Qazaqstan dalasy qurǵap barady

Men ekologııalyq másele­ler­men kóp jyldar boıy aınalysyp júrgen ǵalym retinde osyǵan qatysty óz ustanymymdy jetkizgim keledi.

Álbette, shóleıttený – qazir­gi ýaqytta álemniń barlyq el­deriniń jer ónimdiligine jáne azyq-túlik qaýipsizdigine birinshi dárejede áserin tıgizetin adam­zattyń eń mańyzdy jahandyq prob­lemalarynyń biri. Shóleıt­tený saldarynan bolatyn aýyl sharýa­shylyǵy óndirýshileri taby­­synyń jyl saıynǵy shyǵy­ny mıllıard­taǵan dollarǵa baǵa­lanady. Aıta ketken jón, al­ǵash ret shóleıttený máselesine jurtshylyq nazary 1968-1973 jyldary aýǵan edi. Ol kezderi Sahara shó­liniń oń­tús­tik aımaqtary apatty qur­­ǵaq­shylyqqa urynyp, saldarynan halyq­tyń edáýir bóligi qyrylyp, aýyl sharýashylyǵy tolyqtaı quldyrady.

Qazaqstanǵa kelsek, birqatar oblys­ta atmosferalyq qur­ǵaq­shylyqtyń týyndaýynan tabıǵı jemshóp alqaptarynyń joıylýy, úı ja­nýarynyń ólimi jáne jabaıy janýarlardyń qyrylýy bárimizge aýyr tıedi. Atalǵan máselemen osyǵan deıin keshendi aınalysqan emespiz.

Qazaqstandaǵy shóleıttený máselesin sheshýdiń mańyzyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Jol­daýyn­da aıtty. Onda álemde sý resýrs­tarynyń jetkiliksizdigine baılanysty eli­mizde sý únem-
­di­ligin jańa tehnologııa­lar men sıfr­landyrýdyń kóme­gi­men art­ty­rý qajet ekeni atalyp ótildi. Sý tap­­shylyǵy shóleıt­tenýge jol ashady. Bul – aksıoma.

Álemniń saıası kartasynda Qazaqstan aýmaǵy Ortalyq Azııa qurlyǵynyń tere­ńinde ornalasqandyǵy, 2 mln 725 myń sharshy shaqyrymdy alyp jatqany, aıqyn arıdti klımatpen sıpattalatyny, álsiz ylǵaldylyǵymen jáne respýb­lıkanyń edáýir bóliginde shól jáne shóleıt aımaqtardyń taralýymen erekshelenetini málim.

Respýblıkanyń soltústik bóliginde ǵana ormandy dala zonasy jińishke jolaq­pen sozylady. Osynyń barlyǵy el óńir­lerinde aýyl sharýashylyǵy jer­le­riniń ár túrli qurylymda bolýyna sebepshi.

Memleket basshysy Q.Toqaev atap ótkendeı, shóleıttený máselesiniń, onyń qaı óńirlerde qalaı, ne sebepten, onyń boljamy qandaı, neniń yqpalymen týyndap jatyr – osy suraqtarǵa aıqyn jaýabymyz bolýy tıis jáne soǵan saı ǵy­­lymı-zertteý jumystaryn júrgi­zýimiz qajet. Mundaı ǵylymı-zertteý jumys­taryn tájirıbesi mol, mamandanǵan, mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasy myqty ǵyly­mı mekemege tabystaý qajet. Bizdińshe, shóleıttený máselesi boıynsha kóptegen zertteýler júrgizgen, nátıjelerin tá­ji­rıbege engizgen birden bir ǵylymı-zert­teý ınstıtýty – buryn Akademııa qu­ra­mynda bolǵan Geografııa ınstıtýty, qazirgi Ǵy­lym komıtetine qarasty Geo­grafııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty.

Osyǵan oraı qazir bizge baǵdarlamaly-nysanaly qarjylandyrý salasyndaǵy aýqymdy jobalar qajet. Sol joba men baǵdarlamalar arqyly usynylatyn nátı­jelerdiń kómegimen Qazaqstandaǵy shóleıttenýdi toqtatýǵa jáne boldyr­maýǵa tıisti is-sharalar jasalady.

Búginde, ókinishke qaraı, Qazaqstannyń barlyq óńirinde shóleıttený úrdisteri órship otyr. Tipti onyń jedeldeý úrdisi baıqalady. Memleket aýmaǵynyń 66%-y shóleıttenýge ushyraǵan. Shóleıttenýdiń damý qarqyny men aýqymy eń aldymen klımattyq ózgeristerge jáne adamnyń sharýashylyq qyzmetine baılanysty.

Eldegi klımattyq ózgeristerdiń úrdisi kóńildi jubatpaıdy. Eger álem boıynsha sońǵy 50 jylda aýa temperatýrasynyń ortasha ózgerýi shamamen +1,70 S qurasa, Qazaqstanda bul kórsetkish – +2,40 S. Árbir 10 jylda shekten asý shamamen 0,480 S quraıtyny anyqtaldy, munyń ózi aýmaq ylǵaldylyǵynyń tómendeýine alyp keledi.

Ǵylymı esep 1965 jyldan 2015 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda ortasha sý kó­lemi 122,6 tekshe km-den 93,4 tekshe km-ge deıin qysqarǵanyn dáleldeıdi. Qazaq­stannyń 8 sý sharýashylyǵy basseıniniń 7-i – transshekaralyq basseın, ıaǵnı biz kórshi memleketterdiń sý sharýashylyǵy saıasatyna tikeleı táýeldimiz. Qazirgi kóp óńirlerdegi sý tapshylyǵy halyqtyń turmys-tirshiliginiń qys­qarýyna alyp keledi.

Elimizdegi shóleıttenýdiń órshýi aýyl sharýashylyǵy salasynda iske asyrylǵan memlekettik baǵdarlamalarǵa da yqpal etti. Respýblıkanyń soltústiginde tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý, sondaı-aq shól­di aımaqta sýarmaly eginshilikti da­my­­tý úshin Syrdarııa ózeniniń aǵynyn bó­geý jó­nindegi baǵdarlamalar esterińizde bolar.

Respýblıkanyń ormandy dala, dala jáne qurǵaq dalalyq tabıǵı zonalarynda egistik alqaptaryn keńeıtý joly­men burynǵy Keńes odaǵynda astyq ón­dirý kólemin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan Qazaq­stan­nyń tyń jáne tyńaıǵan jerlerin ıge­rý baǵdarlamasyn (1954-1960 jyldar) iske asyrý jerdiń túrli dárejede degradasııa­lanýyna, topyraq ónimdiligi deńgeıiniń tómendeýine (gýmýstyń kúrdeli joıylýyna) alyp kelgenine kýámiz. Sondaı-aq 1970-1980 jyldary respýblıkadaǵy mal sharýashylyǵyn damytý boıynsha iske asyrylǵan baǵdarlamalar Qazaqstannyń shól jáne shóleıt óńirlerindegi kúrdeli úrdisterdi asqyndyryp jiberdi.

Respýblıkanyń mal sharýashylyǵyn damytýdyń jemshóp negizi retinde jaıylymdar respýblıkanyń barlyq jer qory bó­liginiń 67,6%-yn alyp jatyr, bul 184,3 mln ga quraıdy jáne álemdegi 5 oryn­ǵa sáıkes keledi. 73 mln gektardan as­tam jaıylymdar orta jáne kúshti dáre­jede degradasııalanǵan, bul mal sharýa­shy­lyǵynyń ónimdiligine teris áser etken. Jalpy, jaıylymdardy shamadan tys paıdalaný ekologııalyq qurdymǵa aınaldy. Eldi mekenderdiń aınalasynda ornalasqan jaıylymdarda mal basynyń ósýi nátıjesinde mal órisi tarylyp, aýyl ma­ńyndaǵy jaıylymdardyń yqtımal múmkindigin azaıtty. Mundaı jaǵdaı qundy jaıy­lymdyq ósimdikterdiń joıylýyna, aramshóp toptarynyń qalyptasýyna, topyraqtyń betki qabatynyń buzylýyna alyp keldi, shóleıttenýdiń damýyna jaıylymdyq mal sharýashylyǵynyń áseri kúsheıe tústi.

Sondaı-aq Qazaqstandaǵy shóleıttený KSRO ydyrap, ujymsharlar taraǵannan keıin tabıǵı landshafttar men dástúrli tyńaıǵan jerler aýyl sharýashylyǵy jáne ónerkásiptik jerlerge aınalǵan kezde apatty halge jetkeni kóp aıtyldy.

Iá, elimizde tabıǵı jáne antropogendik faktorlardan týyndaǵan shóleıttenýdiń mynadaı úderisteri keń aýqymda damyp, degýmıfıkasııa, sý erozııasy, deflıasııa jáne qaıtalama tuzdanýǵa jol ashty.

Egistik jerlerimizdiń 60%-ynda to­py­raqty qurǵatý úderisi baıqalady. Tá­limdi egistik alqaptarymyzdyń jalpy kóleminen kúshti dárejedegi degýmıfıkasııa esebinen 1,5 mln ga shóleıttendi. Gýmýstyń eń kóp jo­ıylýy shóleıtti aımaqta shamamen – 28%.

Topyraq deflıasııasynyń damýynda jeńil mehanıkalyq quram, belsendi jeldiń áreketi sekildi tabıǵı faktorlardan bólek, aıtar­lyqtaı mańyzdy antropogendik fak­tor oryn alyp otyr. Bul – aýmaqty aýyl sha­rýashylyq daqyldaryn egý úshin jyrtý. Qa­zirgi ýaqytta bul úderispen egis­tik­ke paı­­dalanylatyn 11,2 mln ga jer qam­tyl­ǵan.

Maldyń rettelmegen órisi, ıaǵnı shamadan tys júkteme, butaly ósimdikterdi kesý, joldardan tys jerlerde avtokólikterdiń tártipsiz qozǵalysy topyraqtaǵy deflıa­sııa­lyq úderisiniń kúsheıýine yqpal etedi. Deflıasııanyń eń kúshti áseri qur­ǵaq jyldary, topyraq ylǵalynyń je­tispeýshiligi aıryqsha bolǵan kezde kóri­nedi. Qazaqstanda deflıasııa úrdisi ásirese Qyzylqum, Moıynqum, Úlken jáne Kishi Bor­syq qumdarynyń aýqymdy alqap­tarynda, shól, shóleıt jáne dala zonalarynda jeńil mehanıkalyq quramdaǵy topyraqtarda belsendi kórinedi.

Respýblıkada jel erozııasyna ushyra­ǵan (deflıasııalanǵan) jerler 24 mln gektardan asady.

Sý erozııasy – topyraqtyń sý aǵyn­da­rymen joıylýy jáne shaıylýy Qazaq­stannyń aýyl sharýashylyǵyna úlken ekologııalyq zalal keltiredi. Aǵyndy sý shuńqyrlar men jartastardy quraıdy, jerden organıkalyq jáne mıneraldy zattardy jýyp shyǵady, bul topyraq qunar­lylyǵynyń joıylýyna alyp kele­di. Shaıylǵan topyraqtyń eń kóp aıma­ǵy Qazaqstannyń Túrkistan, Almaty, Mań­ǵystaý, Aqmola oblystarynda ornalasqan.

Sonymen qatar respýblıkanyń 35,8 mln gektaryn sortańdy topyraq alyp jatyr. Odan bólek, tuzdaný saldarynan 1 mln gektardan astam sýarmaly jerdiń joıylýy, jyl saıyn respýblıkada aýyl sharýashylyq ónimderiniń jetispeýshiligine alyp keledi.

Sortańdy topyraqtardaǵy shóleıt­te­nýdiń ereksheligi olardyń zonalyq jáne qurylymdyq ártúrliligimen baıla­nysty. Sortańdanǵan topyraqtyń úlesi barlyq sýarmaly egistik alqaptyń shamamen 31,3%-yn quraıdy. Sýarmaly egin­shilikte qalyptasqan jaǵdaı ósimdik sharýashylyǵy óniminiń jalpy jınaǵyn 1,6-1,8 esege tómendetti.

Tutastaı alǵanda, 1990 jyldan bas­tap 2020 jylǵa deıingi kezeńde respýb­lıkanyń barlyq oblystarynda sýarmaly eginshilikte paıdalanylatyn jer al­qaptary 2,5 mln gektardan 1,7 mln gektarǵa deıin qysqardy, olardyń qazirgi ýaqytta shamamen 1,2 mln gektary paıdalanylady.

Elimizde aýyl sharýashylyǵyn damytý­dyń qazirgi kezeńinde sheshýdi talap ete­tin asa mańyzdy másele – tabıǵı or­taǵa aýyl sharýashylyǵy júktemesi nor­ma­la­rynyń asyp ketýinen týyndaıtyn shóleıttený úrdisteriniń damýyn beıtaraptandyrý. Qalyptasqan jaǵdaıda shóleıttenýge qarsy kúres kezinde aýmaqty landshafttyq uıymdastyrý júıesine jáne ony zonalyq-aımaqtyq deńgeıde damytýdyń negizgi zańdylyqtaryna asa mán berilýge tıis. Elimizdiń túrli tabıǵı-klımattyq aımaqtaryndaǵy shóleıttenýdi toqtatý amaldaryna qatysty zertteýlerge basymdyq berýimiz qajet.

Qoryta kelgende aıtarymyz, jerimiz­di shóleıttenýden múmkindiginshe saq­taý – memlekettiń jáne qoǵamnyń min­deti. Shóleıttenýmen ǵylymı kúresti kási­bı mamandanǵan ortalyqqa, bilikti qyzmet­kerleri jáne laıyqty materıaldyq-teh­nıkalyq bazasy bar ǵylymı ujymǵa tapsyrý mańyzdy. Eń bastysy, «sýdyń da suraýy bar» degendeı, mundaı mekemeniń memlekettik jáne kásibı jaýapkershiligi birinshi orynda turady.

Álııa BEISENOVA,

UǴA akademıgi