Áke amanattaǵan ádildik

Qoǵamdaǵy halyq qalaıtyn ıgilikti ózgerister, kópke ulaǵatty sózi óter zııaly jurttyń arasyndaǵy ótkir pikirta­las arnasynda qalyptasady. Biz sózge jaqyn elmiz. Sóz ben ýájge toqtaǵan qazaq­pyz. Jazýshy – sóz zergeri. Ultynyń ke­le­shegin kúıttegen qalamgerdiń birden-bir qarýy – qalamy. Basty muraty – el men qoǵam taǵdyryna qatysty tolǵaqty da kókeıkesti talqyda – parasatty paıy­my qalyptasqan óz pikirin jazǵan­da oqyrmanynyń júregin selt etkizý. О́mir­­lik ózekti qubylystardy qaǵazǵa tú­si­rip, qazaqtyń maqsat-muratyn qa­zaq qabyldap uǵynatyndaı ulttyń ja­nyn sózben ılandyryp órnekteý. Eliniń erteńgi erejesin qııalǵa salyp sýrettegende ejelgi jyrlarda aıtylatyn ádildikti tý etken, jany taza, ary taza salt-dástúrimizge, ónege, tár­bıege tunyp tur­ǵan danalyq pen ula­ǵatty keleshek ur­paqqa ǵıbrat etý. Mundaı ósıet-óne­geni oqyrmanyna aıtar jazýshynyń qa­lyptasqan óz kóz­qarasy bolary anyq.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ádebıetimizge myqty ja­zý­shylar keldi. Birshamasynyń shy­­ǵar­malaryn búgingi býyn qyzyǵyp oqı­­­­dy. Kópshiligi eleýsiz, eskerýsiz qalý­da. So­dan beri de ǵasyr aýysty. Myń­jyl­­dyq toǵysy qarsańynda táýelsizdik aldyq. Qo­ǵam ózgerdi, zamanǵa saı oqyrman da ózgerdi. Egemendi elimizdiń mereıli otyz jylyn jaqyn kúnderi merekemen atap ótemiz. Elý jylda – el jańa. Jas mem­leketimizdiń jańa uǵymdaǵy jastaryna atadan qalǵan asyl sózdi jetkizer ádebıetimizdi saraptaıtyn ýaqyt ta jet­ken tárizdi. Keshegi klassık atalyp, qazirde kitaptary kitaphana sórelerin­de ashylmaı turǵan jazýshylarymyz­dyń tvorchestvosyna tereńirek úńilip, jaýapkershilikpen saraptasaq, áli de ǵıbrat alar asyl oı-tolǵaýlardy tabarymyz sózsiz.

Áýelden kelisip alar bir aqıqat bar. Tárbıelik máni zor, basymyzdy birik­tirýge septigi tıer sol jazýshylardyń shyǵarmalaryn aıtqanda, pikirimizge qulaq aspaı – ol jaǵympazdyq dep dúrdarazdyqqa ketispeıik. Toǵyz taram joldan keleshekke keregin tańdaıyq. Jasyratyn qupııa emes, sonyń bári jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn jarııalanǵan kitaptardy búgingi kún talaby turǵysynan talqylamaǵanymyz, tipten sol kitaptardy qolymyzǵa alyp qaıtalap oqymaǵanymyz!

Maqalamda jazýshy Kemel Toqaev­tyń tvorchestvosyn sóz etpekpin. Iá, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ákesi.

2019 jyldyń 9 maýsymynda elimiz­de kezekten tys prezıdent saılaýy ót­keni barshamyzǵa aıan. Sol kezde Pre­zı­denttikke kandıdat Qasym-Jomart Toqaev saılaýda jeńiske jetip, Memle­ket basshysy bolǵan jaǵdaıda «Sa­baq­tasqtyq. Ádildik. О́rleý» atty úsh ba­ǵyt­­tan turatyn baǵdarlama usynǵa­nyn bilemiz.

Búgingi áńgimemiz aıtýly úsh baǵyttyń biri – Ádildik haqynda. Áke jazýshy – ár shyǵarmasynda oqyrmandaryna tý etken Ádildik formýlasynyń, sol oqyrmandary tańdap saılaǵan el Prezı­denti ulynyń – halqyna usynǵan basty baǵdarlamasyna aınalýynyń sarabdal saıasatyna arnalmaq.

Keıingi on jylda maıdanger jazýshy Kemel Toqaevtyń shyǵarmalaryn eki ret oqyp shyqqan eki adam bolsa, so­nyń biri men shyǵarmyn. 2007-2008 jj.
Senat Tóraǵasy Q-J.Toqaev­tyń bas­pasóz-hatshysy bolǵandyqtan ol me­niń qyzmettik mindetim edi. On jyldan soń qaıtalap oqýym Kemel Toqaev týraly túsirgen «Kemel keleshek» tele­­fıl­m­i­niń ssenarıst-rejısserlik ju­my­syndaǵy jaýapkershiligim sanalady.

 Sonda naqty baıqaǵanym Kemel Toqaevtyń shyǵarmalary, detektıv jan­­ryndaǵy jyldam ózgeristerge toly shym-shytyryq oqıǵalarǵa mol kóri­nisterde bas keıipkerler ádildik izdep sarsańǵa túsedi. Kórinis deýimniń se­bebi alpysynshy-jetpisinshi jyldary oqyrmandary tanysqan «Tasqyn», «Túnde atylǵan oq», «Qastandyq», «Kó­meski iz», «Tańbaly altyn», «Arnaýly tapsyrma», «Sarǵabanda bolǵan oqı­ǵa», «Sońǵy soqqy», «Uıasynan bezgen qus» kitaptaryndaǵy sıýjetter­di qazirgi jaǵdaıǵa beıimdep kórkem fılm, televızııalyq serıaldar túsirse bo­latyndaı. Ár sıýjet kıno kórip otyrǵandaı, kóz aldyńda tizbektelip ótip jatady. Ssenarııge aınaldyrý jeńil. Zaman daǵdysy kitapty fılm nusqasynda tamashalaıtyn ýaqyt talabynda – týǵan el, týǵan jerge qatysty ulttyq ıdeıanyń káýsar bulaǵyn, kemel keleshekke umtylǵan búgingi urpaq tabary meni ılandyrdy. Endi soǵan toqtalaıyn.

Jazýshylyq ónerdegi azapty mashaqat – keıipkerdiń ulttyq maqsat jolyndaǵy jan tolqynystaryn beıneleý. Ulttyq harakterdi, ulttyq obrazdy dál taýyp, sátimen sýretteý ádebıettegi eń qıyn da kúrdeli prosess delinedi.

Kemel aǵamyz árbir shyǵarmasynda oqıǵalar, oılar men sezimder tolǵa­ny­syn qazaqtyń ádildik deıtin adam­gershilik ıdeıasyna baǵyndyrady. Bul qalamgerdiń ómirlik pozısııasy ekenin barlyq týyndylaryn oqyǵanda tolyq sezindim.

Árbir shyǵarmasyndaǵy oqıǵalar, oılar men sezimder tolǵanysyn órbite otyryp – qazaq diline tán ıdeıany kóp­ultty qazaqstandyq ıdeologııaǵa sabaq­tastyrǵan qalamgerdiń ómirlik tany­my men talǵamy, saraptaýy men sara­laýynyń temirqazyǵy – onyń ǵumyrlyq qubylystarǵa óz kózqarasy.

Kemel Toqaevtyń «Uıasynan bezgen qus» romanynda uly Abaıdyń: «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» taǵylymyn damytady. «Qazaqy uıamyz – taza, pák uıa. Sodan bezseń – az­ǵyndaısyń» degen ıdeıany murat etken quqyq qyzmetkerleri – qazaq ulty­nyń ar-uıatty, mal-jannan bıik qoıatyn moraline súıenip óz mindetterin abyroımen oryndaıdy. Jazýshy sol kezdegi ádebıette aıtylmaıtyn ult taqyryby­na toqtalyp, aǵaıynnyń ala bolmaýyn keıipkerleriniń áreketimen baıandaı­dy. Qazaqtyń bir-birine ádiletti qarym-qatynasy el birligin, yntymaǵyn, ult uıasyn qadirlep-qasterleýge bastaıdy degen kókeıkesti oıyn romandaǵy sıýjettermen jerine jetkize pisire­di. Jaǵymdy keıipkerleriniń barlyǵy der­lik qazaq ultynan bolýy da sonyń dáleli.

Sosıalıstik realızm negizine quryl­ǵan sovettik ádebıet teorııasy – ol kezde ult máselesin tek uly orys halqymen dostyq, ınternasıonalızm tóńireginde sıpattaýmen uıytylatyn. Bul problemany sol kezeńde jazýshylar qaýymy aıtty da, jazdy da. Negizinen Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basshylyǵy men Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetindegi ıdeologter arasyndaǵy belgili dúr­darazdyq osy túıtkilderden bas­taý alatyn. Kommýnızm múddesine oraı­lastyrǵan «barlyq elderdiń proletar­lary birigińder!» devızi, Moskva bekit­ken sosıalıstik realızm sheńberi bel­gili edi. KSRO senzýrasynyń taptyq prınsıp talaby ulttyń búgingisin aıtý bylaı tursyn, ótken tarıhyn da jazýǵa ruqsat bermeıtin. Ilııas Esenberlın men Muhtar Maǵaýınniń tarıhı romandary senzorlardyń tizginine túsip, san márte qaıta jazylyp jatqan ýaqyt. Mine, osy shyrǵalań kezde Kemel Toqaev shytyrman oqıǵaly detektıv shyǵarmalarynda qylmysty qasaqana jasaıtyn baýkespeler men sosıalıstik múlikti ar-ojdannan attap urlaıtyn jemqorlardyń atyn atap, túrin tústeıdi. Kóbinese olardy mansap jolynda qazaq topyraǵyn paıdalanyp, asyn iship, ydysyn ıterip, ádet-ǵurpyn, dástúrin aıaqpen teýip, keıin baılasań turmaıtyn, jaqsylyqty bilmeıtin alǵysy joq ózge ulystyń pasyq pendeler sypatynda aıshyqtap beredi.

Onysyn jazýshylyq sheberlikpen jymdastyryp jiberedi. Senzordyń temir tyrnaǵyna ilikpes úshin, qylmys­tyq derekterdi memlekettik resmı or­gan­dardyń arhıvinen alǵanyn, hronıka­men sabaqtastyrady. Eldi meken ataý­laryn ózgertpeı paıdalanady. So­­­dan da shyǵar daıyn kitaptary júz­de­gen myń tırajben qazaq jáne orys til­derinde oqyrmandaryna jetip jatty. Shet tilderine aýdaryldy. Osylaısha, oqyrmany eń kóp jazýshyǵa aınalyp, esimi elge tanylǵan qalamgerdiń áriptes inisi Memlekettik syılyqtyń laýreaty Baqqoja Muqaı: «Qyzmettes bolǵanda orys tilindegi bir kitaby «Qazaqstan» baspasynan bes júz myń danamen shyq­ty. Jaqsy aǵanyń qamqorlyǵyn kóp kórdik», dep jazady.

 О́kinishke qaraı, tabıǵat boıyna qabiletti mol bergen adamdy kúnshil­dik eshqashan keshirmeıdi. Ádildigi adal bá­sekelestikke aınalmaǵan san tarap qoǵamdyq qurylystardaǵy zamanalar syry osyndaı. Endeshe, segiz qyrly, bir syrly ondaı talantpen qalaı kúre­sip, qalaı jeńedi. Onyń pendeshilik kánigi joly, bir-aq tásili bar – oryndy-orynsyz qýdalaý. Sońynan ósek taratý, astyrtyn áreket jasaý, aına­la berip, arqasynan qamshy silteý. 1978 jyly «Jalynda» jarııalanǵan Kemel Toqaevtyń jańa romanynyń úzindisindegi bir sóılem jazýshyǵa qar­sy naýqanǵa jeleý boldy. Ortalyq Ko­mıtetten túsken shuǵyl nusqaýmen jýr­naldyń sol nómiri órteldi. Barlyq shy­ǵyn qalamgerdiń qaltasynan tólendi. Mınıstrlik deńgeıindegi qyzmet esep­teletin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmynyń «Jarshy - Vedomostı» Bas redaksııasynyń Bas redaktory laýazymynan bosatyldy. Bul az degendeı, SK bólimderiniń dókeıleri maıdanger jazýshyny partııadan shyǵarýdy usyndy. Eshkim sol faktiniń Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» kitabynda jazylǵanyn elemegen. Daýylpaz aqyn – jazýshynyń sol shyǵarmasy esh óz­gertý engizilmeı dú­ken­derde satylyp, kitaphana sóre­lerinde turǵanyn elemegen. Bul derek­terdiń muraǵatta ashyq tizimde turǵanyn da eskergisi kelmegen...

Jazýshynyń ár kitabyn zerdeleı oqyp, syn tezine salǵanda onyń sol kezeńde qalyptasqan taptyq taptaýryn sıýjetterden boıyn aýlaq salyp, qazaq halqynyń ar-uıatty mal-janynan bıik qoıatyn adamgershilik moraline súıenip sıpattaıdy. Jaqsydan úırený, jamannan jırený, ádepten ozbaý, bireýdiń ala jibin attamaý, ata saltyn boıyna sińirý – Kemel Toqaev týyndylaryndaǵy jón-josyq qaǵıdasynyń qazyǵy osy! Sol sovettik zamanda ulttyq rýhanııatty iz­dep júrip, bir-birine aıta júrip tabatyn oqyr­mandar qalamgerdiń kitapta­ryn dúkende kóp turǵyzbaıtyn.

Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ázil­han Nurshaıyqov maıdandas zamandasy tvorchestvosyna bergen baǵasynda: «Qazaq ádebıetindegi detektıv janry­nyń kóshbasshysy Kemel Toqaev boldy. Ol qazaq jazýshylarynyń ishindegi oqyr­­many eń kóp qalamgerlerdiń biri sa­naldy. Oqyrmandarynyń ótinishi bo­ıynsha Kemeldiń kitaptary úsh-tórt retten qaıta basylyp otyrdy», dep jazǵan.

 Qıly-qıly tosyn ýaqıǵalar, izi kó­rinse de sheshimi tuspaldaýǵa da qıyn san taraý qylmystyń jasalýy men ásh­kerelenýin, shıelenisken jumbaq jaǵ­daılardy bir-birlep sýyrtpaqtap tizbelep baıandaıdy. Sıýjet shtrıhteri qazaq jerindegi ádiletti qoǵamdyq ahýal­ǵa razy kúshterdiń kún-tún tynbaı izde­nýiniń nátıjesinde narazy kertartpa kúshterdi túptiń-túbinde jeńýimen aıaqtalyp otyrady. Al qylmyskerler bolsa Qazaqstanǵa kún kóristerin ońaı jolmen jaqsartyp, tek nápaqa tabý­ǵa kelgen kelimsekter obrazynda este qala­dy. Negizinen osy detektıvti ki­tap­­taryn jazý úshin bolǵan jaıttardy Ishki ister mınıstrliginiń resmı hronıkasynan iriktep alǵan jazýshynyń bul shyǵarmalary jyl aralatyp osy or­gannyń úzdik detektıvti týyn­dy­larǵa arnalǵan konkýrstarynda bas báı­geni ıelenip otyrǵan. Bul týraly jazý­shynyń áriptesi, otstavkadaǵy pol­kov­nık Qalmuqan Isabaevtyń 1998 jyl­dyń 23 qazany kúni «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan «Toqaevtyń úsh syılyǵy» degen estelik maqalasynda jan-jaqty jazylǵan.

Qazaq halqy jıyrmasynshy ǵasyr­da talaı tar jol, taıǵaq keshýden ótti. Sol synaqtarda rýhy jeńilmegen halyqtyń taǵdyry – árbir kósheli qazaqtyń taǵ­dyry. Qıly kezeńniń sýyǵyna shydap, ystyǵynan ótken keıipkerimizdiń ǵumyry da el taǵdyrymen enshiles. О́mirde eshnárse iz-túzsiz ketpeıdi. О́t­ken jolyn jetik biletin halyq qana al­daǵy alar asýlaryn da aıqyn elestete almaq. Baǵzy zamanda babalarymyz bitik tastarǵa oıyp, qashap jazyp ketkendeı, óz Otanyń, bul dúnıedegi qorǵanyń men tiregiń bolmasa – taǵdyryń tamyrsyz, turlaýsyz qańbaq sııaqty.

Kemel Toqaevtyń «Soldat soǵys­qa ketti» avtobıografııalyq roma­ny­nyń epıgrammasynda «Uly Otan so­ǵysynda 22 jasynda erlik ólim­men qaza tapqan polıtrýk Qasym Bol­taevqa ar­naımyn» delingen. Soǵys derek­te­ri jınaqtalǵan keıingi jyldarda ja­rııa­lanǵan málimetterde: «186-shy at­­qyshtar dıvızııasynyń 290-shy at­qysh­­­tar polki kólik rotasynyń saıası je­tekshisi Qasym Boltaev 1942 jyly 22 aq­pan kúngi urysta erlikpen qaza tapty», dep jazylǵan Qasym jazýshynyń jalǵyz aǵasy edi...

 О́lim men ómir aıqasyn kózben kór­gen Kemel Toqaevtyń «Soldat soǵysqa ketti» romanynyń stıli soǵystyń sýyq ta surqaı shyndyǵyn boıamasyz qaz-qalpynda sıpattaıdy. Al stıl degen – adam. Ádebıettiń kıeli qasıetin qadir­leıtin jazýshynyń jany.

Uly Otan soǵysy, búginde Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys atalatyn sol surapyl maıdanǵa qatysqan jaýyn­gerlerdiń esteligin mektepte júrgende kóz kórgenderden estip óstik. Talaı kitap­tardy oqydyq, kınolardy tama­shaladyq. Bárinde de fashısterdi tym-ty­raqaı qýyp, qyryp tastaıtyn sol­dattardyń ǵajap erlikterine kámil sen­dik. Ilandyq. Soǵys tek adam óltirý maı­dany dep qabyldadyq.

Al Kemel Toqaevtyń «Soldat so­ǵysqa ketti» romanyn oqyǵanda mán-jaıdyń jer men kókteı aıyrmashylyǵy baryn baıqadym. Jazýshy ádettegideı soǵys romantıkasyna kirip ketpeıdi. Qan maıdanda da jumyr basty jandardyń pendeshiligin, adamgershilikti umytyp, adaldyqtan attap óte beretinin kórsete­di. Soǵys ta qarabaıyr qarapaıym tir­shiliktiń bir beti. Jaqsylyq pen ja­mandyq, ádildik pen ádiletsizdik ara­lasyp qatar júredi. Romannyń alǵash­qy taraýlarynda-aq bireýdiń atyp túsirgen jaý ushaǵyn, nagrada dámetken abyroısyz ıelenip ketkisi keledi. Soǵys sátindegi kúńgeı men kóleńkede bas keıipker birde ózi, birde aǵasy Qasym bolyp ádildikti ornatýǵa kúsh salyp júredi. Sonysymen de roman adam­zattyq qundylyqtardy pash etken, «ýra, alǵa» sıpattaǵy dańǵazalyqtan ada, adamı bıik sanany dáripteıtin psıho­logııalyq kúrdeli shyǵarma. Týyndynyń ón boıy ádildiktiń aq týy qara qyldy qaq jarǵanda jeńis kúni jarqyrap kele­rine kúmánsiz sendiredi.

Mahat Sadyq,

jýrnalıst