipkerdiń aıtqanymen kelispeıtin antogonıstik shyndyǵy bar. Shyǵarmadaǵy kenetten jarylǵan bombadaı bolyp atylyp, aıaq astynan kıligip ketip, lırıkalyq qaharmannyń oıyn aıaqtatqyzbaı tastaıtyn avtor sózi kútpegen jerden oqýshy kóńil kúıiniń aýanyn ózine qaratyp alyp qana qoımaı, oı aǵysynyń baǵytyn múlde basqa jaqqa buryp jiberedi. Kópshilikke beımálim eki keıipkerdiń shyndyǵy salystyrylyp, oı talqysyna salynady.
Jo, joq,
joldas!
Biz soǵysty kórgemiz!
Aty soldat bolmaǵanmen,
soldattardan kem be biz?!
Qyzyl aıaq partızandar –
qyrdan masaq tergemiz,
Qaltamyzdy qaǵyp turyp,
qan maıdanǵa bergemiz.
Ashtan ólgen aýrý qartty,
aqpandatyp kórge biz,
Tońdy tesip, ázer-ázer,
Úsh-tórt kúnde kómgemiz.
Tattyq bizder sol soǵystyń,
«baly menen shekerin»,
Kórdik bizder,
Mahabbattyń qulazyǵan mekenin,
Sezdik bizder,
jeńgemizdiń jastyǵynyń óteýin,
Bildik bizder,
ákesizdik,
nekesizdik ne ekenin.
Kórdik qoı biz,
ótkerdik qoı,
qıly-qıly kezderdi.
Gúlimiz de erte ashylyp,
Kámilettik tez keldi,
Tyńdap bilip,
kómeıdegi aıtylmaǵan sózderdi,
Tanı bildik qumarlyqtyń
tumany bar kózderdi.
Mine, bul endi – aqynnyń óz daýysy, qynabynan sýyrylǵan aldaspan aqıqaty. Budan ári qaraı avtor jalqydan jalpyǵa kóship, halyq atynan sóılep, «soǵys», «fashızm» sózderiniń anyqtamasyn bere ketedi.
Halyqtar bar,
aldynda taram-taram joldary,
Tabıǵatty bári ortaq, talaspasa bolǵany.
Soǵys degen-
bir halyq bir halyqty zorlaýy,
Soǵys degen – fashıster,
ultshyldyqtyń qorǵany.
Soǵys deıtin sóz eski,
ótti ol endi kezeńnen,
Sózdik qorǵa fashızm, fashıst degen sóz engen.
Fashızm, fashıst sózderden,
qulaqtardyń bezi ólgen,
Qarǵaı júrip olardy ernimiz de kezergen.
Soǵys-fashıst,
eki sóz bir túbirden taralǵan,
Biri syńar qalmaýy úshin,
bireýisi jaralǵan.
Qarǵa olardy taý men tas,
qarǵa olardy qara orman,
Fashızm –uly ǵasyrdy ýlandyrǵan aram qan.
Shyǵarmanyń kýlmınasııasynda biz qaıtadan avtordyń óz únin estip, sum soǵystyń taǵdyrlardy taptap ketken ashy shyndyǵyn kózben kórgendeı bolamyz.
Fashızmdi kórgenmin, fashızmdi sezem men,
Men qursaqta jatqanda maǵan qarý kezengen.
Fashıst barda soǵys bar,
ol –aqıqat ejelden,
Fashızm bar, fashıst bar,
soǵys degen sóz ólgen.
...Men soǵysqa barmadym,
men soǵysty kórmedim,
Biraq kórdim soldattyń úıine kep ólgenin.
Qumarlana qusha almaı saǵynyshyn jeńgemniń,
Qulaǵanyn úıge kep óz kózimmen kórgenmin.
Men soǵysqa barmadym,
men soǵysta bolmadym,
Júrdi biraq maıdanda men jibergen qolǵabym.
Kórdik biraq qurby qyz tolmaı jatyp solǵanyn,
Jibitkenin kórgemin áldekimniń tońdaryn...
Janap ótti balalyq, bala bolyp óspedim,
Sharýanyń ǵumyry, kenedeıin keshkenim.
Menen sura,
Bıdaıdyń egilgenin, óskenin,
Menen sura,
Eńbektiń qysqa tańyn, keshterin.
Menen sura soǵystyń tastap ketken zardabyn,
Aýyl qaıtyp kóterdi qan maıdannyń salmaǵyn,
Menen sura, jas bala qaıtip áıel alǵanyn,
Menen sura, jas qyzdyń qaıtip shalǵa barǵanyn.
Ádebıetimizde burynnan bar monologtyq tásilmen óriletin týyndylardan bul dastannyń aıyrmashylyǵy, aqyn dıalogtyq prınsıpti birneshe oı aǵysynyń negizinde quraıdy. Muqaǵalıdyń keıipkerleri, psıhologııalyq sýbekt nemese taza daýys qana emes, álemge degen kózqaras. Avtor keıipkeri týraly basy artyq eshteńe aıtpaıdy, lırıkalyq qaharmanmen birge oqıǵany talqylap, onymen syrlasyp, suhbattasyp, keıde tipti, oı jarystyryp ketedi.
Muqaǵalıdyń sum soǵystyń zardabyn sýretkerlik talantymen oqyrman júregin selt etkizetindeı shynaıylyqtyń jibimen kestelegen shyǵarmalarynyń bári birinshi jaqtan jazylǵan. Sebebi, onyń bári aqyn qııalynyń jemisi ǵana emes, Muqaǵalıdyń bala kúninde kózben kórgen – ómir shyndyǵy. Kúni-túni izdengenine qaramastan, «Ilıch» pen «Mavrdy» jazǵanda boıyndaǵy qabiletin tolyq tanyta almaǵan aqynnyń soǵys taqyrybyn jyrlaǵanda shabyttanyp ketkeniniń sebebin tápishtep túsindirýdiń qajeti shamaly bolǵanmen, osyǵan baılanysty oıymyzdy túıindep, bir-eki aýyz sózben bildire ketkendi jón sanadym.
Kez-kelgen shyǵarmashylyq adamynyń óz basynan ótkergen oqıǵalar men ózi jaqsy biletin taqyryptarǵa kelgende erkindiktiń lebin sezip, tynysy keńeıip, qoltyǵyna qanat bitkendeı shabyttanyp jazatyny beseneden belgili. Mine, sondyqtan da M. Maqataevtyń ózi kýágeri bolǵan soǵys jyldaryndaǵy ómir shyndyǵyn sýrettegen jyrlarynda kókte samǵaǵan qustyń azattyǵyndaı erkindik bar. Dúnıege ińkár júrekten tabıǵı da, taza qalpynda tógilip, qorǵasyndaı quıylyp túsip jatqan túıdek-túıdek uıqastar quddy aqynnyń teńizdeı tolqyǵan sezimimen, taý sýyndaı tasyǵan oı aǵysymen jarysqa túskendeı áser qaldyrady. Soǵan qaramastan sezimin tejep, basy artyq sózderdiń, sýretkerlik baıandaýlardyń, teńeýlerdiń shyǵarmaǵa kezdeısoq kirip ketýine aqyn jol bermeıdi.
Zady Muqaǵalı kóp izdenip, kóp oqyp qana qoımaı, tirnektep jınaǵan bilimin boıyna sińirip, ony óleńde talǵampazdyqpen paıdalanǵan aqyn. Ol ádebıetke kesh kelip, óz zamandastarynan keıin tanylǵanymen, tez jetilip, tez tolysty. Tuńǵysh kitaby «Ilıch» shyǵa salysymen ile-shala jazylǵan maıdan jyrlary Muqaǵalı poezııasynyń ǵaryshtyq jyldamdyqpen kemeldenip, bıiktep ketkeniniń – dáleli bola alady.
Soǵys shyndyǵyn shynaıy etip sýrettep, kermek dámin sezdirtý úshin aqyn antıtezalyq tásildi sheber paıdalanady. Sonyń arqasynda biz sýretteletin oqıǵadan zor áser alyp qana qoımaı, bir-birimen arpalysqan izgilik pen zulymdyqtyń kúresine kýá bolamyz. Osyǵan oraı, Muqaǵalıdyń maıdan jyldaryndaǵy adam mineziniń qalaı ózgergenin túrli qyrynan kórsetken «Aǵa men tirimin» týyndysyna toqtalýdyń mańyzy zor. Bul bizge poezııadaǵy aqyn izdenisiniń tamyryn ustap kórip, onyń jan-jaqty bolǵanyn sezip, shyǵarmashylyǵyndaǵy shynaıylyqtyń tabıǵatyn zerttep, qupııasyn tereńirek tanı túsýimizge kómektesedi. .
Birinshi jaqtan baıandalatyndyqtan, mundaǵy órbıtin áńgime aqynnyń óz ómirinde bolǵan, basynan keshken oqıǵa qalpynda sıpattalady.
Alpysynshy jylǵa deıingi dástúrli formadaǵy dastandardan bul shyǵarmanyń aýyz toltyryp aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy kóp. Kóleminiń shaǵyndyǵyna qaramastan Muqaǵalıdyń «Aǵa men tirimin» mınıatıýrasy sózdi múmkindiginshe syǵymdap, oıdy meılinshe yqshamdap bergen, basy artyq sózge ıne suǵarlyq keńistik te qaldyrmaǵan, kereksiz teńeýlerdiń bárin sylyp alyp tastaǵan, jańa úlgide jazylǵan – modernıstik týyndy. ...Sodan beri kórmedim, jolaýshy aǵa,
Jolyǵysyp, shirkin-aı, qol alsaq-aý!..
Kezeń asyp qaıyrylmaı ketip edi;
Sonaý – sen, sonaý – atyń, sonaý – shanań.
Jadymda,
Soǵys kezi, soıqandy kez,
Qys edi qytymyr shal, soıqan minez.
Saldyrtyp shyǵa keldiń qyr basyna,
Qaldyryp aldyńdaǵy qaıqańdy lez.
-Mynandaı tútep turǵan borasynda,
Eı, bala, óleıin dep barasyń ba?!
- Aǵataı, ala keshi naǵashyma?
Ánekı, anoý taýdyń arasynda.
Sózimiz osy boldy, úndemediń,
Shubar at jelip ketti «Shúý!» dep ediń.
Qaıyrymsyz kisini alǵash kórdim,
Qaıyrymsyz qazaqty bilmep edim.
Dep turǵam joq, senen men ósh alaıyn,
(Kezdesti ǵoı qaıyrymsyz neshe aǵaıyn..)
....Shubar atyń aman ba, ólgen joq pa?
Synǵan joq pa sondaǵy káshaýaıyń?
Bilmegensiń men kim ekenimdi,
Jetpesimdi aýylǵa, jeterimdi,
Sálem, aǵa, kóńildiń arhıvinen
Sen qaldyrǵan bir tozań kóterildi.
Baıqadyńyz ba, avtor burynnan qoldanylyp kele jatqan, shyǵarma tabıǵatyna sińip, ábden qalyptasqan ónerdegi sharttylyqty buzyp, áńgimesin kirispeden emes, eń qyzyqty, tartysty jerinen bastap ketip, birazdan soń ǵana ótken shaqqa oralyp, oqıǵany ret-retimen sýretkerlik sheberlikpen baıandaýǵa kóshedi. Kórkem prozamyzda oqýshy yqylasyn birden eliktirip áketetin mundaı tyń tásilmen jazý sheberligi eń alǵash Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbileginen» baıqalyp, alpysynshy jyldardan keıin bul ádistiń Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romanynda, al, poezııada Muqaǵalı Maqatavtyń maıdan mınıatıýralarynda odan ári damytyla túskenin kóremiz.
Sen kettiń,
Men taǵy da jaıaýlaıyn,
Júgireıin, jeleıin, aıańdaıyn.
Sál sabyr et, aǵasy, retimenen,
Aspaı-saspaı, aqyryn baıandaıyn.
Ashtyq deıtin albasty-nalany artqan,
Bala edim qorek izdep bara jatqan.
Adamnyń balasy dep qaraılap em,
Qarańdap kóringen soń qarań arttan.
«Aǵa, men tirimin» realıstik, modernıstik qana emes, sonymen birge sımvolıstik ta týyndy. Álem ádebıetindegi úsh uly – realıstik, modernıstik, sımvolıstik aǵystyń oıdy tartymdy etip jetkizýdegi ozyq úlgilerin enshilegen shyǵarmada eki túrli sımvolıstik keıipker bar. Naǵashysyn izdep bara jatqan balany shanasyna otyrǵyzbaı dalada tastap ketken jolaýshy –zulymdyqtyń, boranda adasqan beıbaqqa týǵan balasyndaı jany ashyp, etin, sorpasyn berip, qolǵanat qyp qoıyn da baqtyrmaı, toń aýdartyp, ketpen de shaptyrmaı asty-ústine túsip kútip, aýylyna ákep tastaǵan qarııa – izgiliktiń sımvoly.
Álemdi zar eńiretip, qara kózinen qan aǵyzǵan soǵys, qasiret shekkizip qana qoımaı, pende balasynyń adamgershiligimen birge zulymdyǵyn da, meıirimdiligimen birge qatygezdigin de tekserip, taǵdyrdyń synynan ótkizdi. Kún saıyn myńdaǵan adamdar jaqynynan aıyrylyp, jesirler men jetimderdiń joqtaýynan dala kúńirenip, taý kúrsinip ketti. Alaıda, mıllıondaǵan júrekterdi jaralap, tirshiligin taptap ketken soǵystyń aýyr qaıǵysy da eshkimge de qaıyry joq ońbaǵandardy ózgerte almaıdy. Aramdyqpen aýyzdanǵan adamdar esh ózgermeı, zulym qalpynda qalyp qoıady eken. Áıtpese, ashtyqtan jany qysylyp, aq tútek boranda naǵashysyn izdep adasqan balany shanasyna otyrǵyza salyp, jol-jónekeı kezdesken aýyldyń janyna tastap kete salýdyń qandaı qıyndyǵy bar?
«Aǵa men tirimindi» oqı otyryp, ishki túısigimmen maıdan mınıatıýralaryn jazý barysynda aqyn aqyl-parasatynyń qaıta-qaıta Shekspırge qaraılap, túısigi ilgen jańalyqtardy ult ádebıetine ákelýden jatsynbaǵanyn baıqaǵandaımyn. Zady, aǵylshyn aqynynyń ónerdegi izdenisteriniń Muqaǵalıǵa áser etip, shabytyna qanat bitirýi meniń oıymsha sonshalyqty tań qalarlyq nárse emes.
Izdempazdyq meniń de bar ónerim,
Býdan jasap bıdaı men tary egemin.
Qazan-mıym bárin de qaınatady.
Dara qoıyp qazaqtyń qara óleńin, – degen sózder aqyn izdenisiniń jan-jaqty bolǵanyn dáleldep, jahannyń jaýhar týyndylaryn ana tilimizde sóıletip qana qoımaı, ozyq úlgisinen ónege alyp, ony shyǵarmashylyq izdenisiniń arqaýyna aınaldyrǵanyn kórsetip turǵandaı.
Muqaǵalı álemge áıgili aǵylshyn dramatýrginiń sonetterin ana tilimizde sóıletti. О́neriniń qudiretine adamzatty tabyndyrǵan Shekspırdiń halqyna mura etip qaldyrǵan tragedııalarynyń syrtynda 154 soneti bar.
Sonet jazý úlgisi XIII ǵasyrda Italııada paıda bolyp, jyldar ótken saıyn órisi ulǵaıa berdi. Franchesko Petrarka onyń formasyn damytyp, sonet jazýdyń teńdessiz sheberi boldy. Petrarkanyń arqasynda sonet adam kóńil-kúıin áserli etip sýretteýdiń quralyna aınaldy.
1370 jyly koroldiń dıplomatııalyq tapsyrmasymen Eýropa elderine sapar shekken aǵylshyndardyń ataqty aqyny Djefrı Choser Italııada bolǵanda Petrarkamen tanysyp, onyń sonetterin aǵylshyn tiline móldiretip aýdarady. Tańǵajaıyp óner týyndysy óleńsúıer qaýymǵa qatty áser etip, Anglııada da Petrarkaǵa eliktep sonet shyǵaratyn aqyndardyń úrkerdeı shoǵyry dúnıege keldi.
Shekspır sonet jazýdy túrlendirip, kemeldikke jetkizdi. Oıynyń sulýlyǵy, fılosofııalyq tereńdigi, oqyrman sezimin ıektep áketetin shynaılyǵy jaǵynan sonetter aǵylshyn aqynynyń óleńmen jazylǵan tragedııalarynan kem túspeıdi. Shekspırdiń lırıkalyq sonetteri birin-biri tolyqtyryp, kindigi baılanyp turǵan, arqaýy úzilmegen – birtutas álem.
«Lırıkalyq óleń nemese sonet shyǵarýmen aınalysqan sol zamannyń ár aqyny sıýjettiń jańalyǵymen jurtty tań qaldyra almaıtynyn jaqsy túsindi. Tyǵyryqtan shyǵýdyń bir-aq joly bar-tyn; bárine de belgili jáıttar múlde basqasha qabyldanýy úshin jańa kórkemdik tásilder, jańa obrazdar men salystyrýlar tabý kerek boldy. Qaıta О́rleý dáýiri aqyndarynyń bári, onyń ishinde Shekspır de osyǵan umtyldy», – deıdi shekspırtanýshy ǵalymdardyń biri A.Anıkst.
Jańa forma, buryn-sońdy qoldanylmaǵan ádister, tosyn teńeýler arqyly oqyrman kóńilin eleń etkizgisi kelgen Muqaǵalı poezııasynyń ereksheligin kórgende Shekspır sonetteri meniń esime túsedi. Máselen, «Sharýa hám jaýynger», «Menen sura», «Aǵa men tirimin», «Darıǵa-júrek» pen «Qanattarym meniń» týyndylarynyń ár qaısysy jeke taqyrypty kótergen mınıatıýralar sııaqty bolyp kóringenimen, shyn mánisinde olardyń bári Shekspır sonetterindeı, sáýletti saraıdyń ádemi kirpishindeı bolyp qalanǵan, biriniń boıaýyn ekinshisi túrlendirip turǵan birtutas dúnıeler.
Bir aqynnyń qolynan shyqqan ádebı mura bolǵanymen Shekspırdiń tragedııalary men sonetterinde aıyrmashylyq kóp. Dramalyq shyǵarmalarynda ózi jaıynda tis jarmaıtyn, syryn shashpaıtyn ol lırıkalyq sonetterinde sezim tasqynyn toqtata almaı, kóńil-kúıi, qýanyshy men renishin jasyrmaı aıtyp, arnasyna sımaı tógilip-tasyp qoıa beredi. Júreginiń túbine kir jasyrmaı, aǵynan aqtarylyp salatyn Shekspır sonetterindegi shynaıylyq Muqaǵalıdyń aqyndyq ónerine minez bolyp jabysty.
Muqaǵalı da óz týyndylarynda sýretkerlik baıandaýdan góri júrek qamalyn buzyp shyǵyp, tabıǵı qalpynda aqtaryla jóneletin oı aǵysyna qatty mán beredi. Ol úshin oqıǵanyń qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalatynyn sıpattap, keıipkerlerdiń kim ekenin tápishtep túsindirgennen góri ómirdiń qatal shyndyǵyn, tirshilik úshin kúrestegi adam janynyń dramasyn jan-jaqty ashyp kórsetý – áldeqaıda mańyzdyraq. Beıkúná balany shanasyna otyrǵyzbaı, aıdalada ajal boranymen arpalasýǵa tastap ketken protogonıst beıne shyǵarma basynda bir jalt etip kórinip, joq bolǵanymen, áńgime aıaqtalǵansha lırıkalyq qaharmannyń oı aǵysy arqyly onyń jeksuryn kelbeti bizdiń kóz aldymyzdan ketpeı, kólbeńdep turyp alady.
Baratqan em tappaq bop nesibemdi,
«Aǵat aıtsam, ashýmen keshir endi..)
Sen maǵan qaıyrylmaı ketkenińde,
Esińde me, aǵasy besin edi.
Eki kózim, shubar at, sende meniń,
О́kpem keýip, artynan terlegemin.
Áýre eteıin degen bir ázili dep,
О́zimdi-ózim jubatyp, senbegemin.
Aqyry ǵaıyp boldy, tarlan shubar,
Tarlan shubar – sendegi ardan shubar.
Jarty qasyq qazaqtyq qanyń bolsa,
Qulaǵyńda daýysym qalǵan shyǵar.
Zulymdyǵyna kýá bolyp qana qoımaı, keıipkerdiń kóńil dúrbisi arqyly biz onyń balany ajal aýzyna tastap ketken opasyzdyǵynan keıingi búkil is-áreketin de baqylap, kórip otyramyz.
Sol ketkennen mol kettiń, qaramadyń,
Kún batty, qyrǵa qarap jaǵaladym,
Júrip kelem qadalyp júregime,
Shubar attyń emshekti taǵalary.
Batyrsyp, qaırat jıyp, jortqan bolam,
-Qaıt! – deıdi qarsy aldymnan soqqan boran.
Sonda, aǵa, sen qaı jerde bara jattyń?
Shubardyń tuıaǵynan oqtar borap,
Men adastym taýdyń bir ańǵarynda,
Baıyppenen baǵdarlaı almadym da.
Emis-emis estımin ıttiń daýsyn,
Endigi sol – úmitim, armanym da.
Boldy ma aıaz, bilmeımin bolmady ma,
Kóńil bólgen men joqpyn ol jaǵyna.
(Sen sonda shaı iship te úlgerdiń-aý,
Bolaıyn seniń qazaq bolǵanyńa...)
Qaramaı qajyǵanym, tońǵanyma,
Ittiń daýsy qaı jaqtan shyqty eken dep.
Tyń tyńdap, terim qatyp, sorladym-aý.
Ittiń de daýsy tyndy qyrsyqqanda,
О́lgen be bu dúnıe tunshyqqan ba?
Keshir, aǵa, men seni aıaǵam joq,
Omby qarǵa bir túsip, bir shyqqanda.
Muqaǵalı soǵys qasiretin eń kóp jyrlaǵan aqyn. Onyń bul taqyrypqa qaıta-qaıta túren salyp qazyǵyn tapqan attaı orala berýine tań qalýǵa bolmaıdy. Beli bekip, buǵanasy qatpaı jatyp soǵys salǵan jarany janymen sezinip ósken sábılik sanada sol bir kóńilsiz kúnder kartınasy máńgilikke saqtalyp, jeńis kúnin jaqyndatýǵa asyqqan bala júreginde shemen bolyp qatyp qaldy.
Bári de maıdan úshin!
Osy urandy,
Medet qyp búkil qaýym josyǵan-dy.
Shabyndyqtar aıyrylyp, shalǵyshydan,
Dıqandardyń erkeksiz qosy qaldy.
Ketip jatyr bireýdiń baýyrlasy,
Bireýdiń bas ıesi, aýyldasy.
Qańyrap, melshıip tek qarap turdy,
Bitpegen mektepterdiń qabyrǵasy.
Joq boldy jańa mektep endi bizge,
Bitpeı qaldy (qyrsyqty kórdińiz be?!)
Sonda baryp oınaımyz soǵys oınyn
Sábımiz, dáneńe joq kóńilimizde.
Atysamyz, Chapaı bop shabysamyz,
«Biz» bolyp, «nemis» bolyp alysamyz.
Dińkemiz quryǵanda úıge kelip,
Dertimen shesheılerdiń tabysamyz.
Osylaı engen bizdiń ómirimizge,
Baıaǵy bolyp ótken soǵys-ańyz.
«Bolashaq aqyn soǵystyń tikeleı ózin kórmegenimen, qan sasyǵyn sýyq sózdiń yzǵaryna ábden qaryldy. Sondyqtan da jetimder men jesirlerdiń zaryn besik jyryndaı tyńdaýyna týra keldi; jalǵyzynan aıyrylyp, qanatynan qaıyrylǵan qarttardy qabyrǵasy sógile qabyldaýǵa májbúr boldy; qarny toıyp as ishpeı, oıyn balasynyń baldáýren qyzyǵyna qapysyz túspeı; rııasyz qýanyp, kirshiksiz kúlmeı, básireli taıyna da minbeı; ózi ógiz ornyna qamyt kıgen jasóspirimniń jadynda soǵystyń súreńsiz súreti jańǵyra bermeı, qaıtsin?!», – deıdi aqyn murasyn zerttep úlken kitap jazǵan ǵalym Qadyr Álimqulov.
Kúni búginge deıin aqyn tvorchestvosynyń san qyrly tabıǵatyn óz turǵysynan taldaǵan eńbekterdiń ishinen Qadyr Álimqulovtyń «Máńgilik murasy» maǵan unady. Jıyrma baspa tabaqtan asatyn kólemdi eńbektiń bolashaq muqaǵalıtanýshylarǵa baǵyt kórsetetin, oı jumysynyń jemisti bolýyna jol silteıtin kitap ekenin áńgimeniń oraıy kelip turǵanda aıta ketkendi jón sanadym. Kitap avtorynyń dál baıqaǵanyndaı soǵys taqyrybyn taǵdyrlary surapyl jyldardyń syn-tezinen ótkenderdiń bári jazǵanymen, Muqaǵalı aqyn ashqursaq ta qamkóńil; eńsesi ezilip, sińiri sozylǵan; jany júdeý, ıini jyrtyq jetimdik pen jesirlikti óz órnegimen, dara darynymen jerine jetkize jazǵan sanaýlylardyń sanatynda.
Poemanyń júgin kóterip turǵan «Sharýa hám jaýynger», «Menen sura», «Aǵa men tirimin», «Darıǵa-júrek», «Qanattarym meniń» týyndylaryn aıtpaǵanda, aqynnyń soǵys taqyrybyna arnap jazǵan óleń-murasynyń ózi bir kitapqa júk bolady. Qazaq poezııasynda soǵys jyldaryndaǵy analardyń, keshe ǵana jar qushyp, qaýyzyn ashpaı jatyp kókteı solǵan ápkelerdiń, meıirimge shóldegen jeńgelerdiń aýyr taǵdyryn dál Muqaǵalıdaı bir óleńniń qaýyzyna sıǵyzyp jibergen aqyndy óz basym bilmeımin.
Qaıran bizdiń shesheler!
Ardy oılaǵan,
Shilik shaýyp, shı oryp, baý baılaǵan.
Jigitterden aırylyp, qalmaı qarań,
Qyrman basyp, egin cap arba aıdaǵan.
Shalbarlanyp kóılegin,
Shart býynyp,
Sharýanyń qostaryn tartty býyp.
Qaýip tónse,
Qyzǵanshaq jolbarystaı,
Atylatyn jaýyna jalt burylyp.
Uıyqtamaıtyn,
Tek qana kóz iletin,
Kózin ilse erimen kezigetin.
Áıeldigin umytyp kúni boıy,
Túnde ǵana,
Jatarda sezinetin.
Turmysqa shyǵyp, bala súıip, jar tóseginiń ystyǵy sýı bastaǵan áıeldermen salystyrǵanda mahabattyń lázzatyn áli tolyq tatyp ta úlgermegen kelinshekterdiń mańdaıynyń sory áldeqaıda qalyń boldy emes pe? Muqaǵalı jaýqazyn gúldiń tozańyn kórý baqyty peshenelerine jazylmaǵan soǵys balalarynyń shermende kúıinishin aıshyǵyn anyq, boıaýyn qanyq etip qalaı dál jetkizgen deseıshi.
Qaıran bizdiń jeńgeıler!
О́sken óren,
Egin oryp, baý baılap, destelegen.
Alaqandaı aq shytqa muńyn shaǵyp,
Hat jazatyn keshkisin kestemenen.
Qaraıyp keshegi appaq mańdaılary,
Ańyzaqta qańsıtyn tańdaılary.
Kózderinde turatyn Kúnderimniń
Kóktegeni dalanyń, sarǵaıǵany.
Qaıran bizdiń ómirdiń balqaımaǵy!
Nemese!
Qartaıyp qalypsyń-aý, qaıran jeńgem!
Qaıǵyǵa moıymaýshy eń.
Qaıdan kelgen?!
Saǵynyp júrsiń be álde, qadirlim-aı,
Baıaǵy jastyǵyńdy maıdanda ólgen?..
Kez-kelgen adam úshin balasynyń artynda qalǵannan zor ýaıym, artyq qasiret joq. Muqaǵalıdyń ǵarysh jaqtyń muńly mýzykasyndaı bolyp estiletin maıdan jyrlaryn oqyǵanda, jesir qalǵan kelinin, jetim qalǵan nemeresin, maıdanda qaza tapqan nemese habar-osharsyz ketken qulynyn joqtap qamyǵyp, júregi qars aıyrylǵan ájelerdiń qaıǵysy qandaı boldy eken degen bir oıdyń sana túkpirinen oıanatyny bar. Hantáńiriniń muzbalaǵy ol sezimdi de tabıǵı qalpynda sizdiń júregińizge móldiretip jetkizedi.
Qyryq tútin shyǵady qyryq tamnan,
Qyryq torǵaı ushady shybyq taldan.
Qyryq áje kúzetip otyrady,
Qyryq uldyń orynyn sýyp qalǵan.
Qazaq aqyndarynyń soǵys taqyrybyna arnap jazǵan týyndylaryn tilge tıek etkende Muqaǵalıdyń dastandaryna toqtalmaı kete almaımyz. Olardy oqı otyryp elik kóńili ulylarǵa qarap eleńdep júrgen Muqaǵalıdyń ónerge bergen sertiniń adaldyǵy, tabandylyǵy men tózimdiliniń arqasynda Shekspırler baǵyndyrǵan álem ádebıetiniń bıigine kóterilgenin moıyndamasqa amalyń qalmaıdy.
Amangeldi Keńshilikuly
