Rasynda, Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan osynaý qundy baǵdarlamanyń arqasynda elimizdiń rýhanııaty men tarıhy túgendelip, asa aýqymdy jobalar iske asty. Atalǵan joba Qazaqstan halqyn álemge tanytyp qana qoımaı, qazaqstandyqtardyń ózin-ózi tereńirek tanýyna jol ashyp berdi. Ǵasyrlar boıy buǵattalyp jatqan halyqtyń tarıhı jady osy baǵdarlamanyń arqasynda tyń maǵlumattarmen tolyqty.
Jyraqtan jetken jádigerler
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, táýelsizdik jyldaryndaǵy asa iri rýhanı is-shara – «Mádenı mura» baǵdarlamasyn kásibı deńgeıde júzege asyrý úshin, eń áýeli 2004 jyly – Úkimet janynan «Qoǵamdyq keńes» qurylyp, Baǵdarlamanyń Tujyrymdamasy ázirlengen edi. Osy qujatta kórsetilgen mańyzdy sharanyń biri – qazaq halqynyń mádenı murasy men tarıhyna qatysy bar mańyzdy qoljazbalardy, jádiger basylymdardy, kitaptar men muraǵattyq qujattardy izdep taýyp, satyp alý úshin alys jáne jaqyn shetel muraǵattary men kitaphanalaryna ǵylymı-zertteý ekspedısııalary uıymdastyryldy.
Bul is óte nátıjeli boldy. Baǵdarlama sheńberinde alǵashqy eki jylda Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, О́zbekstan, Batys Eýropa elderiniń muraǵattary men kitaphanalarynan 5 myńǵa jýyq Qazaqstannyń óneri, tarıhy, etnografııasy týraly qoljazbalar men basylymdar tabyldy. Atap aıtar bolsaq, QHR tarıhı muraǵattarynan shaǵataı, manjýr, oırat, mońǵol jáne qytaı tilderinde jazylǵan Qazaqstan tarıhy men mádenıeti jóninde aıryqsha mańyzy bar 3500-ge jýyq qujat elimizge jetkizildi. Bul qujattarda qazaq handary men sultandary ózge memleketter: Qytaı, Qoqan, Hıýa, Qyrǵyz handyqtarymen resmı hat-habar almasqany jaıly qundy málimetter saqtalypty.
Sonymen qatar Almaty qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy elimiz úshin tarıhı-mádenı qundylyq bolyp sanalatyn jazba eskertkishterdi taýyp, jınaý maqsatynda Londondaǵy Brıtandyq kitaphanaǵa, Parıj, Madrıd, Sevılıa, Florensııa jáne Berlın Ulttyq kitaphanalaryna, Fransııanyń Syrtqy ister mınıstrliginiń dıplomatııalyq muraǵaty men Vatıkan qupııa muraǵattaryna ǵylymı-izdestirý ekspedısııalaryn uıymdastyrdy. Nátıjesinde, elimizdiń ǵylymı ortasyna beımálim 77 qoljazbanyń kóshirmesi men 200-ge jýyq baspa ónimderi tabyldy. Olardyń arasynda Papa Ýrban IV-niń Qulaǵý hanǵa jazǵan hattary, Vatıkan papalary men Altyn Orda handarynyń ózara jazysqan hattarynyń kóshirmeleri, «As-sahat-Taýrıh» (Jalpy tarıh, 1440 j) qoljazbasy, t.b. bar.
Bulardyń syrtynda Armenııaǵa at basyn burǵan muraǵattar jónindegi ǵylymı sarapshylar Mashtosa-Matenadaran atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan, sonymen qatar Ulttyq muraǵat pen Harıch qalasyndaǵy Qypshaq monastri muraǵatynan HIV-HV ǵasyrlarǵa tán qypshaq qoljazbalaryn tapty.
Arheologııalyq artefaktiler sany artty
«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda atqarylǵan irgeli sharýanyń biri – arheologııalyq qazba jumystary. Nátıjesinde, elimiz kóleminde 26 ǵylymı-qoldanbaly, sonymen qatar 40-tan astam arheologııalyq zertteýler júrgizilip, ata-babalarymyz tarıhynan mol maǵlumat beretin myńdaǵan artefaktiler aınalymǵa endi. Sóıtip, qazirgi Qazaqstan jerinde ómir súrgen ejelgi kóshpeli hám otyryqshy halyqtardyń sáýlet óneri, qurylys isi, jerleý dástúri, dinı-mıfologııasy jaıly qundy materıaldar jaryqqa shyqty. Bul dúnıeler tarıhymyzdyń asa mańyzdy zattyq murasy retinde tanyldy.
Iаǵnı «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy is-sharalaryn júzege asyrý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 30-ǵa jýyq qalashyqqa, qonystar men qorǵandarǵa arheologııalyq zertteýler júzege asyryldy. Atap aıtqanda: Aqmola oblysyndaǵy Bozoq, Almaty oblysyndaǵy – Esik, Talǵar jáne Qoılyq, Atyraý oblysyndaǵy – Saraıshyq, Ońtústik Qazaqstandaǵy – Otyrar, Saýran, Shymkent, Qaraspantóbe, Jýantóbe, Shyǵys Qazaqstandaǵy – Shilikti, Berel, Jambyldaǵy – Aqyrtas, Qaraǵandy óńirindegi Toqtaýyl, Aıbas, Kent, Taldysaı, t.b. nysandar zertteldi.
Joǵarydaǵy zertteý barysynda tarıh ǵylymy Uly dala tarıhynan syr shertetin mol oljaǵa kenelip, myńdaǵan artefaktilerge ıe boldy. Ásirese, saq qorǵandarynan qazyp alynǵan qundy áshekeı zattar: at ábzelderine salynǵan qyran, stıldik órnek, sfınks beınesi (b.d.d IV–III ǵ.ǵ) erte kóshpeliler mádenıeti týraly tyń málimet berse, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Berel qorǵanynan «Sibir – saq ań stıli» (b.z.d. V-III ǵ.ǵ.) ónerine jatatyn myńnan astam altyn buıymdar tabyldy. Osylardyń ishinen tolyq ábzeldi jylqy beınesi qaıta jańǵyrtylyp, ol qazir Nur-Sultan qalasyndaǵy Ulttyq mýzeı ekspozısııasynyń tórinde tur.
Sonymen qatar Shilikti obasyndaǵy saq patshasy tabytynan alynǵan 4 myńǵa jýyq turmystyq altyn áshekeı buıymdardyń jasalý ereksheligi ǵalymdardyń paıymdaýynsha, álemniń eń úzdik mádenı nusqalary qataryna jatady eken.
Atalǵan arheologııalyq jobaǵa, elimizge tanymal beldi oqý oryndary – L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, Qaraǵandy, Pavlodar, Kókshetaý, Qostanaı memlekettik ýnıversıtetteri de at salysyp, olar elimiz aýmaǵyndaǵy 30-ǵa jýyq qalashyqtar men qonys-qorǵandarda arheologııalyq zertteýler júrgizdi.
Mádenı eskertkishter eksheldi
«Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin tańdap alynǵan bes baǵyttyń alǵashqysy – elimizdiń mańyzdy tarıhı-mádenı jáne sáýlet eskertkishterin qaıta jańǵyrtý hám saraptaý isi bolatyn. О́ıtkeni keńestik dáýirde elimiz kóleminde 25 myń eskertkish memleket qorǵaýyna alynǵan eken. Bul tizimde qaptaǵan Lenın eskertkishteri, revolıýsıonerler músinderi, olar turǵan úıler, ǵımarat qabyrǵalaryndaǵy memorıaldyq taqtalar sekildi ýaqyt turǵysynan quny ketken dúnıeler kóp edi. Eń áýeli, osylardy suryptaý úshin elimizde tuńǵysh ret moraldyq jaǵynan eskirgen eskertkishterge túgendeý júrgizildi. Eskertkishterdiń respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy boıynsha jańa tizimi ǵylymı turǵyda muqııat saraptaldy, azat sana turǵysynan ekshelip qaıta túzildi.
Iаǵnı jumys toby Baǵdarlamaǵa basybaıly kiriser aldynda respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı-mádenı kesenelerdiń barshasyna saraptama júrgizdi, olardyń jalpy tizimi jasaldy. Sońynan osy tarıhı nysandardyń ishinen birinshi kezekte kóńil bólip, qolǵa alatyn obektiler irikteldi. Sóıtip kesenelerdiń qaısysyn qalpyna keltirý, qaısysyn jańǵyrtyp, restavrasııa jasaý kerektigi anyqtaldy. Osy saraptama jumystarymen qosa, arheologııalyq qazba zertteýlerin retteý, shetelderge tarıhı-etnografııalyq ekspedısııalar kestesi jasaldy.
Bul arada aıta keterlik dúnıe, Baǵdarlama qabyldanǵanǵa deıin halqymyzdyń ejelgi tarıhyna qatysy bar birshama mádenı-tarıhı eskertkishter qaıta jóndelip, jańǵyrtyldy. Olardyń ishinde – Qoja Ahmet Iаsaýı, Arystan bab, Aısha Bıbi, Joshy han, Beket ata, Qaraman ata jerasty meshitteri, Balasaǵun, Aqyrtas saraı keshenderi, Saýran, Syǵanaq qalashyqtary, Bókeı Ordasy kesheni, t.b.
Onyń syrtynda, Baǵdarlama aıasynda IýNESKO-nyń «Álemdik murasyna» enetin áleýetti nysandardyń derekqoryn jasaý jumysy júıeli qolǵa alyndy. Bul tizimge buǵan deıin Iаsaýı men Tamǵaly ǵana engen bolatyn. IýNESKO-nyń bul áleýetti muralar nysanyna keleshekte Otyrar, Iаsy – Túrkistan qalashyǵy, Merkedegi kóne túrkilerdiń qasıetti mekeni, Eshkiólmes petroglıfteri, Qarataýdaǵy paleolıt eskertkishteri, Arpa – О́zen petroglıfteri, Beǵazy – Dándibaı men Tasmola mádenıeti, t.b. engizildi.
Osyndaı úlken eńbektiń nátıjesinde búgingi tańda IýNESKO-nyń «Álemdik muralar» mártebesine elimizdiń 10 nysany enip otyr. Olar – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Tańbaly petroglıfteri, «Jibek joly» boıyndaǵy Talǵar, Qaramergen, Qoılyq, Aqyrtas, Qulan, Merke, О́rnek, Qostóbe qalashyqtary.
Sonymen qatar Baǵdarlamanyń aıasynda: Jıdebaı – Bórili, Áziret Sultan, Berel, Bozoq, Botaı, Esik, Ejelgi Taraz, Ordabasy, Otyrar, Saraıshyq, Tańbaly, Ulytaý, t.b. qoryq-mýzeıler jóndelip, birshama mańyzdy nysandar qoryq-mýzeıler retinde jańadan dúnıege keldi.
