Saıasat • 26 Qazan, 2021

«Bizdiń ortaq kún tártibimiz» jáne 2023 jylǵy baǵyt

130 ret kórsetildi

VAShINGTON, KOLÝMBIIа OKRÝGI. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin buryn-sońdy halyqaralyq qoǵamdastyq koronavırýs pandemııasy, klımattyń ózgerýi sekildi daǵdarystarmen, sondaı-aq solardyń saldarynan týyndaǵan tereń áleýmettik jáne ekonomıkalyq teńsizdikter sekildi kúrdeli synaqqa tap bolǵan emes. 

Atalǵan daǵdarystardy sheshý úshin jahandyq, ujymdyq áreket qajet. Alaıda osyndaı mańyzdy kezeńde erekshe ultshyldyq pen uly derjavalar ara­syndaǵy shıelenis kúsheıdi. Ásirese de­mokratııalyq memleketter men avto­kratııalyq elder arasyndaǵy «qyrǵı-qabaq soǵysqa» uqsas qaqtyǵystar mańyzdy kópjaqty yntymaqtastyqty buzady.

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh «Bizdiń ortaq kún tártibimiz» atty jańa baıandamasynda osyǵan toqtaldy. «Adamzattyń aldynda kúrdeli ári tez arada qabyldaýy tıis tańdaý tur. Buzyp shyǵamyz nemese buzylamyz» dedi ol.

Gýterrısh senim men yntymaqtas­tyqtyń irgeli qundylyqtaryna, son­daı-aq azamattar men olardy bas­qarý­dyń barlyq deńgeıindegi ınstıtýttar arasyndaǵy jańa áleýmettik kelisim­sharttyń qajettiligine nazar aýdarady. Mundaı qadam jer-jahandy qazirgi pandemııaǵa moıymaı, turaqty túrde qalpyna keltirý úshin qajet.

Birikken Ulttar Uıymynyń quryl­ǵan kúni qarsańynda (24 qazan) bul qun­dy­lyqtardy qaıta eske salǵan durys. Bular 1945 jyldan keıingi kópjaqty júıe­ge jasalýy qajet, uzaq ýaqyt boıy oryn­dal­maǵan ınstıtýsıonaldyq jáne quqyqtyq ózgeristerge qatysty saıası saýatty, biraq ambısııalyq strategııany anyqtaýy tıis.

Birikken Ulttar Uıymyna múshe mem­leketter 25 qazanda Nıý-Iorkte Bas Assambleıanyń prezıdenti Abdýlla Shahıdtiń tóraǵalyǵymen ótken jıynǵa qatysqannan keıin kóp uzamaı olar Gýterrıshtiń kóptegen usynysyna qatys­ty áreketterdi bastaý týraly qarar­dy maquldaıtyny josparlanyp otyr. Ol anaǵurlym ınklıýzıvti jáne jelilik kópjaqtylyqty qurýǵa arnalǵan tyń ıdeıalar usyndy. Olardyń qatarynda kúrdeli jahandyq daǵdarystarǵa qarsy turý úshin jańa Tótenshe jaǵdaılar platformasy qoldaǵan jańartylǵan Beıbitshilik kún tártibin, Bolashaq urpaqtyń arnaıy ókilin taǵaıyndaý, sondaı-aq sıfrly transformasııany, derekterdi taldaýdy jáne strategııalyq boljaýdy qamtıtyn ınnovasııalar bar.

Biz sondaı-aq Gýterrıshtiń BUU Turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý úshin «ınvestısııalardy arttyrýǵa» jáne álemniń búkil elin jasyl ekonomıkany damytyp, qaıta qalpyna keltirýdi ádil júrgizýge shaqyrýyn quptaımyz. (Oǵan qosa Glazgodaǵy BUU-nyń klı­mattyń ózgerýi jónindegi konferen­sııa­synda aıtylatyn máseleler bar). Onyń Birikken Ulttar Uıymy, Dúnıejúzilik bank jáne Halyqaralyq valıýta qory bas­shylarymen birge G20 jáne BUU Eko­no­mıkalyq jáne Áleýmettik keńesi­niń ókilderimen birge álemdik kóshbas­shylardyń eki jylda bir ret sammıtin ótkizý týraly usynysy – prosesti baqylaýdyń durys joly.

Jahandyq qaýipsizdik, ádilet jáne basqarý jónindegi komıssııanyń 2015 jylǵy esebinde de osyndaı usynys jasaldy. Iаǵnı G20+ basshylaryn jáne BUU-nyń barlyq múshe memleketterin eki jyl saıyn qyrkúıekte Bas Assam­b­leıanyń Joǵary sessııasy kezinde sha­qyrý usynyldy. Sondaı-aq ózara qarym-qatynasty qoldaý jáne basqarý úshin sanaýly qyzmetkeri bar G20 hatshylyǵyn qalyptastyrý kerek.

Álemdik sýdaǵy shıelenister, Antarktıdany, atmosferany jáne ǵarysh keńistigi sekildi máselelerde jahandyq ortaq resýrstardy basqarýdy jaqsartý kezek kúttirmeıdi. Osyny eskere otyryp, Gýterrıshtiń BUU Qamqorshylyq keńesiniń maqsatyn ózgertý týraly usynysyn qoldaımyz. Biraq jahandyq qoǵamdyq ıgilikterdi tıimdi jetkizý jáne jahandyq qoǵamdyq táýekelderdi basqarý bılik organdarynyń «keńes pen basshylyq» rólinen shyǵyp, basqasha áreket etýdi talap etedi.

Mysaly, 2015 jylǵy baıandamamyzda BUU-nyń Beıbitshilikti qurý jónindegi komıssııasyn konsýltatıvtik-keńesshi organnan halyqaralyq sharalardy úılestiretin, Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibine enbegen qaqtyǵys jaǵdaılardy sheshýge qajet resýrstardy jumyldyrý ókilettigi berilgen mekemege aınaldyrýdy usyndyq. Mundaı bitimgershilik keńesi ólimge ákeletin zorlyq-zomby­lyqtyń órshýin, qaıtalanýyn boldyrmaý maqsatynda tıimdi áreket etip, ony baqylaı alady.

Gýterrıshtiń órshil usynystaryn júzege asyrý memleketterdiń áreket etýin qajet etedi. Soǵan sáıkes, jahan­dyq basqarý júıesin jańǵyrtý úshin arnaıy úkimetaralyq reformalar prosesin qurǵan jón. Keshikpeý óte mańyzdy. Jyl aıaqtalmaı turyp, BUU-ǵa múshe memleketter Gýterrıshtiń 2023 jyldyń qyrkúıeginde Bolashaq sammıtin ótkizý týraly úndeýin qoldaıtyn «modaldyq rezolıýsııany» maquldaýy kerek.

Sammıttiń áserin barynsha arttyrý úshin birneshe qadam jasalýǵa tıis. Birinshiden, beıbitshilik, qaýipsiz­dik jáne gýmanıtarlyq áreketterdegi j­ahan­dyq basqarý ınnovasııalaryn qaras­tyrý jáne ilgeriletý úshin búkil álem boıynsha daıyndyq komıtetteri (PrepComs) qurylǵany abzal. Turaqty damýdy jáne koronavırýstan keıingi qalpyna keltirý, adam quqyqtary, ınklıýzıvti basqarý jáne zań ústemdigi jáne klımattyń jylynýyna qarsy turý sekildi máseleler de nazarda ustalǵany jón. Sondaı-aq ıdeıalarǵa súıene otyryp ıntegrasııalanǵan, júıeli reformalardy qalaı alǵa jyljytý máselesi de umyt qalmaýy kerek.

Ekinshiden, BUU-nyń sammıtinde aıtylǵan jahandyq áńgime dıalogteri men saýaldamalaryna súıenip, jahandyq jáne aımaqtyq halyqtar forýmdary men elektrondy dıalogter qurylýy qajet. Bul qoǵamnyń máselelerdi durys túsinýine, azamattyq qoǵamnyń sanasyn arttyrýǵa kómektesedi.

Úshinshiden, negizgi máselelerdi sheshý úshin Joǵary deńgeıdegi Konsýl­tatıvtik keńes (qoǵamdyq zııaly qaýym ókilderi men burynǵy memleket basshylary) jáne BUU elshisi-sarapshy dóńgelek ústel­derin qurǵan jón. Bul jahandyq bas­qarý júıesiniń áleýetin qalaı kúsheıtý kerek­tigin talqylaýǵa, PrepComs-ke qosymsha ıdeıalardy baǵyt­taýǵa jol ashady.

Tórtinshiden, 2023 jylǵy sammıt bas­talmas buryn onyń qorytyndy quja­tynda keminde ambısııaly, jaqyn jáne uzaq merzimdi nátıjelerge kómek­tese­­tin qujat jasalýy qajet. 2005 jyl­­ǵy Qorytyndy qujaty (UN60) sekil­­di tańdaýly, naqty, ýaqytpen shektelet­in jáne ólshenetin reformalyq mindettemelerge basa nazar aýdarǵan abzal.

Jahandyq basqarý ınnovasııalaryna qatysty bul ıdeıalar men oǵan qatys­ty usynystar jaqynda Stımson or­talyǵynyń «UN75-ten tys: Inklıýzıvti, jelilik jáne tıimdi jahandyq basqarýǵa arnalǵan jol kartasy» baıandamasynda kórsetildi. «Ortaq kún tártibimiz» jáne burynǵy komıssııalar, ǵalymdar jáne advokattyq uıymdar usynǵan kóptegen jaqsy ıdeıany biriktirgen qujat adamdardyń kópjaqty ınstıtýttaryna senimin qalpyna keltirýge jáne nyǵaıtýǵa kómektese alady. Endi jumysqa kirisetin kez keldi.

 

Madlen OLBRAIT,

AQSh-tyń burynǵy Memlekettik hatshysy jáne Birikken Ulttar Uıymyndaǵy elshisi, Jahandyq qaýipsizdik, ádilet jáne

basqarý jónindegi komıssııanyń burynǵy tóraǵasy,

Ibragım GAMBARI,

Nıgerııanyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri jáne Birikken Ulttar Uıymyndaǵy elshisi, Jahandyq qaýipsizdik, ádilet jáne basqarý komıssııasynyń burynǵy teń tóraǵasy

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

Sońǵy jańalyqtar

Belarýssııa referendým ótkizedi

Álem • Búgin, 13:05

30 soqqy – 1 gol

Fýtbol • Búgin, 12:51

Mýngııanyń armany – Golovkın

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

QazUÝ-da Táýelsizdiktiń onkúndigi bastaldy

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:55

«Qyzyl» aımaqta qalǵan jalǵyz-aq oblys

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:45

1137 adam koronavırýs indetinen saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Omıkron álemniń 20 memleketinen tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 00:00

Altaı úzdikteri anyqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar