Kógildir otyn – qoıý tútin qursaýynan qutylý joly

«Bes áleýmettik bastamanyń» basty baǵyty

Bul tarıhı bastama 2018 jyly Tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń «Bes áleýmettik bastamasynda» aıtylyp, tıisti vedom­stvolarǵa tapsyrmalar berilgen edi. Elbasy atalǵan Úndeýinde elimizde gaz óndirý táýelsizdik kezeńinde jylyna 8-den 52 mlrd tekshe metrge de­ıin art­qanyn jáne ári qaraı da óse túse­tinin aıta kelip, «Qazir elimizdegi tur­ǵyndardyń 50 paıyzǵa jýyǵy gazben qamtamasyz etilgen. 9 oblysqa gaz tartylǵan. Degenmen ortalyq jáne sol­tústik óńirler áli de gazsyz otyr. Biz Qara­­ózek (Qyzylorda oblysy) – Jez­qazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana baǵytynda magıstraldy gaz qubyryn salý jobasyn júzege asyrýymyz kerek. Oǵan tıisinshe qarajat tartý qajet bolady, sonyń ishinde halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynan da. Bul 2,7 mln adamdy gazben qamtamasyz etýmen qatar, shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa óndiristerin ashýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge ekologııa jaqsarady. Gazǵa kóshý tek Astananyń (qazirgi – Nur-Sultan) ózinde zııandy qaldyqtardyń aýaǵa taralýyn 6 esege nemese jylyna 35 myń tonnaǵa azaıtady. Bul jobany júzege asyrý ári qaraı ózge óńirlerdi de gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi», degen bolatyn.

Sol jyldyń naýryz aıynda Parla­ment palatalarynyń birlesken otyry­synda tuńǵysh Prezıdent gazdandyrý máselesin jyldamdatýdy tapsyryp, «Biz tuń­ǵysh ret batystaǵy gazdy ońtús­tik arqyly Shymkent–Almatyǵa de­ıin jetkizdik. Múmkinshilik bar. Sary­arqanyń sary jeli bárin alyp ketedi degen oı bizde boldy. Degenmen keıingi kezde kórip júrmiz. Qalada turǵynnyń jáne kóliktiń kóbeıýine baılanysty eki JEO-ny qatar kómirmen jaqqan kezde qalanyń ústinde ylǵı tuman turatyn boldy. Odan ketýimiz kerek. Qala ákimdigi de jumys istep jatyr. Eger myna máseleni sheshsek, jolshybaı qansha adamǵa jeńildik bolady», dedi.

Elbasy Qaraózek – Jezqazǵan – Qara­ǵandy – Temirtaý – Nur-Sultan baǵy­tyndaǵy magıstraldy gaz qubyry arqy­ly bas qalany ǵana emes, elimizdiń sol­tústigindegi Pavlodar, Petropavl, Kók­shetaý qalalaryn da gazben qamtamasyz etý qarastyrylatynyn jetkizdi. Bul úshin jobaǵa Úkimet halyqaralyq ınstıtýttardan qarjy tartýǵa tıis.

Elordany gazdandyr 2023 jyly aıaqtalady

Elimizdiń bas shahary «Nur-Sultan – jaıly qala» master-jospar aıasynda damyp keledi. Sonyń ishinde gazdandyrý máselesi aıryqsha orynǵa ıe. Elordany gazdandyrý jobasyn aıaqtaý 2023 jylǵa josparlanyp otyr. Shahar basshysy Altaı Kólginov byltyr elordada jeke sektorda 370 shaqyrym ınjenerlik gaz taratý jelisi salynǵanyn aıta kele, bıyl Úkimet 317 shaqyrym gaz taratý jelisin aıaqtaýdy josparlap otyrǵanyn jetkizdi.

«Qazirgi tańda 645 shaqyrym gaz taratý jelisin saldyq. Bul – Almaty jáne Saryarqa aýdandarynda. Qalamyzda­ǵy jeke sektorlar – Kóktal, Kóktal-1, Kóktal-2 jáne Agroqalashyq. Onda 150 myńnan astam adam turady. Almaty aýdanynda: Ońtústik-shyǵys – oń jaǵy, sol jaǵy, odan ári Temirjolshylar, Kúıgenjar, Internasıonalnyı eldi mekenderi ótedi. Qazir ınjenerlik jeli­ler belsendi túrde jetkizilýde. Iаǵnı biz gazǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etemiz, sonymen qatar árbir úıge gaz jetkizýmen aınalysamyz. Saryarqa aýdanynda 600-den astam adam gazǵa qosyldy, olar dən rıza», dedi A.Kólginov.

Qala ákiminiń aıtýynsha, elorda aýma­ǵynda gazdandyrylýy tıis jer úıleri basym 16 eldi meken bar. Bıyl jyl sońyna deıin sol 16 eldi mekenniń 10-y tolyq gazǵa qosylady. Qazirgi sátte 7 eldi mekende gaz taratý jelileri tolyq qurylyp bitken. 5 myń abonent, ıaǵnı shamamen 100 myń elordalyq kógildir otynǵa qosylý múmkindigin alyp otyr.

О́tken jylytý maýsymynda (2020-2021 jj.) Jeleznodorojnyı, Kók­tal-1, Kóktal-2, Agroqalashyq (byltyr gazǵa qosylmaǵan bóligi) eldi mekenderinde gaz taratý jelileriniń qurylysy tolyq aıaqtaldy, birqatar úıler kógildir otynǵa qosylyp úlgerdi. Al Ońtústik-shyǵys jáne 

Promyshlennyı eldi mekenderinde qurylys jumystary aıaqtalyp, gaz berý prosesi synaqtan ótkizilýde. Son­daı-aq kúni keshe Almaty aýdany Ońtús­tik-shyǵys turǵyn alaby (oń jaǵy) turǵyndary úshin qýanyshty habar jet­ti. Synaq prosesi sátti aıaqtalyp, Maıda­qońyr kóshesiniń turǵyndary alǵash­qylardyń biri bolyp kógildir otynǵa qol jetkizdi.

Sonymen qatar búginde «QazTransGaz Aımaq» AQ Kúıgenjar, Mıchýrıno, In­ter­­nasıonalnyı eldi mekenderinde gaz­ben jabdyqtaý jelileriniń qurylysyn júr­gizip jatyr. Atalǵan eldi mekenderdi jyl sońyna deıin gazben qamtamasyz etý josparlanyp otyr.

«Júrgizilip jatqan jumystardyń qaýipsizdigi men sapasyn qamtamasyz etý máselesi – basty nazarda. Bul jumys­tar­dy barynsha qadaǵalaý maqsatyn­da qala ákimdiginiń qyzmetkerleri halyq­pen jıi kezdesedi. Al turǵyndar bolsa jeke sektorǵa gaz tartylyp jatqanyna qýa­nyshty. Degenmen keıbir qala turǵyn­da­ry buǵan deıin satyp alynǵan kómirdi taýysý úshin gazǵa jedel qosylýdy keıinge qaldyryp jatyr. Budan bólek, qalanyń edáýir bóligin jylýmen qamtamasyz etip otyrǵan 1-jylý elektr ortalyǵy men 2-jylý elektr ortalyǵynda bas-aıaǵy 13 qazandyq bar. Byltyr sonyń 4 qazandyǵy gazǵa aýystyryldy. Jyl sońyna deıin qalǵan 9 qazandyq gazǵa kóshiriledi», deı­di qala ákimi.

Elordany gazdandyrý jumysy 3 ke­zeń­nen turady. Jumys kestege saı júr­gizilip jatyr. Jyl sońyna deıin jal­py alǵanda 14 myń abonent nemese taǵy 100 myńǵa jýyq qala turǵyny gazǵa qo­sylý múmkindigine ıe bolady. So­ny­­men qatar qazirgi tańda qalanyń eki aýmaǵynda jergilikti, avtonomdy jylytý ortalyqtaryn tolyq gazǵa beıimdeý jospary tur. Bul jumystardyń barlyǵy 2023 jyly aıaqtalady.

«О́zderińiz bilesizder, elordany gaz­ben qamtamasyz etip, turǵyndarǵa qolaı­ly jaǵdaı jasaý – Elbasynyń aýqym­dy jobasy. Joba qala turǵyn­darynyń ómir súrý sapasyn arttyryp, qala ekologııasyn aıtarlyqtaı jaqsartýǵa múmkindik beredi. Osy ba­ǵytta jylý elektr orta­lyq­­taryn jań­ǵyrtý jumystaryn júrgizip jatyr­myz: osy jyldyń sońyna deıin qalǵan sý jylytý qazandyqtaryn gazǵa aýystyramyz, JEO-3 boıynsha jobaǵa túzetý júrgizildi, qurylys-montaj jumystary, onyń ishinde sý jylytý qazandyǵy da qalpyna kel­ti­rildi. Eger 3-jylý elektr ortalyǵy 6,5 mln sharshy metr turǵyn úıdi, so­nyń ishin­de áleýmettik nysandardy, ákim­shi­lik ǵımarattardy jylýmen qam­týǵa múm­kindik berse, onda sý jylytý qazan­dyq­tarynyń qýaty 3-jylý elektr or­ta­lyǵynyń qýatynan eki ese asady. Qa­­zan­dyqtar birinshi kezekte tap­shy­lyq bol­janatyn ýchaskelerdi jylýmen qam­ta­masyz etedi», deıdi A.Kólginov.

 Elordalyqtar gazdandyrý júıesine dán rıza

El astanasynda ornalasqan eldi me­ken­derdiń turǵyndary úıiniń kógildir otynǵa qosylǵanyna qýanady. Máselen, Zamanbek Álkeıuly byltyr Kóktal-2 eldi mekenine kóship kelip, úıine gazben jylytý peshin ornatýdy jón kórgen eken. «Byltyr jeltoqsan aıynda kó­ship keldik. Sodan beri gaz qoldanamyz. Bul óte yńǵaıly, ásirese jasy úlken kisilerge tıimdi. Kómir sııaqty aýany las­tamaıdy, ekologııalyq turǵydan – taza, densaýlyqqa paıdaly. Bárińizdi gazǵa kóshýge shaqyramyn. Kógildir otyn ar­qy­ly ekologııamyz jaqsarady», deıdi Z.Álkeıuly.

Al qala turǵyny Aısulý Aýsarova bolsa, «Balabaqshada tárbıeshi bolyp jumys isteımin. О́zim sol aýdanda, jeke úıde turamyn. О́tken jyldyń jeltoq­sanynda gaz ornattyq. Bizge qatty unady. Jyly, óte yńǵaıly, baǵasy da kómirge qaraǵanda tıimdi. Endi ózim jumys isteı­tin balabaqshany da gazǵa kóshirý josparlanyp otyr. Qýanyshymyzda shek joq», dep aǵynan jaryldy.

Kómirdi kógildir otynǵa aıyrbasta­ǵan elordalyq turǵynnyń biri – Svet­lana Svoboda. «Úıimiz jyly, burynǵymen salystyrǵanda tazaryp qaldy. Kómir jaqqannan keıin jylyna bir ret aqtap turatynbyz. Qazir olaı emes. Sol sııaqty tıisti mekemeler de kez kelgen jaǵdaıda kómektesedi, tipti qujattarǵa baılanys­ty qıyndyq bolsa da kómektesip, keńes beredi», deıdi qala turǵyny.

«Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsa­ńynda kógildir otyndy úıimizge kirgizip otyrmyz. Úıiń jyly bolsa, júregiń de jyly bolatyny ras. Kesheli beri gaz berildi. Túnde ádettegideı peshke kómir salý úshin oıanǵan joqpyz. Uıqymyz tynysh boldy. Al úıimiz ádettegiden taza, temperatýra birqalypty. Kómir jaǵyp júrgen kezderi jertólege birneshe ret túsip, peshke qara otyn salyp otyratynmyn», deıdi Ońtústik-shyǵys turǵyn alabynda turatyn Erden Omarov.

 Kógildir otyn kómirden arzan

Gazǵa kóshý ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa oń áser etetini belgili. Elbasy óz Úndeýinde de osy jaıtqa aıryqsha nazar aýdarǵan. Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi kógildir otynnyń ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýynan bólek, qala turǵyndaryna aýyrtpalyq túsirmeýine de basa mán berip otyr. Máselen, gazdyń bir tekshe metriniń baǵasy 45 teńgeden 38,3 teńgege deıin tómendedi (buryn bir tekshe metr úshin baǵany 60 teńgege bel­gileý boljanǵan bolatyn).

Qalany gazdandyrý jumysy bas­tal­­ǵannan beri turmys jaǵdaıy tó­men otba­sylardyń úılerin kógildir otyn­ǵa qosýǵa kómek kórsetý máselesi qaras­tyryldy. Bir jolǵy áleýmettik kómek zeınetker­lerge, múmkindigi shek­teý­li eresekterge, erekshe bala asyrap otyr­ǵan otbasy­larǵa, az qamtylǵan kóp­balaly otbasy­larǵa beriledi. So­masy – 263 myń teńge.

Qala ákimdigi júrgizgen jumystardyń nátıjesinde jeke sektor turǵyndary úshin eseptegishterdi tegin berý máselesi de qarastyryldy. Al «Halyk bank» AQ jáne «ECOJER» qaýymdastyǵymen el­orda turǵyndaryna úılerin gazǵa qosý úshin paıyzsyz nesıe berý jumysy uıym­dastyryldy.

Túptep kelgende kógildir otyn kó­mir­men jylytýdan da arzanǵa shyǵady. Qazir elordada kómir jetkizýshilermen jasalǵan kelisimniń nátıjesinde qara otynnyń quny tonnasyna 9500 teńge­den bastalyp, 13500 teńgege deıin je­tedi. Buǵan jetkizý, tasymaldaý qu­nyn qosyńyz. Qaıtken kúnniń ózinde – kógi­l­dir otyn tıimdi. Muny turǵyndar da túsinip keledi. Esesine elordany gazdandyrý jumysy aıaqtalǵan soń qaladaǵy ekologııalyq jaǵdaı da jaqsara túsedi.