Jany jaısań Jaz-ata

Áıtse de «Jany jaısań Jaz-ata» degenimiz kó­ńilge qonymdy sekildi. Bıyl eki márte Sosıa­lıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýa­nyshbaevtyń 125 jyldyq mereıtoıy. Atamyz jaıly aıtar sóz kóp, sonyń birazyn oı tarazysyna salýdy jón sanadyq.

Qazaq «malym janymnyń sa­daǵasy, janym arymnyń sa­daǵasy» dep, tórt túlikti tóbege kóterip, maly aman bol­sa, ary da bútin bolaryn áriden bol­jaǵan ǵoı. Amandyq surasa al­dymen «mal-jan aman ba?» dep sá­lemdesýiniń sebebi sonda. Sol Shopan ata túliginiń qazaq úshin baǵasy altynmen para-par. Muny nege aıtyp otyrmyz, sol ýaq maldyń jaı-kúıin jaqsy bilgen, janyn salyp baqqan Jaz-ata desek artyq aıtqanymyz bolmas. Tarıh óz aldyna kýáger. О́ıtkeni Keńes Odaǵy kóleminde mal sharýashylyǵy salasynda eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan osy Jazylbek Qýa­nyshbaev qana.

Jaz-ata jyldyń tórt mez­gilinde maldyń jaıyn qam­dap, kóktemde kók­teýge, jazda jaı­­laýǵa, kúzde kúzeýge, qysta qys­taýǵa kóship-qonyp júrgen. Sol kóshpen bir shókim bult ilese júrip, kósh turaqtaǵan jerge jaýyn jaýatyn kórinedi. Jaz-ata muny «básire jaýynym» deı­di eken. Mine, osydan keıin qalaısha «Allanyń nury jaýǵan kisi» demeısiń!

Esimi keńes ýaǵynda jer jaryp tur­dy. 60 jasynan bastap, 90-ǵa tolǵanǵa deıingi mereı­toı­­lary respýblıka kóleminde Mo­ıynqum aýdanyna qarasty Kereı men Jánibek handardyń jaılaýynda ótti. Búgingi «Tul­par saz» jaılaýy desek te bola­dy. Bul dúbirli toıǵa jer-jer­den ult zııalyla­ry kelip, ata jaı­ly tolǵaqty pi­kir, tolym­dy sóz aıt­qan. Qazaq­sha kú­res­ten halyq­aralyq saıys ót­ken. Dodanyń ereksheligi – Moń­ǵo­lııa, Majarstan syndy mem­le­ket­terden palýandar ke­lip qa­­tys­qandyǵy. Qazaq­tyń mań­da­ıyna bitken birtýar tul­ǵalary Sá­bıt Muqanov, Roza Baǵ­lanova, Nurǵalı Núsipjanov syndy jazýshylar men ánshiler toıdyń sá­nin keltiredi. Torqaly toı úsh kúnge sozylyp, malshy qaýym men ult maqtanyshtary bir aryndap qalǵany kóz aldy­myz­da. Sol sát áli de kóńil tórin­de.

1974 jyly Jaz-ataǵa Nur­ǵısa Tilen­dıev sálem bere keledi. Lezde úıdegi anamyz qazan kó­terip, samaýrynǵa sháı qoıady. Et jelinip, emen-jarqyn áńgime aıtylady. Keterinde atamyz ataqty kom­pozıtordyń ıyǵyna shapan jabýǵa oqtal­ǵanda, Tilendıev tábárikke ózi kıgen kez kelgen kıi­min berýdi suraıdy. Jón bile­tin Jaz-ata báıbishesine aıtyp, joralǵy jasaǵan eken. Ar­tynan perzentti bolýyn tilep, aq batasyn da beripti. Sodan kóp uzamaı Nuraǵanyń úıinde sá­bıdiń úni estilip, qýanyshqa tol­ǵan eken. Mine bul oqıǵa da ata­nyń shapaǵatyn shashyp jú­retin jan ekenin aıǵaqtaıdy. Mundaı qyzyqty oqıǵalar ata­nyń ómirinde kóp bolǵan. Ke­nen aqynnyń 90 jyldyǵynda bosa­ǵasynda turyp, bata suraǵan Ser­ke Qojamqulov pen Bıbigúl Tólegenova da kóp uzamaı Sosıa­lıstik Eńbek Eri atanady.

Kózi tirisinde aýdan orta­­ly­ǵynda jeti metrlik eskertkish tur­­ǵyzyldy. Sol kezde eskertkish taqtasyna «Eńbek erle­rine» dep jazylyp, astyna Jazylbek Qýa­nyshbaevtyń esimi jazylǵan eken. Muny kórgen atamyz aýdan bas­shysy Aıtbaı Nazarbekov­­ke «myna músin menen aýmaıdy ­ǵoı» dep suraıdy. Sonda ákim «Oı, ­Jaz-ata Eńbek erleri siz­ge uqsamaǵan da kimge uqsaýy tıis» degen eken. Jaryqtyq, es­kertkishtiń ózine arnalǵanyn son­da ǵana uqsa kerek. 1986 jy­ly dúnıeden ozǵan­nan keıin, ata­myzdy sol eskertkish­tiń jany­na jambasyn tıgizip, «Eń­bek er­le­rine» degen taqtaıshany ­alyp tas­taǵanda, astynan «Jazyl­bek Qýanyshbaev» degen jazý shyǵa keledi.

Keńes ókimeti taraǵan soń, esimin máń­gi este qal­dy­rý maq­satynda aýdan ortaly­ǵyn­daǵy Novostroıka kóshesin «J.Qýa­nyshbaev» dep ózgertti. Ta­ǵy da birneshe aýyldaǵy kóshe­lerge esimi berildi. Aýdandyq murajaı da er esimin ıelendi. Sonaý 2000 jyldardan beri aýdan ataýyn berý týraly má­se­le kóterilip keledi. 2011 jy­ly Jambyl oblystyq más­lı­hatynyń VII sessııasyn­da Mo­ıynqum aýylyn «Jazyl­bek» dep ataý týraly sheshim shyqty. Biraq osydan 20 jyl buryn kóterilgen másele áli de jabýly kúıinde jatyr. Oblys, aýdan basshylary qoldaý kórsetkenimen jumys baıaý júrýde.

Byltyr qańtar aıynda J.Qýa­nysh­baev esimi «Tarıhı tul­ǵalar» tizimine engizilgeni týraly aqjoltaı habar kel­di. Áıtse de osyndaı atpal azama­ty­myzǵa aýyl atyn berý qaıta-qaıta keıinge shegerile beretini janǵa batady. Qazaqstanda tórt eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri bolsa, sonyń biri osy kisi. Qalǵan úsheýiniń atynda aýyl bar, al bizdiń Jaz-ata osy rette shette qalyp qoıdy. Bul másele Úkimet basynda qa­ral­sa degen halyq ótinishi bar. El úshin aıanbaı eńbek etken azamattyń 125 jyl­dyq mereıtoıyna aýyl ataýy berilse, turǵyndar úshin keremet syı bolar edi. Bılik basyndaǵy kókiregi oıaý azamattar eskeredi dep oılaımyn. Qazaqtyń qasıetti qara shalynyń arýaǵy rıza bolsyn!

Orynbasar AHMET,

J.Qýanyshbaev atyndaǵy

qoǵamdyq qordyń prezıdenti