Búgingi Qazaqstan – qoǵam ómiriniń barlyq salasynda oń ózgeristerge jetip, ekonomıkasy, bilimi men mádenıeti turaqty damyǵan, yntymaǵy jarasyp, berik nyǵaıyp kele jatqan eńseli el. Álem tanyǵan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasatynyń arqasynda áleýmettik-ekonomıkalyq damý úrdisine qol jetkizgenimizdi Qazaqstan halqy maqtan tutady. Jańarǵan, serpindi damýmen alǵa umtylǵan búgingi Qazaqstan, mine, osyndaı. Kóshbasshysyn qapysyz tańdaǵan týǵan eli endi búgin álemdik qoǵamdastyqtyń bel ortasyndaǵy bedeldi memleket bolyp tanyldy. О́rkenıet jolynda talaı óreli is tyndyrǵan Qazaqstan tatýlyq pen birliktiń, bereke men yrys-quttyń ordasyna aınaldy. Búgingi Qazaqstan – ishki-syrtqy saıası-ekonomıkalyq turaqtylyq pen mádenı-rýhanı órleýden údemeli damý jolyna túsken el.
Dástúrge aınalǵan Elbasynyń Joldaýyn halyq jyl saıyn aıryqsha kútedi. О́ıtkeni, Prezıdenttiń Joldaýy keshegi isterimizdiń kóńil qýantar jetistikteri men kem-ketigin, aldaǵy asqaraly maqsattardyń naqty kórinisin aıqyndap, qolymyzǵa baǵyt-baǵdar kórsetetin áleýmettik-ekonomıkalyq kartany ustatady. О́tken jyly Memleket basshysy Máńgilik El bolýdyń 2050 jylǵa deıingi jańa mejesin aıqyndap berip, elimizdiń 2050 jylǵa deıingi damýynyń josparyn usynǵan bolatyn. Al bul joly Qazaqstan halqyna 18-ret arnalyp otyrǵan kezekti Joldaý «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy 10 ilkimdi ıdeıany qamtıdy. HHI ǵasyrdy Qazaqstannyń altyn ǵasyryna aınaldyrý maqsatynda elimizdiń jarqyn joly – Máńgilik El bolý úshin qazaqstandyq patrıotızmdi, ınnovasııalyq jobalardy, geologııa, arheologııa, kólik, energetıka, ekonomıka salalaryn, ǵylym-bilim, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý tetikterin jan-jaqty baıandaǵan Joldaýda Elbasy qoǵamdy irkilmesten damyǵan memleketterdiń qataryna ený jolynda qyzmet etýge shaqyrady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Úkimetiniń aldyna mańyzdy birqatar tapsyrmalar qoıdy. Bul erteńge degen eldiń úlken senimin arttyratyny sózsiz. Al ol úshin jumylǵan judyryqtaı birlik kerek.
Búginde Elbasy ekonomıkany ártaraptandyrý jáne ony shıkizattyq emes, joǵary tehnologııalyq jolǵa qaıta baǵdarlaý jóninde jańa mindetterdi alǵa qoıyp, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlama qarqyn alyp keledi. Elimizde júrip jatqan ınnovasııalyq-tehnologııalyq damý baǵdarlamasynyń basty maqsaty ónerkásipti tutastaı turǵydan da, sondaı-aq, jekelegen óndirister turǵysynan da qaıta qurylymdaý bolyp tabylady. Bul – ónerkásip óndirisiniń qurylymynda ońdy ózgeristerge qol jetkizýge, búgingi zamanǵa sáıkes korporatıvti qurylymdardy dúnıege ákelýge jáne uzaqmerzimdi yńǵaıda servısti-tehnologııalyq ekonomıkaǵa kóshý úshin negiz ázirleýge tıispiz degen sóz. Otandyq ónerkásip óniminiń álemdik rynoktarda básekelesýge qabilettiligine qol jetkizý eń eleýli mindettiń biri retinde alǵa tartylyp otyr.
Memleket basshysy aıtqandaı, elimizdiń álemdik arenada damyǵan otyz el qataryna ený jolyndaǵy jospary eki kezeń boıynsha júzege asyrylatyn bolady. 2030 jylǵa deıingi alǵashqy kezeńde bar múmkindikti paıdalanyp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵyda damýdyń dańǵyl jolyna serpilis jasaý, al ekinshi kezeńde, ıaǵnı 2030 ben 2050 jyldar aralyǵynda ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkaǵa qol jetkizý basty maqsat. Meniń oıymsha, Prezıdenttiń ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka qalyptastyrý týraly tapsyrmasy ǵylym men ınnovasııalyq tehnologııalarǵa basa nazar aýdarý qajettigin bildiredi. Ekonomıkanyń ǵylymı qamtymdy modelin engizý Qazaqstannyń eksporttyq áleýetindegi shıkizattyq emes ónimniń úlesin 70 paıyzǵa deıin arttyrý maqsatyn kózdeıdi.
Iаǵnı biz úshin aldaǵy 15-17 jyl Qazaqstannyń keń aýqymdy serpilis jasaýy úshin «múmkindikter kezeńi» bolatyny aıqyn. Osy rette aıta ketetin bir jaıt, Joldaýdyń basymdyqtarynyń biri – ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý trendin kúsheıtý. Elbasy údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵyn ázirleýdi tapsyryp, ındýstrııalandyrý basymdyqtarynyń sanyn shekteý qajettigin atap kórsetti. Endi biz eldi ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damytý baǵdarlamasynan ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkalyq strategııaǵa birte-birte aýysýymyz kerek. Al ındýstrııany joǵary deńgeıde ustap turý úshin ǵylym kerek, ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka kerek.
Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý, eń aldymen, Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin arttyrý bolyp tabylady. Bul baǵyt boıynsha venchýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik menshikti qorǵaý, zertteýler men ınnovasııalardy qoldaý, sondaı-aq, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý jónindegi zańnamany jetildirgen jón dep atap ótti Prezıdent. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemin birtindep arttyryp, ony damyǵan elderdiń kórsetkishterine jetkizý jóninde naqty jospar qajettigi aıtyldy. Iаǵnı ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq jańa salalaryn qurý ǵylymdy qarjylandyrýdy ishki jalpy ónimniń 3 paıyzynan kem emes deńgeıge deıin arttyrýdy talap etedi.
Prezıdent Joldaýda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵyn qalaı júzege asyrý tetikterin aıqyndady. Elbasynyń aıtýynsha, kelesi jyldan bastap atalǵan bastamany ınnovasııalyq jaǵynan damytý máselesine erekshe kóńil bólinip, ındýstrııalyq baǵytyna sál shekteý qoıylady. Osy oraıda N.Nazarbaev otandyq ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi – munaı-gaz salasy arqyly elimizge jańa tehnologııalardy keńinen tartýdy júktedi.
Elektronıka, kommýnıkasııa, lazerlik jáne medısınalyq tehnologııalar úshin qoldanylatyn sırek metaldardy da umytpaý qajet. Bizde ondaı baılyq ta barshylyq. Negizi, bizdiń jer qoınaýymyz áli tolyqqandy zerttelmegen. Qolda bary ol – beti ǵana. Búgingi boljamǵa sáıkes, Qazaqstannyń jalpy jer baılyǵy qazirgi kórsetkishten birneshe ese kóp.
Elbasy iri ınvestorlardyń Qazaqstanda jańa tehnologııalyq kásiporyndardy, jobalyq jáne ınjınırıngtik ortalyqtar qurý qajettigin taǵy bir márte eske saldy. Prezıdenttiń sózimen aıtsaq, «munaı, taý-ken jáne aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan tehnıka ózimizde shyǵarylýy tıis». Osyǵan baılanysty Elbasy Qazaqstanda taǵy bir tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý qajet dep sanaıdy. Atom elektr stansasynyń qurylysy da bıyldan qalmaı sheshilýi kerek. Al aýyl sharýashylyǵy boıynsha Prezıdent elimizde biraz ýaqyttan beri ıgerilmeı jatqan jerler máselesin jańa jolmen, qytaılyq tájirıbe negizinde sheshýdi usyndy.
«Qazaqstan-2050» Strategııasyn sapaly oryndaýda aǵymdaǵy jyldyń júgi aýyr ekendigi, osy alǵashqy jyldary sapaly atqarylýy qajet ekendigi aıtylyp ótildi. Elbasy eń aldymen, Úkimetke aǵymdaǵy jyldyń ekonomıkalyq ósimin 6-7 paıyz deńgeıinde qamtamasyz etýdi júktedi. Toqtala ketetin jaıt, Prezıdenttiń paıymynsha, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda dittelgen maqsattarǵa qol jetkizý úshin elimizdiń ortasha damý qarqyny jylyna 4 paıyzdan kem bolmaýy kerek. Solaı bola tura, búginginiń ózinde qazaqstandyq ekonomıkanyń 6-7 paıyzdyq damýy týraly áńgime bolyp otyr.
Prezıdent jastarǵa bilim berý máselesine erekshe nazar aýdarýdy tapsyrdy. Aldaǵy úsh jyldyń ishinde bilim berý oryndarynyń tapshylyǵy tolyǵymen joıylýy tıis. Al 2016 jyldan bastap stýdentterdiń stıpendııasy 25 paıyzǵa artady. Oǵan deıin, naqty aıtsaq, 2015 jylǵy shildeniń 1-inen bastap azamattyq qyzmetkerlerge jalaqy tóleýdiń jańa úlgisi ázirlenýi shart. Oǵan sáıkes, densaýlyq saqtaý qyzmetkerleriniń jalaqysy – 28 paıyzǵa, bilim berý mamandary úshin – 29 paıyzǵa jáne áleýmettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqysy 40 paıyzǵa ósýi kerek. Sondaı-aq, múgedektik pen asyraýshysynan aıyrylǵandardyń áleýmettik járdemaqylary 25 paıyzǵa artady. Memlekettik qyzmetkerlerdiń de jalaqysy kóteriledi.
Memleket basshysynyń qoldaýynyń arqasynda sońǵy 2 jylda ǵylymdy jalpy qarjylandyrý 2,5 esege jýyq – 2011 jylǵy 20 mlrd. teńgeden 2013 jyly 48 mlrd. teńgege deıin ósti. О́simniń mundaı qarqyny bizde buryn-sońdy bolmaǵan. Joǵary oqý oryndarynda ǵylymdy damytýdy jedeldetýge, jastardy zertteý jumystaryna tartýǵa baǵyt alyndy. JOO-da 2011 jyly ǵylymı jobalardy oryndaý kórsetkishi 33% bolsa, 2013 jyly ol 57%-ǵa jetti. Iаǵnı bizdiń ýnıversıtetter ǵylymdy damytýdyń kórigine aınalýda.
Jaqyn bolashaqta sheshýge tıis ózekti máselelerdiń qatarynda ǵylymı ınfraqurylymdy tehnologııalyq jańǵyrtý, ǵylymdy ınnovasııalyq damýmen baılanystyrý jáne ǵylym men bıznes kooperasııasyn yntalandyrý turǵanyn aıta ketý qajet.
Jetekshi ýnıversıtetterdi akademııalyq jáne basqarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirýge josparly túrde kirisý qajettigi aıtyldy. Iаǵnı Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011–2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Nazarbaev Ýnıversıteti modeli negizinde joǵary oqý oryndary derbestiginiń qaǵıdattary ázirlenetin bolady. Osy prınsıpterge sáıkes bilim, ǵylym, qarjy, halyqaralyq jáne basqa qyzmetti júzege asyrýda joǵary oqý oryndaryna erkindik beriledi, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq, qarjylyq jáne basqarý qyzmetinde derbestik ustanymdary iske asyrylady. Elimizde 2015 jyldan bastap ulttyq zertteý ýnıversıtetterine, 2016 jyldan bastap ulttyq joǵary oqý oryndaryna, 2018 jyldan bastap memlekettik joǵary oqý oryndaryna derbestik beriledi dep josparlanǵan.
Joldaýda, sondaı-aq ındýstrııalyq salalarmen qatar, agrarlyq sektordy da ǵylymı negizde damytýdy basty maqsattyń biri retinde mindet etip qoıyldy. Atam qazaq aıtqan ǵoı «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» dep. Eger arman etken óskeleń ómirge qol sozatyn bolsaq, onyń negizi ǵylymda jatyr. Elbasy aýyl sharýashylyǵyn, ásirese aýylsharýashylyq ónimine ósip otyrǵan jahandyq suranys jaǵdaıynda aýqymdy jańǵyrtý qajettigine de toqtaldy. Álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý jáne aýylsharýashylyq óndirisin arttyrýǵa qajetti baǵdardy da qadap aıtty. Egistik alqabyn ulǵaıtýdy, eń aldymen, jańa tehnologııalar engizý esebinen eleýli kóterý qajettigine toqtaldy. «Asa iri eksporttyq naryqty meńgerý úshin biz qaı azyq-túliktiń jappaı óndirisin basty etip qoıatynymyzdy aıqyndaýymyz kerek. Alynǵan sharalardyń nátı-jesi 2050 jylǵa qaraı el IJО́-degi aýylsharýashylyq óniminiń úlesi 5 ese artýy bolýy tıis», dep aıtyp ótti.
Joldaýdyń taǵy bir mańyzdy bóligi shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý bolyp tabylady. Eń bastysy, biz ekonomıkanyń turaqty ósýin, ony ınnovasııalyq jolǵa salýdy sonymen baılanystyryp otyrmyz. 2050 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń keminde 50 paıyzy shaǵyn jáne orta bızneske tıesili etýdi aıtqan Prezıdent qazir onyń úlesi 20 paıyz ekendigin de tilge tıek ete ketti. Eń bastysy, ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimi 4 paıyzdan kem bolmaýy tıis. Bul rette jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kórsetkishi 4,5 ese, ıaǵnı 13 myńnan 60 myń dollarǵa deıin ósedi.
Joldaýda ınfraqurylymdyq úshtaǵan – aglomerasııanyń, kóliktiń, energetıkanyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etý kerektigi aıtyldy. Ásirese, Astana men Almatydaǵy tehnologııalyq parkterdiń jumystaryn jandandyrý, 2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń kólik áleýetin damytý baǵdarlamasyn ázirleý jáne zııatkerlik-ınnovasııalyq klasterlerin qurý qarastyryldy. Tehnoparkterde qazaqstandyq iri kompanııalardyń qosalqy óndiristerin ornalastyrý úderisin yntalandyrý sharalaryn oılastyrý mańyzdylyǵyn Elbasy eskertip ótti.
О́skeleń óndiris – memlekettiń qýaty. О́ndiristiń damýyn ǵylymmen ushtastyra otyryp júrgizý týraly barynsha keń aıtylǵan Elbasy pikiri men usynystary el qýatyn arttyrýǵa, el turaqtylyǵyn bekitýge baǵyttalǵany aıdan-anyq. Tehnologııa úzdiksiz jetile túsken saıyn ekonomıka meılinshe qýattana túsedi, elimiz kórkeıe beredi. Táýelsizdigimiz nyǵaıyp, búgingi dúnıedegi alar ornymyz bıiktep, bedelimiz arta túsedi. Sondyqtan da ekonomıka – basty strategııamyz. Ony búgin de, erteń de, búrsigúni de nyǵaıtqan ústine nyǵaıta túskenimiz abzal.
Elbasy logıstıkalyq qyzmet kórsetý sektoryn damytý qajettigin qadap aıtty. Eń aldymen, bizdiń júkterimizdi tasymaldaý úshin Keden odaǵy aýmaǵyn barynsha paıdalaný týraly sóz bolyp otyr. Uzyndyǵy 1200 shaqyrym bolatyn Jezqazǵan – Shalqar – Beıneý jańa temirjoly salynýda. Ol ortalyqtyń kóptegen aýdandaryna jan bitirip, eldiń shyǵysy men batysyn tikeleı baılanystyrady. Bul orasan qurylys 2015 jyly aıaqtalady. Bul magıstral Kaspıı men Kavkaz arqyly Eýropaǵa shyǵýǵa múmkindik beredi. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» dáliziniń qurylysy da aıaqtalýǵa taıaý, Parsy shyǵanaǵyna shyǵý úshin Túrkimenstan men Iranǵa temirjol tartyldy. Keleshekte Qazaqstan teńizge shyǵatyn joldary bar elderde logıstıka ortalyqtaryn qurýǵa ınvestısııa salýǵa tıis. Júkterdi kedendik óńdeý merzimderin qysqartyp, shekara ótkelderiniń ótkizý múmkindigin arttyryp, Aqtaý portynyń qýattylyǵyn kúsheıtip, eksport-ımport operasııalarynyń resimderin jeńildetý qajettigi aıtyldy.
Elbasymyzdyń sarabdal syrtqy saıasatynyń arqasynda on jyl boıyna boıymyz úırengen «Statoıl», «Total», «Shevron» sekildi kompanııalardyń qataryna ınnovasııalyq tehnologııa salasynda álemdegi ozyq kóshbasshylar qosyldy olar: «Djeneral Elektrık», CNNC, CGNPC, Toshiba, Alstom Transport. TMD memleketteri ishinde tek Qazaqstanǵa ǵana bas buryp, onyń birqatarymen memleketaralyq mańyzdy kelisimsharttarǵa qol qoıyldy. Sonyń arqasynda «ǵasyr jobasy» degen atqa ıe bolǵan munaı men gaz salasynda ǵana emes, joǵary tehnologııalyq mashına jasaý, munaı hımııasyn, sırek jáne jerústi metaldary óndirisin damytý, atom reaktory qurylysy, temirjol jelilerin ornatý, júk tasymalyna arnalǵan vagonnan bastap ony súıreıtin elektrovoz óndirisine deıin otandyq úlesti arttyra aldyq.
Elbasynyń bastamasymen, Qazaqstan BUU-nyń sammıtinde «Ǵalamdyq energo-ekologııalyq strategııa» jáne «Aımaqaralyq «Jasyl kópir» baǵdarlamasyn usynǵany belgili. Osy baǵdarlamany iske asyrýda keıbir JOO-larymyz belsendilik tanytyp keledi. Iаǵnı, ol ýnıversıtetterimiz qazirgi tańda Rıo-de-Janeıroda «Rıo+20» baǵdarlamasyn turaqty damytý boıynsha ótken BUU jahandyq sammıtinde qabyldanǵan «Jasyl kópir urpaqtan – urpaqqa» bóliginde qarastyrylǵan negizgi erejege súıene otyryp «Green campus» jobasynyń bastamashysy bolyp otyr. Joba aıasynda «Ekologııalyq kún» atty aksııalar jarııalanýda.
Ásirese, «jasyl ekonomıka», azyq-túlik baǵdarlamasy sııaqty elimizge mańyzdy salalardy damytýymyz, olardy árbir on jyl saıyn jańa deńgeıge kóterip otyrýymyz oryndy bolmaq. Qazaqstandy órkenıetti, básekege qabiletti elderdiń qataryna qosamyz desek, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti odan ári damytý, zııaly qaýymǵa barynsha jaǵdaı jasaý, sonyń ishinde ǵylymmen aınalysatyndarǵa qoldaý kórsetý eń basty mindet bolýǵa tıis. Ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, tilimizdi damytý da nazardan tys qalmaǵandyǵyn oraıy kelgende aıta ketý lázim.
Al eń bastysy, elimizdiń rýhyn kóteretin, uly maqsattarǵa jetkizetin «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy bolyp tabylady. Máńgilik El ıdeıasy bizdiń halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany ǵana emes, ol – kóregen Prezıdentimizdiń jetekshiligimen Qazaqstannyń damýyna negizdelgen ıdeıa. Ol arman – álem elderimen terezesi teń, álem qatynasynan oıyp turyp oryn alatyn Táýelsiz memleket ataný edi, ol arman turmysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn baqytty el bolý edi. Bul armandar aqıqatqa aınaldy. Máńgilik Eldiń irgesi qalandy. Qazaqstan quqyqtyq turǵyda resimdelgen jáne álemdik qoǵamdastyqpen moıyndalǵan memlekettik shekaraǵa ıe boldy, ol turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damý jolyna shyqty, halyqaralyq arenada ornyqty orynǵa kóterildi. Táýelsizdik arqasynda halqymyz máńgilik murattarǵa qol jetkizdi, elimizdiń júregi elorda turǵyzyldy. Qazaqtyń máńgilik ǵumyry urpaqtyń máńgilik bolashaǵyn baıandy etýge arnalady. Endigi urpaq Máńgilik Qazaqtyń perzenti. Endeshe Qazaq Eliniń ulttyq ıdeıasy – «Máńgilik El».
Sonymen qatar, Prezıdent Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túpqazyǵy etip alynǵanyn alǵa tartty.
Álemdik damýdyń tamyryn dál basyp otyratyn Nursultan Ábishuly tórtkúl dúnıedegi damý qarqynynyń eselenýi, zor demografııalyq ósim, azyq-túlik, aýyzsý tapshylyǵy, energetıkalyq qaýipsizdik, tabıǵı resýrstardyń sarqylýy, ındýstrııalyq tóńkeris, áleýmettik turaqsyzdyq, kózqarastar qaıshylyqtary men álemdik jańa ekonomıkalyq daǵdarys sııaqty ǵalamdyq daǵdarystar men qaýipterdi basty nazarǵa ala otyryp, oǵan elimizdiń «Qazaqstan-2050» jańa saıası strategııalyq damý baǵytyn qarsy qoıyp otyr. Bolashaqty alystan boljaıtyn strateg-saıasatker Nursultan Ábishuly memleketimizdiń 2050 jylǵa deıin álemdegi eń joǵary damyǵan 30 memleket qataryna enýin ulttyq saıası damý strategııasyna negiz ete otyryp, osy ýaqyt ishinde baǵyndyrylýǵa tıisti basymdyqtardy belgilep berdi.
Prezıdent aıtqandaı, bul tarıhı mindet «Strategııa-2050» negizinde júzege asady. Demek, qazaqstandyqtar alys ýaqyttarǵa kóz tikpeı, ekonomıka men qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda qarqyndy eńbektiń nátıjesinde naqty tabystarǵa qol jetkizetin bolady.
HHI ǵasyr beıbitshiliktiń, turaqtylyq pen gúldenýdiń ǵasyry bolatynyna senim bildirgen Memleket basshysy Qazaqstan halqyn jarqyn bolashaqqa jol bastaıtyn adamzat balasynyń máńgilik qundylyqtary – erik-jiger men eńbeksúıgishtik, maqsatkerlik qasıetterdi boıǵa sińirýge shaqyrdy.
Elbasy belgilep bergen «Qazaqstan-2050» jańa saıası strategııalyq damý baǵyty qazaqstandyqtardy jańa belesterdi baǵyndyrýǵa jeteleıtin jáne ortaq maqsatqa toptastyratyn tarıhı qujat bolyp tabylady. Endi ekonomıkamyz jańa prınsıptermen damıtyn bolady.
Ábdijapar SAPARBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.
Dástúrge aınalǵan Elbasynyń Joldaýyn halyq jyl saıyn aıryqsha kútedi. О́ıtkeni, Prezıdenttiń Joldaýy keshegi isterimizdiń kóńil qýantar jetistikteri men kem-ketigin, aldaǵy asqaraly maqsattardyń naqty kórinisin aıqyndap, qolymyzǵa baǵyt-baǵdar kórsetetin áleýmettik-ekonomıkalyq kartany ustatady. О́tken jyly Memleket basshysy Máńgilik El bolýdyń 2050 jylǵa deıingi jańa mejesin aıqyndap berip, elimizdiń 2050 jylǵa deıingi damýynyń josparyn usynǵan bolatyn. Al bul joly Qazaqstan halqyna 18-ret arnalyp otyrǵan kezekti Joldaý «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy 10 ilkimdi ıdeıany qamtıdy. HHI ǵasyrdy Qazaqstannyń altyn ǵasyryna aınaldyrý maqsatynda elimizdiń jarqyn joly – Máńgilik El bolý úshin qazaqstandyq patrıotızmdi, ınnovasııalyq jobalardy, geologııa, arheologııa, kólik, energetıka, ekonomıka salalaryn, ǵylym-bilim, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý tetikterin jan-jaqty baıandaǵan Joldaýda Elbasy qoǵamdy irkilmesten damyǵan memleketterdiń qataryna ený jolynda qyzmet etýge shaqyrady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Úkimetiniń aldyna mańyzdy birqatar tapsyrmalar qoıdy. Bul erteńge degen eldiń úlken senimin arttyratyny sózsiz. Al ol úshin jumylǵan judyryqtaı birlik kerek.
Búginde Elbasy ekonomıkany ártaraptandyrý jáne ony shıkizattyq emes, joǵary tehnologııalyq jolǵa qaıta baǵdarlaý jóninde jańa mindetterdi alǵa qoıyp, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlama qarqyn alyp keledi. Elimizde júrip jatqan ınnovasııalyq-tehnologııalyq damý baǵdarlamasynyń basty maqsaty ónerkásipti tutastaı turǵydan da, sondaı-aq, jekelegen óndirister turǵysynan da qaıta qurylymdaý bolyp tabylady. Bul – ónerkásip óndirisiniń qurylymynda ońdy ózgeristerge qol jetkizýge, búgingi zamanǵa sáıkes korporatıvti qurylymdardy dúnıege ákelýge jáne uzaqmerzimdi yńǵaıda servısti-tehnologııalyq ekonomıkaǵa kóshý úshin negiz ázirleýge tıispiz degen sóz. Otandyq ónerkásip óniminiń álemdik rynoktarda básekelesýge qabilettiligine qol jetkizý eń eleýli mindettiń biri retinde alǵa tartylyp otyr.
Memleket basshysy aıtqandaı, elimizdiń álemdik arenada damyǵan otyz el qataryna ený jolyndaǵy jospary eki kezeń boıynsha júzege asyrylatyn bolady. 2030 jylǵa deıingi alǵashqy kezeńde bar múmkindikti paıdalanyp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵyda damýdyń dańǵyl jolyna serpilis jasaý, al ekinshi kezeńde, ıaǵnı 2030 ben 2050 jyldar aralyǵynda ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkaǵa qol jetkizý basty maqsat. Meniń oıymsha, Prezıdenttiń ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka qalyptastyrý týraly tapsyrmasy ǵylym men ınnovasııalyq tehnologııalarǵa basa nazar aýdarý qajettigin bildiredi. Ekonomıkanyń ǵylymı qamtymdy modelin engizý Qazaqstannyń eksporttyq áleýetindegi shıkizattyq emes ónimniń úlesin 70 paıyzǵa deıin arttyrý maqsatyn kózdeıdi.
Iаǵnı biz úshin aldaǵy 15-17 jyl Qazaqstannyń keń aýqymdy serpilis jasaýy úshin «múmkindikter kezeńi» bolatyny aıqyn. Osy rette aıta ketetin bir jaıt, Joldaýdyń basymdyqtarynyń biri – ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý trendin kúsheıtý. Elbasy údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵyn ázirleýdi tapsyryp, ındýstrııalandyrý basymdyqtarynyń sanyn shekteý qajettigin atap kórsetti. Endi biz eldi ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damytý baǵdarlamasynan ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkalyq strategııaǵa birte-birte aýysýymyz kerek. Al ındýstrııany joǵary deńgeıde ustap turý úshin ǵylym kerek, ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka kerek.
Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý, eń aldymen, Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin arttyrý bolyp tabylady. Bul baǵyt boıynsha venchýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik menshikti qorǵaý, zertteýler men ınnovasııalardy qoldaý, sondaı-aq, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý jónindegi zańnamany jetildirgen jón dep atap ótti Prezıdent. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemin birtindep arttyryp, ony damyǵan elderdiń kórsetkishterine jetkizý jóninde naqty jospar qajettigi aıtyldy. Iаǵnı ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq jańa salalaryn qurý ǵylymdy qarjylandyrýdy ishki jalpy ónimniń 3 paıyzynan kem emes deńgeıge deıin arttyrýdy talap etedi.
Prezıdent Joldaýda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵyn qalaı júzege asyrý tetikterin aıqyndady. Elbasynyń aıtýynsha, kelesi jyldan bastap atalǵan bastamany ınnovasııalyq jaǵynan damytý máselesine erekshe kóńil bólinip, ındýstrııalyq baǵytyna sál shekteý qoıylady. Osy oraıda N.Nazarbaev otandyq ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi – munaı-gaz salasy arqyly elimizge jańa tehnologııalardy keńinen tartýdy júktedi.
Elektronıka, kommýnıkasııa, lazerlik jáne medısınalyq tehnologııalar úshin qoldanylatyn sırek metaldardy da umytpaý qajet. Bizde ondaı baılyq ta barshylyq. Negizi, bizdiń jer qoınaýymyz áli tolyqqandy zerttelmegen. Qolda bary ol – beti ǵana. Búgingi boljamǵa sáıkes, Qazaqstannyń jalpy jer baılyǵy qazirgi kórsetkishten birneshe ese kóp.
Elbasy iri ınvestorlardyń Qazaqstanda jańa tehnologııalyq kásiporyndardy, jobalyq jáne ınjınırıngtik ortalyqtar qurý qajettigin taǵy bir márte eske saldy. Prezıdenttiń sózimen aıtsaq, «munaı, taý-ken jáne aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan tehnıka ózimizde shyǵarylýy tıis». Osyǵan baılanysty Elbasy Qazaqstanda taǵy bir tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý qajet dep sanaıdy. Atom elektr stansasynyń qurylysy da bıyldan qalmaı sheshilýi kerek. Al aýyl sharýashylyǵy boıynsha Prezıdent elimizde biraz ýaqyttan beri ıgerilmeı jatqan jerler máselesin jańa jolmen, qytaılyq tájirıbe negizinde sheshýdi usyndy.
«Qazaqstan-2050» Strategııasyn sapaly oryndaýda aǵymdaǵy jyldyń júgi aýyr ekendigi, osy alǵashqy jyldary sapaly atqarylýy qajet ekendigi aıtylyp ótildi. Elbasy eń aldymen, Úkimetke aǵymdaǵy jyldyń ekonomıkalyq ósimin 6-7 paıyz deńgeıinde qamtamasyz etýdi júktedi. Toqtala ketetin jaıt, Prezıdenttiń paıymynsha, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda dittelgen maqsattarǵa qol jetkizý úshin elimizdiń ortasha damý qarqyny jylyna 4 paıyzdan kem bolmaýy kerek. Solaı bola tura, búginginiń ózinde qazaqstandyq ekonomıkanyń 6-7 paıyzdyq damýy týraly áńgime bolyp otyr.
Prezıdent jastarǵa bilim berý máselesine erekshe nazar aýdarýdy tapsyrdy. Aldaǵy úsh jyldyń ishinde bilim berý oryndarynyń tapshylyǵy tolyǵymen joıylýy tıis. Al 2016 jyldan bastap stýdentterdiń stıpendııasy 25 paıyzǵa artady. Oǵan deıin, naqty aıtsaq, 2015 jylǵy shildeniń 1-inen bastap azamattyq qyzmetkerlerge jalaqy tóleýdiń jańa úlgisi ázirlenýi shart. Oǵan sáıkes, densaýlyq saqtaý qyzmetkerleriniń jalaqysy – 28 paıyzǵa, bilim berý mamandary úshin – 29 paıyzǵa jáne áleýmettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqysy 40 paıyzǵa ósýi kerek. Sondaı-aq, múgedektik pen asyraýshysynan aıyrylǵandardyń áleýmettik járdemaqylary 25 paıyzǵa artady. Memlekettik qyzmetkerlerdiń de jalaqysy kóteriledi.
Memleket basshysynyń qoldaýynyń arqasynda sońǵy 2 jylda ǵylymdy jalpy qarjylandyrý 2,5 esege jýyq – 2011 jylǵy 20 mlrd. teńgeden 2013 jyly 48 mlrd. teńgege deıin ósti. О́simniń mundaı qarqyny bizde buryn-sońdy bolmaǵan. Joǵary oqý oryndarynda ǵylymdy damytýdy jedeldetýge, jastardy zertteý jumystaryna tartýǵa baǵyt alyndy. JOO-da 2011 jyly ǵylymı jobalardy oryndaý kórsetkishi 33% bolsa, 2013 jyly ol 57%-ǵa jetti. Iаǵnı bizdiń ýnıversıtetter ǵylymdy damytýdyń kórigine aınalýda.
Jaqyn bolashaqta sheshýge tıis ózekti máselelerdiń qatarynda ǵylymı ınfraqurylymdy tehnologııalyq jańǵyrtý, ǵylymdy ınnovasııalyq damýmen baılanystyrý jáne ǵylym men bıznes kooperasııasyn yntalandyrý turǵanyn aıta ketý qajet.
Jetekshi ýnıversıtetterdi akademııalyq jáne basqarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirýge josparly túrde kirisý qajettigi aıtyldy. Iаǵnı Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011–2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Nazarbaev Ýnıversıteti modeli negizinde joǵary oqý oryndary derbestiginiń qaǵıdattary ázirlenetin bolady. Osy prınsıpterge sáıkes bilim, ǵylym, qarjy, halyqaralyq jáne basqa qyzmetti júzege asyrýda joǵary oqý oryndaryna erkindik beriledi, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq, qarjylyq jáne basqarý qyzmetinde derbestik ustanymdary iske asyrylady. Elimizde 2015 jyldan bastap ulttyq zertteý ýnıversıtetterine, 2016 jyldan bastap ulttyq joǵary oqý oryndaryna, 2018 jyldan bastap memlekettik joǵary oqý oryndaryna derbestik beriledi dep josparlanǵan.
Joldaýda, sondaı-aq ındýstrııalyq salalarmen qatar, agrarlyq sektordy da ǵylymı negizde damytýdy basty maqsattyń biri retinde mindet etip qoıyldy. Atam qazaq aıtqan ǵoı «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» dep. Eger arman etken óskeleń ómirge qol sozatyn bolsaq, onyń negizi ǵylymda jatyr. Elbasy aýyl sharýashylyǵyn, ásirese aýylsharýashylyq ónimine ósip otyrǵan jahandyq suranys jaǵdaıynda aýqymdy jańǵyrtý qajettigine de toqtaldy. Álemdik azyq-túlik naryǵynyń kóshbasshysy bolý jáne aýylsharýashylyq óndirisin arttyrýǵa qajetti baǵdardy da qadap aıtty. Egistik alqabyn ulǵaıtýdy, eń aldymen, jańa tehnologııalar engizý esebinen eleýli kóterý qajettigine toqtaldy. «Asa iri eksporttyq naryqty meńgerý úshin biz qaı azyq-túliktiń jappaı óndirisin basty etip qoıatynymyzdy aıqyndaýymyz kerek. Alynǵan sharalardyń nátı-jesi 2050 jylǵa qaraı el IJО́-degi aýylsharýashylyq óniminiń úlesi 5 ese artýy bolýy tıis», dep aıtyp ótti.
Joldaýdyń taǵy bir mańyzdy bóligi shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý bolyp tabylady. Eń bastysy, biz ekonomıkanyń turaqty ósýin, ony ınnovasııalyq jolǵa salýdy sonymen baılanystyryp otyrmyz. 2050 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń keminde 50 paıyzy shaǵyn jáne orta bızneske tıesili etýdi aıtqan Prezıdent qazir onyń úlesi 20 paıyz ekendigin de tilge tıek ete ketti. Eń bastysy, ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimi 4 paıyzdan kem bolmaýy tıis. Bul rette jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kórsetkishi 4,5 ese, ıaǵnı 13 myńnan 60 myń dollarǵa deıin ósedi.
Joldaýda ınfraqurylymdyq úshtaǵan – aglomerasııanyń, kóliktiń, energetıkanyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etý kerektigi aıtyldy. Ásirese, Astana men Almatydaǵy tehnologııalyq parkterdiń jumystaryn jandandyrý, 2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń kólik áleýetin damytý baǵdarlamasyn ázirleý jáne zııatkerlik-ınnovasııalyq klasterlerin qurý qarastyryldy. Tehnoparkterde qazaqstandyq iri kompanııalardyń qosalqy óndiristerin ornalastyrý úderisin yntalandyrý sharalaryn oılastyrý mańyzdylyǵyn Elbasy eskertip ótti.
О́skeleń óndiris – memlekettiń qýaty. О́ndiristiń damýyn ǵylymmen ushtastyra otyryp júrgizý týraly barynsha keń aıtylǵan Elbasy pikiri men usynystary el qýatyn arttyrýǵa, el turaqtylyǵyn bekitýge baǵyttalǵany aıdan-anyq. Tehnologııa úzdiksiz jetile túsken saıyn ekonomıka meılinshe qýattana túsedi, elimiz kórkeıe beredi. Táýelsizdigimiz nyǵaıyp, búgingi dúnıedegi alar ornymyz bıiktep, bedelimiz arta túsedi. Sondyqtan da ekonomıka – basty strategııamyz. Ony búgin de, erteń de, búrsigúni de nyǵaıtqan ústine nyǵaıta túskenimiz abzal.
Elbasy logıstıkalyq qyzmet kórsetý sektoryn damytý qajettigin qadap aıtty. Eń aldymen, bizdiń júkterimizdi tasymaldaý úshin Keden odaǵy aýmaǵyn barynsha paıdalaný týraly sóz bolyp otyr. Uzyndyǵy 1200 shaqyrym bolatyn Jezqazǵan – Shalqar – Beıneý jańa temirjoly salynýda. Ol ortalyqtyń kóptegen aýdandaryna jan bitirip, eldiń shyǵysy men batysyn tikeleı baılanystyrady. Bul orasan qurylys 2015 jyly aıaqtalady. Bul magıstral Kaspıı men Kavkaz arqyly Eýropaǵa shyǵýǵa múmkindik beredi. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» dáliziniń qurylysy da aıaqtalýǵa taıaý, Parsy shyǵanaǵyna shyǵý úshin Túrkimenstan men Iranǵa temirjol tartyldy. Keleshekte Qazaqstan teńizge shyǵatyn joldary bar elderde logıstıka ortalyqtaryn qurýǵa ınvestısııa salýǵa tıis. Júkterdi kedendik óńdeý merzimderin qysqartyp, shekara ótkelderiniń ótkizý múmkindigin arttyryp, Aqtaý portynyń qýattylyǵyn kúsheıtip, eksport-ımport operasııalarynyń resimderin jeńildetý qajettigi aıtyldy.
Elbasymyzdyń sarabdal syrtqy saıasatynyń arqasynda on jyl boıyna boıymyz úırengen «Statoıl», «Total», «Shevron» sekildi kompanııalardyń qataryna ınnovasııalyq tehnologııa salasynda álemdegi ozyq kóshbasshylar qosyldy olar: «Djeneral Elektrık», CNNC, CGNPC, Toshiba, Alstom Transport. TMD memleketteri ishinde tek Qazaqstanǵa ǵana bas buryp, onyń birqatarymen memleketaralyq mańyzdy kelisimsharttarǵa qol qoıyldy. Sonyń arqasynda «ǵasyr jobasy» degen atqa ıe bolǵan munaı men gaz salasynda ǵana emes, joǵary tehnologııalyq mashına jasaý, munaı hımııasyn, sırek jáne jerústi metaldary óndirisin damytý, atom reaktory qurylysy, temirjol jelilerin ornatý, júk tasymalyna arnalǵan vagonnan bastap ony súıreıtin elektrovoz óndirisine deıin otandyq úlesti arttyra aldyq.
Elbasynyń bastamasymen, Qazaqstan BUU-nyń sammıtinde «Ǵalamdyq energo-ekologııalyq strategııa» jáne «Aımaqaralyq «Jasyl kópir» baǵdarlamasyn usynǵany belgili. Osy baǵdarlamany iske asyrýda keıbir JOO-larymyz belsendilik tanytyp keledi. Iаǵnı, ol ýnıversıtetterimiz qazirgi tańda Rıo-de-Janeıroda «Rıo+20» baǵdarlamasyn turaqty damytý boıynsha ótken BUU jahandyq sammıtinde qabyldanǵan «Jasyl kópir urpaqtan – urpaqqa» bóliginde qarastyrylǵan negizgi erejege súıene otyryp «Green campus» jobasynyń bastamashysy bolyp otyr. Joba aıasynda «Ekologııalyq kún» atty aksııalar jarııalanýda.
Ásirese, «jasyl ekonomıka», azyq-túlik baǵdarlamasy sııaqty elimizge mańyzdy salalardy damytýymyz, olardy árbir on jyl saıyn jańa deńgeıge kóterip otyrýymyz oryndy bolmaq. Qazaqstandy órkenıetti, básekege qabiletti elderdiń qataryna qosamyz desek, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti odan ári damytý, zııaly qaýymǵa barynsha jaǵdaı jasaý, sonyń ishinde ǵylymmen aınalysatyndarǵa qoldaý kórsetý eń basty mindet bolýǵa tıis. Ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, tilimizdi damytý da nazardan tys qalmaǵandyǵyn oraıy kelgende aıta ketý lázim.
Al eń bastysy, elimizdiń rýhyn kóteretin, uly maqsattarǵa jetkizetin «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy bolyp tabylady. Máńgilik El ıdeıasy bizdiń halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany ǵana emes, ol – kóregen Prezıdentimizdiń jetekshiligimen Qazaqstannyń damýyna negizdelgen ıdeıa. Ol arman – álem elderimen terezesi teń, álem qatynasynan oıyp turyp oryn alatyn Táýelsiz memleket ataný edi, ol arman turmysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn baqytty el bolý edi. Bul armandar aqıqatqa aınaldy. Máńgilik Eldiń irgesi qalandy. Qazaqstan quqyqtyq turǵyda resimdelgen jáne álemdik qoǵamdastyqpen moıyndalǵan memlekettik shekaraǵa ıe boldy, ol turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damý jolyna shyqty, halyqaralyq arenada ornyqty orynǵa kóterildi. Táýelsizdik arqasynda halqymyz máńgilik murattarǵa qol jetkizdi, elimizdiń júregi elorda turǵyzyldy. Qazaqtyń máńgilik ǵumyry urpaqtyń máńgilik bolashaǵyn baıandy etýge arnalady. Endigi urpaq Máńgilik Qazaqtyń perzenti. Endeshe Qazaq Eliniń ulttyq ıdeıasy – «Máńgilik El».
Sonymen qatar, Prezıdent Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túpqazyǵy etip alynǵanyn alǵa tartty.
Álemdik damýdyń tamyryn dál basyp otyratyn Nursultan Ábishuly tórtkúl dúnıedegi damý qarqynynyń eselenýi, zor demografııalyq ósim, azyq-túlik, aýyzsý tapshylyǵy, energetıkalyq qaýipsizdik, tabıǵı resýrstardyń sarqylýy, ındýstrııalyq tóńkeris, áleýmettik turaqsyzdyq, kózqarastar qaıshylyqtary men álemdik jańa ekonomıkalyq daǵdarys sııaqty ǵalamdyq daǵdarystar men qaýipterdi basty nazarǵa ala otyryp, oǵan elimizdiń «Qazaqstan-2050» jańa saıası strategııalyq damý baǵytyn qarsy qoıyp otyr. Bolashaqty alystan boljaıtyn strateg-saıasatker Nursultan Ábishuly memleketimizdiń 2050 jylǵa deıin álemdegi eń joǵary damyǵan 30 memleket qataryna enýin ulttyq saıası damý strategııasyna negiz ete otyryp, osy ýaqyt ishinde baǵyndyrylýǵa tıisti basymdyqtardy belgilep berdi.
Prezıdent aıtqandaı, bul tarıhı mindet «Strategııa-2050» negizinde júzege asady. Demek, qazaqstandyqtar alys ýaqyttarǵa kóz tikpeı, ekonomıka men qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda qarqyndy eńbektiń nátıjesinde naqty tabystarǵa qol jetkizetin bolady.
HHI ǵasyr beıbitshiliktiń, turaqtylyq pen gúldenýdiń ǵasyry bolatynyna senim bildirgen Memleket basshysy Qazaqstan halqyn jarqyn bolashaqqa jol bastaıtyn adamzat balasynyń máńgilik qundylyqtary – erik-jiger men eńbeksúıgishtik, maqsatkerlik qasıetterdi boıǵa sińirýge shaqyrdy.
Elbasy belgilep bergen «Qazaqstan-2050» jańa saıası strategııalyq damý baǵyty qazaqstandyqtardy jańa belesterdi baǵyndyrýǵa jeteleıtin jáne ortaq maqsatqa toptastyratyn tarıhı qujat bolyp tabylady. Endi ekonomıkamyz jańa prınsıptermen damıtyn bolady.
Ábdijapar SAPARBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.
