Túrlengen tarıhı Taraz

300 myńnan astam halqy bar qalada tur­ǵyndardy tolǵandyrǵan másele kóp. Másele­lerdiń basym bóligi turǵyn úı, jer telimin alýǵa qatysty bolsa, qalanyń syrt kelbeti men tazalyǵy da turǵyndar tarapynan jıi kóterilýde. Bul rette Taraz qalasynyń ákimi Erjan Jylqybaev úndeý jarııalap, taraz­dyqtardy birlese qalany kórkeıtýge, shahar taza­lyǵyn saqtaýǵa atsalysýǵa shaqyrǵan bolatyn. «Qaqpasyz qala» qaǵıdasymen 150-den astam qorshaý men 500-ge jýyq beıbereket jarnama alynǵan. Shahar basshysy oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń tapsyrmasy boıynsha qaladaǵy kúrdeli máseleler birtindep sheshimin taýyp kele jatqanyn jetkizdi. «Tarazdyq­tar tarapynan túsken usynystardyń deni – qaladaǵy qurylys, qalany bezendirý, abat­tandyrý jumystaryndaǵy birizdiliktiń joq­tyǵy týraly boldy. Sondyqtan da shahar shy­raıyn ashyp, kóriktendirý, bastysy – qala sáýletin birizdendirý maqsatynda «Dızaın kod» jobasy bekitildi. Endigi jerde syrtqy jarnamalar, turǵyn úı qasbetteriniń boıalýy jáne taǵy da basqa qala sáýletine qa­tysty jumystar birkelki stılde bolady. Qa­zir biz bul jumystardy bastap kettik», deı­di E.Jylqybaev. Sondaı-aq qala ákimi zııa­ly qaýym ókilderimen, jastarmen, túrli sala­nyń basshylary jáne qyzmetkerlerimen de keńester ótkizip, ózekti ári sheshimin tabýy tıis máselelerdi anyqtaǵanyn aıtty. Nátıjesinde qysqa, ortasha jáne uzaq merzimdi úsh túrli jospar qurylǵan.

Qazirgi tańda qala ákimi qaladaǵy 15 aýmaq­tyń bárinde turǵyndarmen qoǵamdyq kóshpeli qabyldaýlar ótkizgen. Kezdesý barysynda 352 turǵyn 612 másele kótergen. Bul rette qala ákimi ár suraqtyń jaýapsyz jáne eskerýsiz qalmaǵanyn jetkizdi. Máselen, qala turǵyny Aıgúl Beshtaevanyń «Aqjol» alabyndaǵy kóshelerge anshlag ilý týraly ótinishi eskerilip, shahardaǵy «Nesibe», «Balqaraǵaı», «Merýert», «Aqbulaq» kóshelerine jańa úlgidegi anshlagtar ilingenin aıta ketý kerek. Al Beıbit Baıbo­lovtyń №12 qoǵamdyq kólik marshrýty týraly kótergen máselesi boıynsha A.Asqa­rov kóshesindegi «Ortalyq bazarǵa» deıin qaty­naıtyn baǵyttyń qozǵalys syzbasy «Qaınar», «Rodnıchok» alqaptaryna deıin sozylyp, tur­ǵyndardyń tańǵy jáne keshki ýaqyttarda saıajaılarǵa qatynaýyna múmkindik týdy. Sol sııaqty, Orazbek О́skembaevtyń kishi fýtbol alańshasyn teńgerimge alý máselesi de she­shimin taýyp, búginde qaladaǵy jastar men jasóspirimder buqaralyq sportpen turaqty túrde aınalysýda. Sondaı-aq taǵy bir turǵyn Temýrlan Týrdalın kótergen «Avtomobıl» kóshesin túngi jaryqtandyrý máselesi de qolǵa alynyp, qazirgi tańda 30 kóshe shamy jarqyrap tur. Sonymen qatar qala kelbetin buzyp turǵan «saqaldy qurylystar» máselesi de qolǵa alynýda. Mamandar tarapynan júrgizilgen arnaıy zerdeleý jumystary barysynda qalada osyndaı 35 nysannyń bar ekeni anyqtalyp, olardyń ıelerimen túsindirý jumystary júrgizilgen. «Nátıjesinde búginde bir nysannyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilse, 11 nysannyń qurylys-montaj jumystary qaıta jandandy. Sonymen qatar 23 nysan boıynsha tolyqqandy málimetter juptalyp, isteri sotqa berildi. Budan bólek, qurylysqa tolyq ruqsat qujattaryn almaı, qurylys-montaj jumystaryn júrgizgen 44 nysan anyqtalyp, 28 nysannyń ıesine zań aıasynda aıyppul salyndy. Sondaı-aq sáýlet jáne qala qurylysy bólimi tarapynan qurylys salý shekarasy «qyzyl syzyq» normalaryn saqtaý máselesi de qadaǵalanyp otyr. Sońǵy jyldary Tarazda kógerishterdi sýlandyratyn aryq júıeleri máselesi de sheshimin kútip tur. Bul ózekti máseleni sheshýdi oblys ákimi de talap etip otyr. Qazirgi tańda qala aýmaǵynda jalpy uzyndyǵy 82,5 shaqyrym 8 sýarý júıesi men kanaldary, 115 ırrıgasııa uńǵysy,1600 gıdrotehnıkalyq ımarat pen shaǵyn shlıýzder bar. Barlyq ırrıgasııa júıesiniń jalpy uzyndyǵy 1 398 shaqyrymdy quraıdy. Irrıgasııa qyzmeti jaz aılarynda kanaldar men aryqtardy, kanaldardyń qubyr ótkelderi men kópirasty sýaǵarlaryn júıeli túrde tazalap turady. Tıisti kútim bolmaǵandyqtan qaladaǵy aryq jelileri tozǵan, kóp tustaryn topyraq pen qoqys basyp, kómilip qalǵan. Biz sonyń bárin qalpyna kel­tirýdiń úsh jyldyq josparyn jasadyq. Oǵan sáıkes, barlyq 14 móltek aýdandy, 8 turǵyn ala­byn jáne 46 myńnan astam jer úıdi turaqty aǵyn sýmen qamtamasyz etetin aryq shlıýzderi qalpyna keltiriledi. Bul tutas qalany ǵana emes, jaqyn mańdaǵy aýmaqtardy da sýarmaly sýmen qamta­masyz etýge múmkindik bermek. Sý taratý shlıýz­derin ornatý qazirdiń ózinde kanaldaǵy sý deńgeıin kóterip, aryq jelilerine jiberýge múmkindik berip otyr. Sóıtip Teleortalyq, Tóńkeris, Sátbaev, Hımposelok alaptary men 29 kóshe aǵyn sýǵa qol jetkizdi. Bul oraıda Teleortalyq men Tóńkeriste buǵan deıin aǵyn sý múldem bolmaǵanyn aıta ketkim keledi», deı­di qala ákimi.

Erjan Jylqybaev tarazdyq turǵyndardyń suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda jáne zaman talabyn eskere otyryp kóne shahardy abattandyrý jumystary júıeli júrgizilip kele jatqanyn aıtty. Máselen, qala kórkin art­ty­rý maqsatynda kóshelerine zamanaýı LED ekran­­dar ornatylyp, jańa úlgidegi aıaldamalar sa­lyn­ǵan. Sonymen qatar turǵyndardyń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý maqsatynda «Sergek» qurylǵylary men aıaldama baǵytyn kórsetip turatyn elektrondy tablolar ornatylǵan. Sondaı-aq ártúrli kompozısııadaǵy MAF-tar, tún mezgilinde jaryqtandyrylatyn zamanaýı baǵdarshamdar, túngi mezgil men bultty, jańbyrly kúnderi jaıaý júrginshini anyq kórsetetin proeksııalyq jaıaý júrginshiler jolaqtary, kópqabatty turǵyn úılerdiń aýla­larynda salynǵan zamanaýı oıyn alańdary da shahardyń shyraıyn ashqan bastamalar ­deýge bolady. Al qalanyń túngi bezendiri­lýi «Dızaın kodqa» sáıkes jańartylǵan. Al Taraz qalasynyń tarıhı ortalyǵyn qalpyna keltirý jumystary 2013 jyly bastalǵan edi. Oblys ákiminiń tapsyrmasyna oraı, búginde qalanyń tarıhı ortalyǵyn qalyptastyrý ju­mystarynyń basym bóligi júzege asyrylǵan. Búgingi «Kóne Taraz» kesheniniń arheologııa­lyq qazba jumystary aýmaǵynda ornalasqan «Ortalyq bazar» buzylǵan. Sonymen qatar «Kóne Taraz» arheologııalyq kesheni, «Týrızm ortalyǵy», «Qala murajaıy», «Kórme zaly», Art Gallery, «Tarıhı-tanymdyq ortalyǵy» jáne «Tekturmas» tarıhı kesheni paıdalaný­ǵa beril­di. «Arbat-1», «Arbat-2», «Arbat-3» taqyryp­tyq jaıaý júrginshiler alleıalary uıymdastyryl­­ǵan. Bıyl Táýke han kóshesiniń boıyndaǵy ­«Kór­kem gımnastıka jáne ústel tennısi ortaly­ǵy» men Qazybek bı kóshesindegi «Anaǵa taǵzym» orta­lyǵynyń jáne 14-shaǵyn aýdan aýmaǵynan salynǵan onkologııalyq aýrýhananyń quryly­sy aıaqtalyp otyr. Al «Zerbulaq» sý qoımasy­nyń irgeles aýmaǵyn­da demalys ornynyń qury­ly­sy júrgizilýde. Bul áleýmettik jobany iske asy­ryp jatqan South Holiday JShS jańa da jaıly ­demalys aımaǵyn qalyptastyrýǵa 1,5 mlrd teńge ınvestısııa quıady.

Taraz qalasyn damytý týraly jospar je­ter­lik. Kelesi jyly Táýke han kóshesiniń bo­ıynda Muz saraıy, Jeńil atletıka maneji, ­Boks ortalyǵy jáne 14-shaǵyn aýdanda 250 oryn­dyq kópsalaly aýrýhana sııaqty nysandardyń ­qu­ry­lysy bastalady. Aldaǵy ýaqytta «Tek­tur­mas» tarıhı kesheniniń «Kóne qorǵan» kezeńin orta­ǵa­syrlyq úlgide salý josparlanýda. Qor­ǵan ishi H-HI ǵasyrlardy beıneleıtin jádiger­lermen jabdyqtalyp, munda shaıhana, qolóner buıymdaryn satatyn dúkender de ashylady. Qazirgi tańda jobalaý-smetalyq qujattary ázir­lenip, memlekettik saraptamadan ótkizilgen. «Bul ıgi istiń barlyǵy da tikeleı aımaq basshysy Berdibek Mashbekulynyń bastamasymen, qoldaýymen iske asýda. О́zderińizge belgili, ja­qynda ǵana oblysymyzǵa issaparmen kelgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa Tarazdyń aldaǵy damý jospary tanystyryldy. 

Josparǵa sáıkes, Tarazdy týrızm ortalyǵyna aınaldyrýdyń keshendi jospary usynyldy. Prezıdent bul joba tikeleı óziniń nazarynda bolatynyn aıtty. Demek, Tarazdyń toǵyz joldyń torabyndaǵy týrızm ortalyǵyna aınalatyn kúni alys emes», deıdi E.Jylqybaev.

Qala ákimi shahardaǵy kúrdeli máseleler­diń de sheshimin taýyp kele jatqanyn aıtty. Máselen, Taraz qalasyndaǵy 28 saıajaı men Qumshaǵal, Shóldala, Kóltoǵan, Qyzyl-Abad jáne Kazarma turǵyn alaptaryn elektr jelilerimen qamtamasyz etý jumystary júrgizilýde. Bul maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 2,7 mlard teńge bólingen. Atal­ǵan nysandardyń qurylys jumystaryn kelisim­shartqa sáıkes, jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanǵan. Sonda Qumshaǵal turǵyn ala­byndaǵy 226 turǵyn úı, Shóldala turǵyn alabyndaǵy 169 turǵyn úı elektr jaryǵymen qamtamasyz etiledi. Máselen, 28 saıajaı men qala­nyń shet aýmaǵyndaǵy Qumshaǵal, Kól­toǵan, Qyzyl-Abad, Baryshan, Qaınar sııaq­­ty eldi mekenderinde qarapaıym ǵana azyq-túlik dúkenderi men shashtaraz, monsha, dárihana sııaqty qyzmet kórsetetin bıznes nysandarynyń joqtyǵy da aıtylyp keledi. Bul rette qala ákimi «100 bıznes joba» arnaıy jobasyn bekitkenin aıtty. Endi qalalyq ákim­dik kásipkerlerge atalǵan aýmaqtardan jer be­rip, jeńildetilgen nesıe alýlaryna kómektesip, birqatar kásipkerlik nysandaryn ashýǵa jár­dem berýde. Sondaı-aq ınfraqurylymdy damy­týdyń 3 jyldyq josparyna sáıkes, bıyl «Qaı­nar», «Baryshan» alqaptaryna shaǵal jol tóseldi. Kelesi jyly qarajat bólinse, asfalt tó­seý josparda bar eken. Sonymen qatar sport alań­dary men jańa mektepter boı kóteredi.

Taraz qalasyn túrlendirý maqsatynda oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń bastamasymen «Tarazǵa tartý» jobasy óz jemisin berýde. «Oblys basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan osy bir joba shaharymyzdyń shyraıyn kirgizip, turǵyndardy da qýanyshqa keneltti. Joba aıasynda qaladaǵy skverler, saıabaqtar jáne oıyn alańshalary demeýshilik esebinen abattandyrylyp, jańa sıpatqa ıe boldy. El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı atalǵan joba aıasynda qalanyń aýmaǵynda 42 saıabaqtyń qurylysy josparlanyp, búginde 39 saıabaqtyń qurylys jumystary aıaqtaldy. Joba aıasynda «Densaýlyq saıabaǵy» salyndy. Al «Qant zaýyty» aýmaǵyndaǵy 1967 jyly salynǵan «Ana men bala» saıabaǵyn bıyl jańǵyrtyp, jóndeý jumystaryn júrgizdik. «Sábı» qaıyrymdylyq qory «Jaılaý» shaǵyn aýdanyndaǵy turǵyn úıdiń aýlasynda balalar alańynyń, «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» aksıonerlik qoǵamy «Araı-2» shaǵyn aýdanyndaǵy turǵyn úıdiń aýlasynda bala­lar jáne sport alańdaryn tartý etti. Qazirgi kez­­de «Ushbulaq», «Qarasý» kanaldarynyń bo­ıyn­da kógaldandyrý jumystary júrgizilýde», ­deıdi qala ákimi.

Qazirgi kezde kóne shahar turǵyndaryna jaıly ómir qalyptastyrý maqsatynda ózge de jobalar qolǵa alynýda. Sol sııaqty, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy da eskerilýde. Máselen, qala aýmaǵynda 6 áleýmettik pavılon jumys istese, oblys ákiminiń 15 áleýmettik pavılon ashý týraly tapsyrmasyna sáıkes, 100 shar­shy metrdi quraıtyn toǵyz jáne 200 sharshy metr bolatyn bir pavılon qoldanysqa beril­gen. Munda azyq-túlik baǵasy arzan. Sondaı-aq bıyl qalalyq bıýdjetten túngi jaryq­qa 200 mln teńge qarastyrylyp, 35 kóshe men burylystarǵa memlekettik satyp alý konkýrsy jarııalanǵan. Búgingi tańda merdiger kom­panııalar anyqtalyp, jumystar bastaldy. Atalǵan kóshelerdiń túngi jaryǵynyń qurylysy bıyl qarasha aıynda aıaqtala­dy. Budan bólek, búgingi tańda áleýmettik jelige túsken aryz boıynsha qaladaǵy 5 kó­she men burylysqa demeýshiler esebinen kóshe jaryǵy ornatylǵan. Sonymen qatar ót­ken jyly Taraz qalasynda túngi jaryqpen qam­tamasyz etilmegen 205 nysanǵa jobalyq-sme­talyq qujattama jasalyp, úsh jyldyq jospar bekitilgen. Bıyl endi memleket-jeke seriktestik baǵdarlamasy aıasynda qosymsha 260 kóshege túngi jaryq ornalastyrýǵa aqaý aktileri ázirlenip, esepteý jumystary júr­gizilýde. Al kópqabatty úılerdiń aýlalaryn abattandyrý boıynsha ondaǵan jyldar boıy jóndeý kórmegen 100 aýlanyń tizimi jasalǵan. Bul jumystar kelesi jyly bastalatyn bolady. Sondaı-aq qoǵamdyq kólik máselesi de sheshimin tabýda.