DarkNet-te talaı qazaqstandyqtyń deregi júr
Damyǵan zamanda tyń tehnologııalar kóptegen jumysty jeńildetip, turmys-tirshilikte qolǵabys etip jatqany qýantady, árıne. Alaıda sıfrly prosester qarqyn alǵan saıyn adamdar qorǵansyzdyń kúnin keshýge májbúr ekeni de jasyryn emes. Telefon alaıaqtary, bank kartalarynan aqshanyń jymqyrylýy, derbes derekterdiń jelige taralýy – bul sıfrlandyrýdyń kóleńkeli jaǵy. Desek te qaskóılerdiń qaqpanyna túsemiz eken dep ınnovasııalyq ıgilikterden bas tarta almaıtynymyz anyq. Qalasaq ta, qalamasaq ta jańa tehnologııalar ómirimizge myqtap enip otyr. Sonda qaıtpek kerek?
«Kasperskıı zerthanasynyń» kıberqaýipsizdik jónindegi sarapshysy Dmıtrıı Galovtyń aıtýynsha, adamdar kásibı jáne jeke máselelerine baılanysty ózderiniń derbes derekterin túrli uıymdarǵa berip jatatyndyqtan, kóp jaǵdaıda olardyń jelige taralyp ketpeýine áser ete almaıdy. Sol sebepti jeke málimettermen jumys isteýdiń jaýapkershiligin kúsheıtý qajet dep sanaıdy maman.
«Jumys babymen nemese jeke máselelerimiz boıynsha ózimizge qatysty málimetterdi túrli uıymdarǵa berýge týra keledi. Mine, osy rette atalǵan uıymdar sıfrly formattaǵy qujattarmen óte muqııat jumys istep, olardy saqtaı bilýi tıis. Biraq ómirde túrli jaǵdaı oryn alady. Sondyqtan qaskóılerdiń kóleńkeli áreketine jol bermeýge tyrysý kerek. Atap aıtsaq, derbes derekterdi ashyq kúıde bermegen jón. Sondaı-aq olardy kópshilik kóretindeı ashyq túrde saqtamaǵan durys. Dese de teris saldarǵa únemi daıyn bolýy qajet. Nege deseńiz, eń kúshti qorǵanys – sizdiń derekterińizdiń 100 ret taralyp ketýine daıyn bolý.
Eger de belgisiz tulǵalar qońyraý shalyp, jeke málimetterdi sizge qarsy qoldanýǵa tyryssa, áýeli salqynqandylyq tanytyńyz. Iаǵnı mundaı jaǵdaıdyń ózine salmaqty qaraý qajet. Bul oraıda osyndaı sátterden shyǵýǵa kómektesetin quraldar joq emes. Birinshiden, tirkeý málimetterine qatysty aıtar bolsaq, jeke málimetterdiń taralýynyń ras-ótirigin tekseretin arnaıy saıttar bar. Eger de aqparat rastalsa, onda sizge logın men qupııa sózdi aýystyrý jóninde keńes beriledi. Sol sekildi áleýmettik jelilerge arnalǵan qaýipsiz ornatý júıeleri de qarastyrylǵan», dedi D.Galov.
Mamandardyń pikirine sensek, búginde hakerler úshin qoldanýshylarǵa qatysty kez kelgen aqparat mańyzdy. Bul oraıda málimetterdiń kólemdiligi biraz máseleni sheshetinin aıta ketý kerek. Álbette, «sıfrly» buzaqylar tek adamnyń esimimen shektelip qalmaıdy. Munymen birge tirkeý mekenjaıy, telefon nómiri, jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlikke qatysty derekter anyqtalsa, belgili bir táýekelder týyndaýy múmkin.
Aıtalyq, tólqujat nemese selfı skaneri bar málimetter paketi shamamen 4 dollardan bastalady. Buǵan qosa Netflix, Amazon syndy strımıngtik plaftormalardyń ónimine zańsyz qol jetkizýge múmkindik beretin derekter de satylady. Olardyń quny – 50 sent pen 8 dollardyń aralyǵynda. Bank kartalarynyń málimetteri 6-20 dollar aralyǵynda saýdalansa, ınternet-bankıngtiń tirkeý derekteriniń baǵasy shotta qalǵan somaǵa baılanysty dep naqtylady kıberqaýipsizdik sarapshylary. Shet memleketterde ınternetten tipti medısınalyq kartaǵa baılanysty málimetterdi de satyp alýǵa bolady.
О́nerkásipke baǵyttalǵan shabýyl kóbeıdi
«Kasperskıı zerthanasynyń» mamandary Qazaqstannyń ónerkásip sektorynda kem degende 90 aqyldy óndiristik qurylǵynyń kemshiligin tapqan. Olardyń deni elorda (10-ǵa jýyq kásiporyn) men Almatyda (50-den asa kásiporyn) ornalasqan áleýmettik turǵyda mańyzdy óndiris oryndary. Osy máseleni qolǵa almasa, muny kıberqylmyskerler utymdy paıdalanyp ketýi múmkin.
«О́nerkásip – shıfrlaýshylardyń áreketinen eń kóp zardap shegetin sala sanalady. Nege deseńiz, olardyń qaýipsizdik júıesi eskirgen jáne zaman talabyna saı emes. О́ndiris turaqtap qalsa, bıznes shyǵynǵa batatyny belgili. Sondyqtan da kásiporyndarǵa kıberqylmyskerlerge aqshany tólep, jumysqa tez oralǵan ońaı. Tipti Qazaqstandaǵy ónerkásiptik qaýipterdi jyldam skanerleý strategııalyq mańyzy bar ondaǵan aqyldy júıelerge hakerler ońaı shabýyl jasaı alatynyn kórsetti. Kıberqaýipsizdik erejelerine sáıkes mundaı qurylǵylar ınternetten tolyǵymen ajyratylýy tıis. Soǵan qaramastan muny elep otyrǵandar shamaly. Onyń saldary ártúrli bolýy múmkin. Atap aıtqanda, aqparattyń taralyp ketýinen bastap, óndiristiń tolyǵymen toqtalýyna deıin», dedi «Kasperskıı zerthanasynyń» ónerkásiptik kıberqaýipsizdik jónindegi saraptamalyq ortalyǵynyń basshysy Anton Shıpýlın.
Qazaqstannyń qaýipsizdik júıesi osal
Kaspersky ICS CERT málimetine sáıkes bıyl birinshi jartyjyldyqta tehnologııalyq prosesti basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesinde buǵattalǵan zııandy baǵdarlamalardyń álemdegi úlesi 33,8%-dy qurady. О́kinishke qaraı, elimizde bul kórsetkish 40,7%-ǵa jetip, osy jaǵynan top-15 memlekettiń qataryna enip otyrmyz.
Arnaıy statıstıka kórsetkendeı, respýblıka aýmaǵyndaǵy tehnologııalyq prosesti basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıelerine baǵyttalǵan qaýiptiń basym bóligi ǵalamtor, sondaı-aq tasyǵysh qurylǵylar (fleshka, qatty dısk) arqyly keletini anyqtaldy. Kóp jaǵdaıda kásiporyndarǵa kıbershabýyldar vırýsty veb-servıster men zııandy kod arqyly jasalady.
«Jańa zertteýimizdiń barysynda bıznestiń aldynda turǵan eń kúrdeli máselelerdiń qataryna – zań normalaryna sáıkes jeke jáne korporatıvtik derekterdi qorǵaý, sondaı-aq qyzmetkerlerdiń sıfrly saýattylyǵyn arttyrý kiretinin anyqtadyq. Budan bólek iskerlik ortany jyldan-jylǵa kúrdelenip bara jatqan IT ınfraqurylymnyń máselesi alańdatady. О́ıtkeni bul qaýipsizdik júıesine arnalǵan bıýdjetti ulǵaıtýǵa májbúrleıdi. Derekterdiń taralýy men kıbershabýylǵa baılanysty qaýipti seıiltý úshin kompanııalarǵa qyzmetkerler arasynda aqparattyq qaýipsizdikke arnalǵan trenıngterdi jıi ótkizýge keńes beremiz. Vırýsqa qarsy dástúrli quraldardy aınalyp ótetin qaýipti baǵdarlamalardy anyqtaý úshin zamanaýı tehnologııalyq sheshimderdi qoldanǵan áldeqaıda tıimdi», dedi «Kasperskıı zerthanasynyń» Ortalyq Azııa men Mońǵolııa boıynsha kommersııalyq dırektory Valerıı Zýbanov.
Jahandyq statıstıkaǵa kóz júgirtsek, sońǵy jasalǵan kıbershabýyldar kompanııalarǵa aýyr tıgen. Máselen, ortasha shyǵyn kólemi 1,4 mln dollardy qurap, tutastaı álem boıynsha málimetterdiń taralýynan kommersııalyq uıymdardyń 32%-y zardap shegipti.
