− Qurmanǵalı Darkenuly, 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqtyń bolý sebebi nede?
− 1921 jylǵy ashtyqtyń sebebi áride jatyr. 1916 jyly qazaq jastaryn tyl jumystaryna alý, shaqyrylǵandardyń bas saýǵalap qashýy, halyq narazylyǵy órship, ult-azattyq qozǵalysynyń bastalýy, «aqtar» men «qyzyldar» kezekpe-kezek bılikke kelgen alasapyran azamat soǵysy, er azamattyń at ústinde bolýy qalyptasqan sharýashylyq júıesin toqyraýǵa ushyratty. Onyń ústine, 1920 jylǵy jut pen 1921 jylǵy qurǵaqshylyq aýyl sharýashylyǵyn turalatyp, halyqty kúızeltip jiberdi. Arhıv qujattaryna súıensek, 1921 jyly jerge jańbyr jaýmaı qurǵaqshylyqtyń bolýy, shóptiń shyqpaýy, aptap ystyq jáne qystan zorǵa shyqqan maldyń qyrylýy eldiń jaǵdaıyn tyǵyryqqa tiregen.
Bul azamattyq soǵys endi ǵana aıaqtalǵan, bolshevıkter el ishindegi saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik shıelenisti áli tolyq sheshe almaǵan ólara kezeń edi. Qazaqstandaǵy aýyr jaǵdaıdy ortalyqtaǵy bılik bilgenimen, asharshylyqqa ushyraǵan Reseı gýbernııalaryna kómek kórsetýdi talap etti. Onyń syrtynda Qazaqstanǵa Reseıden qonys aýdarýǵa tıisti 2 mln adamdy ornalastyrý máselesi kún tártibinde turdy.
Al osy ýaqytta Qazaqstandaǵy bes gýbernııa men bir ýezde asharshylyqqa ushyraǵandar sany da 2 mln edi. 1922 jyldyń qańtaryndaǵy málimet boıynsha, Orynbor gýbernııasynda – 437 776, Qostanaı gýbernııasynda – 252 816, Aqtóbe gýbernııasynda – 359 326, Oral gýbernııasynda – 277 835, Bókeı gýbernııasynda – 100 myń, Adaı ýezinde – 75 myń adam asharshylyqqa ushyrady. Bul málimettiń ózin ortalyqtyń qyryna ushyrap qalmaý úshin qazaq bıligi azaıtyp bergen de bolýy múmkin.
Qazaqstandaǵy jaǵdaıy durys dep sanalǵan gýbernııalardyń da jaıy ońyp turmady. Máselen, Aqmolada ashtyqqa ushyraǵandar sany 100 670 adam dep kórsetilgen. Soǵan qaramastan, bul gýbernııaǵa Máskeýden berilgen jospardan tys taǵy da 300 myń tonna astyqty Reseıge jiberý mindetteldi.
V.I.Lenınnen jumysshylar men sharýalarǵa kómektesý kerek degen jedelhat kelgen soń Aral balyqshylary da 1921 jyldyń 25 jeltoqsanynda Reseıge 14 vagon balyq tıep jóneltti. Ashtyqqa ushyraǵan Qazaqstanǵa ortalyqtan kómek berý bylaı tursyn, kerisinshe, Reseıge azyq-túlik jiberý talap etildi.
− Sonda jańa ókimet basyna kelgen qazaq bıligi osy jaǵdaıdy kórip otyryp, únsiz qaldy ma?
− Birinshiden, Qazaq О́lkelik Revolıýsııalyq komıtetiniń músheleri, negizinen, qazaq emes ult ókilderinen quraldy da, qazaq dalasyndaǵy aýyr jaǵdaıǵa sonshalyqty mazasyzdana qoımady. Olar, kerisinshe, Reseıdiń asharshylyqqa ushyraǵan aýdandaryna Qazaqstannan azyq-túlik kómegin uıymdastyrýǵa belsene kiristi. Qazaq otbasylary kún kórip otyrǵan azyn-aýlaq malyn, astyǵyn jınap aldy.
Ekinshiden, qazaq zııalylary men bıliktegi qazaq basshylary arasynda taptyq ustanymdaryna baılanysty jik týyp, bıliktegiler el ishindegi asharshylyqty aıtyp, shara qoldanýdy talap etýshilerdi – alashordashylardyń jáne olardy qoldaýshylardyń keńes úkimetine qarsy áreketi dep baǵalap, synady. Sonymen qatar ultjandy qazaq zııalylarynyń ulttyq máselelerdi kóterýi bıliktegi basqa ult ókilderine unaı qoımady, kelise almaýshylyq jıi boldy. Sondyqtan bılik qazaq elindegi asharshylyqqa bastapqy kezeńde jete den qoımady.
Qazaq О́lkelik Revolıýsııalyq Komıteti osy kezde bolshevıkter partııasynyń HII sezine daıyndyq, Reseıde ashtyqqa ushyraǵan aýdandarǵa azyq-túlik jóneltý, buǵan qarsy halyqtyń narazylyǵyn uıymdastyryp otyrǵan «qazaq ultshyldaryna» qarsy kúresý máselesimen aınalysty.
Bir ókinishtisi, asharshylyqqa qarsy kúshti jumyldyrý ornyna, S.Meńdeshev bastaǵan qazaqstandyq bolshevıkter Máskeýge: «Asharshylyq týraly qaýesetti taratyp júrgender – ultshyldar. Olar qarapaıym sharýanyń muń-muqtajyn joqtaǵansyp, eńbekshilerdiń nazaryn ózderine aýdarý úshin qasaqana baıbalam salýda», degen jedelhat joldaǵan.
El ishindegi ashtyqty der kezinde tizgindeı almaǵan bılik kesh qımyldady. Onda da ózderi ultshyldar dep aıyptap otyrǵandardyń talap etýimen ǵana.
1921 jyldyń 10 jeltoqsanynda qazaq qyzmetkerleri qatysqan keńeste kún tártibinde qyrdaǵy aýdandardyń ashtyqqa ushyraǵan turǵyndaryna naqty kómek kórsetýdi uıymdastyrý, qazaq qyzmetkerlerin osy jumysqa tartý máseleleri qaraldy. Baıandama jasaǵan M.Áýezov el ishindegi aýyr jaıdy baıandap: «...Kóptegen aýdandaǵy qazaqtar kópten beri tek qana kórtyshqanmen, tyshqanmen, sýyrmen, taǵy da sol sııaqty usaq jándiktermen ózegin jalǵaýda, sonyń kesirinen ártúrli juqpaly aýrýlar men indetter estip bilmegen deńgeıde taralyp barady», dep málimdegen.
Osy keńesten keıin ǵana, qaqaǵan qysta ashtyqqa ushyraǵan aýdandarǵa kómek kórsetý qolǵa alyndy.
− Dál sol kezde Arqa dalasy, onyń ishinde Torǵaı óńiri ashtyqqa urynyp, qınalǵan halyqqa kómek qolyn sozý úshin Alash zııalylary jurtshylyqtan jylý jınap, mal úlestirip, eldi aman alyp qalǵan eken. Osy oqıǵany ózińiz de zerttegen ekensiz...
− Joǵaryda atalǵan 1921 jyldyń 10 jeltoqsanynda ótken keńeste shalǵaı jatqan Torǵaıǵa Qostanaı arqyly jiberiletin kómek barmaı qalady, azyq-túlik Qostanaıdyń óz basynda qalyp, jergilikti halyqqa jetpeıdi degen bolý kerek – qabyldanǵan qaýlyda: «Torǵaıǵa jiberiletin azyq-túlik járdemi Qostanaıdan bólek jiberilýin ortalyq arqyly sheshýge qol jetkizilsin», delindi. Árıne, oǵan A.Baıtursynov, M.Dýlatovtardyń pozısııasynyń yqpaly bolǵany anyq. Qansha jerden tap kúresi boldy degenimizben, áli de Alash zııalylarynyń bedeli kúshti edi.
Qostanaıǵa arnaıy barǵan Smaǵul Sadýaqasovtyń jazýynsha, onda ashtarǵa arnalǵan ashanalar men balalar úıi ashylǵanymen, olar qalyń qazaq ishinde ashylmaǵan. Qostanaıdyń ózindegi ashanalarda tamaqtandyryp jatqan ashtar ishinde qazaqtar joq. Al ashanaǵa qajetti et úshin mal ash qazaqtardyń ózderinen alynyp otyrǵan. Qazaqtarǵa járdem bermek túgil, olardyń qolynda baryn jınap alǵan. Qostanaı gýbernııasy ashtaryna kómek kórsetý basty máseleniń birine aınaldy. Sebebi gýbernııa halqynyń 90%-y ashtyqqa ushyraǵan edi. Sonyń ishinde shalǵaıda jatqan Torǵaı ýeziniń jaǵdaıy óte aýyr boldy. 1921 jyldyń jazyndaǵy qurǵaqshylyqqa baılanysty shóp shyqpaýynan ýezdiń
13 bolysynda da mal qyryldy. О́ńirdi ashtyq jaılaǵandyqtan, turǵyndar óz ata mekenderin tastap, Aqtóbe, Qostanaı, Jezqazǵan, Qarsaqpaı jaqqa qaraı bosty.
El ishin jaılaǵan ashtyq týraly aıtyp, gazette jarııalanǵandarǵa «bul ultshyldardyń bosqa daýryǵýy, keńes úkimetine qarsy is-áreketi, sondyqtan ultshyldarǵa qarsy kúresti kúsheıtý kerek» dep áreketsiz otyrǵan bılikke M.Dýlatov janushyra ashyq túrde «Ashtyq qyrǵynynan qaıtsek qutylamyz? degen maqalasyn «Qazaqstan úkimetiniń nazaryna» degen qosymsha taqyrypshamen jarııalady. Ashtyq Torǵaı elin eseńgiretken tusta ol ashtyqqa ushyraǵandarǵa qol ushyn berýlerin surap, Semeı gýbernııasynyń úsh ýezin aralap shyqty. M.Áýezov Ertis boıyn aralap elden mal jınady. Á.Bókeıhanov ózi bas saýǵalap júrse de 1921 jyly tobyqtynyń Shaǵan, Buǵyly, Shyńǵys, Muqyr, Qyzyladyr jáne naımannyń Syban bolystarynan mal jıyp, Torǵaıǵa mal aıdap bara jatqan J.Aımaýytovqa tapsyrdy. A.Baıtursynov ta qysyltaıań jaǵdaıdy baıandap, ashtyqtan halyqty aman alyp qalý úshin kómek qolyn sozýdy surap úndeý jazdy. Jylý malyn jınaýshy ult zııalylarynyń el ishindegi bedeliniń, yqpalynyń joǵarylyǵy, olarǵa degen halyqtyń senimi bolar, 1922 jyldyń jazynda 7 myń bas mal jınaldy. Semeı gýbernııasynyń komıssııasy on eki bolystan jınalǵan maldy Torǵaı ýezine jetkizýdi, mal aıdaýdy uıymdastyrýdy, jalpy basshylyqty J. Aımaýytovqa júktedi. Qyrkúıek aıynyń ortasynda 2082 bas sıyr, 1982 bas jylqy, 185 qoı, barlyǵy 4249 bas mal Torǵaı jerine jetti.
− Al 1932-1933 jyldary elimizde taǵy qaıtalanǵan zulmatqa kim kináli?
− Bul másele óte kúrdeli jáne tereń zertteýdi qajet etedi. Sondyqtan naqty asharshylyqty týdyrǵan faktorlarǵa toqtalyp ótelik.
Birinshi faktor – F.I.Goloshekın tulǵasy. Qazaqstanǵa 1925 jyldyń qazanynda kelip, 1933 jyldyń aqpanyna deıin qyzmet istegen bolshevıktiń elimizdegi bılik basyna kelýi, jergilikti jaǵdaımen sanaspaı kúshteý sharalaryn qoldanýy qazaq halqynyń sol kezeńdegi qasiret bultynyń astynda qalýyna ákeldi. Ol Qazaqstan – Odaqtaǵy et daıyndaýdyń eń iri ortalyǵy dep sanap, et daıyndaýda Máskeý bekitken joǵary mejege eshqandaı qarsylyq bildirmeı, buljytpaı oryndaý talabyn qoıady. 1930-1931 jyldary Qazaqstan úshin 493 myń 500 tonna et ótkizý jospary bekitildi. Ekinshi oryndaǵy Ýkraına 434 myń 800 tonna, al úshinshi oryndaǵy Soltústik Kavkaz 226 myń 700 tonna ótkizýge tıisti bolady. Al asharshylyq qaqpanyna túspegen qazirgi Ortalyq Azııanyń úsh memleketi – О́zbekstan, Túrikmenstan jáne Tájikstan nebári 66 myń 200 tonna et ótkizýge tıis boldy. Osy kezde tirshilik kózi – malynan aıyrylǵan qazaq asharshylyqqa ushyrady.
Qazaqstannyń asharshylyqqa dýshar bolýynyń ekinshi faktory – Goloshekınmen birge bılikte bolǵan qazaq bolshevıkteri eger halyq qolyndaǵy maly tartyp alynsa, asharshylyqtyń bolatyndyǵyn, onyń zardabyn boljaı almady. Aıtýǵa batyldary jetpedi. Birqatary kommýnıstik partııanyń joly durys, uly ister jolynda qurbandyqtar bolady dep sanady.
Taǵy bir derek keltireıin. Qazaqstanǵa 1929 jyly – 37,8 mln put, 1930 jyly – 40,7 mln put, 1931 jyly – 40,4 mln put, 1932 jyly – 45,3 mln put astyq salyǵy salyndy. El asharshylyqqa dýshar bolyp otyrǵanyna qaramastan, astyq salyǵy osylaısha ósirilgen. Tańǵalarlyǵy, tek mal sharýashylyǵymen aınalysatyn keıbir qazaq aýyldaryna da astyq salyǵy salynyp, olar ony tóleýge mindettelgen.
– Asharshylyq jyldary qurban bolǵandardyń sany týraly ártúrli málimetter aıtylyp júr. Osy jóninde ne aıtasyz?
− Áli de otandyq, sheteldik arhıv derekteri negizinde jáne qupııa arhıvterdegi qorlardyń ashylýy nátıjesinde osyǵan deıin aıtylyp kelgen málimetter naqtylanady ári ózgeredi dep oılaımyn. Eń bastysy, eki asharshylyq qazaqtyń tabıǵı ósimine óte aýyr soqqy berdi. Ásirese, qazaq jeriniń soltústik-shyǵysy men ortalyǵynda qazaqtardyń úles salmaǵy kúrt azaıdy. Prezıdentimiz aıtqandaı, asharshylyqtan qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi.
Sondyqtan da el shejiresindegi zulmatty jyldar tereń zerttelip, tarıhı ádildik qalpyna keltirilýge tıis.
− Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Azamat ESENJOL
