Álemdi alańdatqan zymyran synaǵy

Financial Times gazeti keltirgen málimetterge qaraǵanda, qarýdy Long March raketasy arqyly synaqtan ótkizgen. Alaıda Beıjiń bıligi táji­rıbege qatysty búkil málimetti jasyryp otyr.

Osy oqıǵaǵa baılanysty álem el­deriniń basshylary óz pikirlerin bildirdi. Máselen, Aq úı tarapy Qytaı­dyń mundaı áreketine alańdaýshylyq tanytty. AQSh-tyń qarýsyzdaný jónindegi elshisi Robert Výdtyń aıtýyn­sha, álem mundaı jańa qarý túrinen qalaı qorǵaný keregin bilmeıdi.

«Biz dybystan jyldam ushatyn zymyrandar salasynda Qytaıdyń jasaǵan áreketterine alańdaımyz. Mundaı tehnologııa túrine qarsy qalaı qorǵanýdy bilmeımiz. Tipti, Qytaı men Reseıdiń ózi de habarsyz», deıdi ol.

Beıjiń bıligi munyń bárin joqqa shyǵardy. Qytaı Syrtqy ister mınıstr­liginiń ókili Sao Lıdjan synaqtan ótken dybystan jyldam ushatyn zymyran emes, ǵarysh kemesin ushyrýǵa qajetti raketa ekenin aıtady.

«Bilýimshe, ádettegi ǵarysh kemesi synaqtan ótti. Osylaısha, ǵarysh ke­me­­si­ne qajetti tehnologııany qaıta qol­­­danýǵa tájirıbe jasaldy. Bul – ǵa­rysh­ty beıbit maqsatta adamzat ıgiligine paıdalaný úshin taptyrmas ári arzan jol», deıdi Sao Lıdjan.

Pentagon ókili Djon Kerbı Financial Times basylymynda jarııalanǵan maqalaǵa qatysty eshteńe aıta almaıtynyn jetkizgen. Biraq Qytaıdyń qarýlanýǵa umtylýyna alańdaýshylyq bildirdi.

«Qytaıdyń áskerı arsenalyn molaıtyp, aımaqtaǵy jáne odan tys jer­ler­degi shıelenisti kúsheıtetin áreketterin toqtatpaýyna alańdaımyz. Bul – Qytaımen kúresti qarqyndy túrde júrgizip, ony basty mindet retin­de ustaýymyzdyń bir sebebi», deıdi Djon Kerbı.

Degenmen Reseı tarapy Qytaıdyń gıpersonık zymyrandy synaqtan ótkizýinen qaýiptenbeıdi. Vladımır Pýtınniń baspasóz hatshysy Dmıtrıı Peskovtyń aıtýynsha, Kreml Qytaıdyń ıadrolyq oqtumsyq tasymaldaýǵa qabi­letti dybystan tez zymyrandy synaýy qaýip tóndirmeıdi dep esepteıdi.

«Biz odaqtastyq qarym-qatynas ornatqanbyz. Qytaı halyqaralyq mindettemeler sheńberinen shyqpaıdy. Bul belgili, basy ashyq másele. Reseı de halyqaralyq mindettemeleriniń sheńberinen shyqpaıdy. Sondaı-aq AQSh-tyń jasaǵan áreketterine baılanysty óz qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin shara qabyldaıdy», dedi D.Peskov.

Jalpy, keıingi jyldary dybys­tan jyldam ushatyn raketalarǵa qumart­qandar sany artyp keledi. Qytaıdan bólek mundaı qarýdy AQSh, Reseı sekildi birneshe memleket synaqtan ót­kizip kórgen.

Gıpersonık zymyrandardyń ballıs­tı­kalyq raketalardan aıyrmashy­ly­ǵy bar. Máselen, ballıstıkalyq raketa eń áýeli tike aspanǵa qaraı ushady. Sodan keıin ǵana nysanasyna qaraı baǵyt alady. Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleri negizinen osyndaı ballıstıkalyq raketalardy anyqtaıdy.

Al dybystan jyldam ushatyn zymy­ranǵa aspanǵa tike ushý qajet emes. Ol kólbeý, jerge jaqyn ushyp-aq dittegen jerine jete alady. Onyń ústine, mundaı qarýdyń jyldamdyǵy dybystan bes ese joǵary. Sonyń nátıjesinde nysanasyna tez arada jetedi.

Aıta keterligi, gıpersonık zymyrandar basqarýǵa qolaıly. Sondyqtan ony anyqtap, odan qorǵaný óte qıyn. Qazirgi tańda mundaı qarýdyń ıadrolyq oqtumsyqtardy dittegen jerge jetkizýge qabiletti ekenin eskersek, kez kelgen eldiń gıpersonık raketany synaqtan ótkizýi jappaı qyryp-joıatyn qarýdan keletin qaýipti eki eseleı túsedi.

О́kinishke qaraı, keıingi kezde mundaı qarýǵa qyzyǵatyndar sany artty. Má­selen, ótken aıda Soltústik Koreıa da dybystan jyldam ushatyn raketany synaq­tan ótkizgen.

Zymyran KHDR-dyń shyǵys jaǵa­laýy mańynan teńizge qaraı atylǵan kórinedi. Soltústik Koreıa ıadrolyq jáne ballıstıkalyq zymyran arsenalyn keńeıtýge arnalǵan baǵdarlamasyn burynnan kúsheıtip keledi.

AQSh-tyń Soltústik Koreıa jónindegi arnaıy ókili Sýn Kımniń aıtýynsha, dybystan jyldam zymyrandy synaqtan ótkizý aımaqty turaqsyzdyqqa ákelip, óńirge qaýip tóndiredi. Soǵan qaramastan, Vashıngton bıligi Koreıa túbegin ıadrolyq qarýdan azat etý jónindegi dıplomatııalyq áreketin jalǵastyra bermek.

Ońtústik Koreıa birlesken áskerı shtabynyń habarlaýynsha, Soltústik Koreıanyń gıpersonık zymyrany áli tolyqqandy jetilmegen. Mundaı qorytyndy raketanyń jyldamdyǵy men basqa da málimetterine súıene otyryp jasalǵan.

Osy oraıda, birneshe memlekettiń gıpersonık zymyrandardy synaqtan ótkizgenin aıta ketken jón. Máselen, AQSh-ta, Reseıde birneshe raketa túri bar. Degenmen olardyń eshqaısysy tolyqqandy qoldanysqa ene qoıǵan joq.

Onyń ústine, mundaı qarýdan qor­ǵaný júıesi de jetilmegen. Qazirgi tańda qolda bar áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleri ballıstıkalyq zymyrandardy anyqtap, ony joıyp jibere alady. Al gıpersonık raketalarǵa qarsy qanshalyqty tıimdi ekenin belgisiz.

О́kinishtisi sol, keıingi kezde qarýlaný jarysy qaıta bastalǵandaı. Ásirese, ıadrolyq qarýdy ıgerýge talpynys burynǵydan beter arta túsken. Qazirgi tańda álemniń birneshe elinde ıadrolyq qarý bar. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri – AQSh, Reseı, Qytaı, Fransııa jáne Ulybrıtanııa atom bombasynyń zańdy ıegeri sanalady. Budan bólek, Izraıl, Úndistan jáne Pákistan da ıadrolyq arsenaly bar elder qatarynda. Iran da atom bombasyn ıelenýge múddeli. Al Soltústik Koreıanyń jóni bólek. KHDR bıligi birneshe ret ıadrolyq qarýyn synaqtan ótkizip, álemdi shýlatqany esimizde.

Barak Obama Aq úıdi basqaryp turǵanda álemdi ıadrolyq qarýdan azat etýge qosqan úlesi úshin Nobel syılyǵynyń ıegeri atandy. Biraq ol AQSh-tyń ıadrolyq arsenalyn jańǵyrtýǵa ýáde bergeni esimizde. Nátıjesinde, AQSh «smart bomba» ázirledi. Salmaǵy 350 kılo tartatyn jańǵyrtylǵan B61-12 modeli jer serik­terin paıdalana otyryp, nysanany dál kózdeı alady.

Sondaı-aq keıingi kezde AQSh ıadro­lyq qarý salasyn jandandyrýdy jos­parlap otyrǵanyn habarlady. Bul aqparat halyqaralyq qoǵamdastyqty alańdatqany anyq. Bıyl Aq úı ıadrolyq qarýǵa arnalǵan bıýdjetti 37,3 mlrd dollardan 44,5 mlrd dollarǵa kóbeıtýdi josparlap otyr.

Kremldiń de ıadrolyq qarýǵa qatys­ty ustanymy ózgerýi yqtımal. Birinshi­den, Reseı álemdegi ıadrolyq arsenaly úlken memleket sanalady. Qazirgi tańda sol­tústiktegi kórshimizde alty myń­ǵa jýyq oqtumsyq bar. Sonyń 1500-den as­ta­my kez kelgen sátte qoldanýǵa daıyn.

Ekinshiden, Reseı jyl saıyn ıadro­lyq arsenalyn jańartyp otyrady. Máselen, qurlyq aralyq zymy­ran «Býrevestnık» álemniń kez kelgen núk­tesin nysanaǵa ala alady. «Poseıdon» ıadrolyq torpedosynyń qýaty erekshe. Qurlyqaralyq «Sarmat» zymyrany, dybystan jyldam ushatyn «Avangard», munyń bári – Reseıdiń ıadrolyq qarýdy jańǵyrtýdaǵy josparyna kirgen.

Qytaı da qarýlanýǵa qumar. Halyq­aralyq beıbitshilikti zertteý ınstıtý­tynyń (SIPRI) esepteýinshe, Qytaıda qazirgi tańda 320 oqtumsyq bar. Onyń esh­qaı­sysy tez arada qoldanýǵa arnal­maǵan.

Degenmen Beıjiń bıligi ishki qupııa­syn syrtqa shasha bermeıtinin eskersek, SIPRI-diń esepteýi shynaıy málimetti kórsetpeýi múmkin. Qytaı eshqashan oqtumsyqtarynyń naqty sany týraly tis jarǵan emes. Tipti jalpylama aqparat bildirýge de emeýrin tanytqan joq. Buǵan qosa ıadrolyq qarýdy azaıtý jónindegi kelisimderge múshe emes. Endeshe, Beıjiń bıligi óz arsenalyn alańsyz ulǵaıta alady.

Qazirgi tańda qyrǵı-qabaq soǵys ke­zin­degige qaraǵanda ıadrolyq qarý sany aıtarlyqtaı azaıǵan. Degenmen qazirgi bar ıadrolyq qarýlar adamzatty joıyp jiberýge jetkilikti. Onyń ústine, ıadro­lyq qarýdy ıgerýge talpynǵan memle­ket­­ter sany birtindep artyp keledi. Osyndaıda, Qytaı sekildi jabyq mem­leketterdiń dybystan jyldam usha­tyn, ıadrolyq oqtumsyqtardy tasýǵa qabi­letti zymyrandardy synaqtan ótkizýi halyqaralyq tutastyq pen qaýipsizdikti saqtaýǵa aıtarlyqtaı kedergi keltiretini aıtpasa da túsinikti.