– Altyn Ordanyń tarıhy qazirgi Qazaq memlekettiliginiń jylnamasymen tyǵyz baılanysty. Áıgili Joshy han kesenesi men Saraıshyq qalasynyń Qazaqstan aýmaǵynda ornalasýy jáne shetel muraǵattarynan kóptegen jazba derektiń tabylýy – osynyń aıqyn dáleli. Shyn máninde, Altyn Ordanyń tarıhy áli de tereń zertteýdi qajet etedi. Túrli sebepterge baılanysty tól shejiremizdiń osy birneshe ǵasyrlyq kezeńi nazardan tys qaldy. Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan aýqymdy baǵdarlamalar jurtymyzdyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa zor úles qosty. San myńjyldyq shejiremizdegi sabaqtastyq jalǵasyn taýyp, ulttyq rýhymyz bıikteı tústi. Biz Altyn Orda dáýirinen kelgen qundy jádigerlerdi dúnıe júzine tanytyp, ony týrızm salasyn damytý úshin tıimdi paıdalanýymyz kerek, delingen Prezıdenttiń quttyqtaýynda.
Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaevtyń baıandaýynsha, Altyn Ordany tamyry tereń tarıhymyzdyń bir paraǵy dep qana emes, qazaq ulty men memlekettiliginiń altyn besigi retinde qarastyrý qajet.
– Buǵan tarıhpen ásiremaqtaný dep emes, genetıkter dáleldegen derek dep qaraǵan jón. Oǵan qosa Joshy ulysy – dala memlekettiliginiń arhetıpi, bastaý bulaǵy. 1465 jyly Kereı men Jánibek handar negizin qalaǵan Qazaq handyǵynyń qurylý sebebin Ábilqaıyrǵa kóńili tolmaǵan 200 myń halyqtyń údere kóshkeni dep qana qarastyrýǵa bolmaıdy. Qandaı kúshti bolsa da, ókpe men renish memleket quraýshy ıdeıa bola almaıdy. Sol úshin alǵashqy handarymyzdyń túpki oıy – Altyn Orda jobasyn qaıta jańǵyrtyp, Joshy ulysynyń aýmaǵyn, onda turatyn halyqty biriktirý edi. Jyldar óte bul jobany uly handarymyzdyń biri – Qasym han júzege asyrdy. Ol Orynbordan Maýrennahrǵa deıingi alyp aımaqty baǵyndyryp, bılik júrgizdi, – dedi Dáýren Abaev.
Ol bıylǵy mamyrda elordada ótken konferensııada HHI ǵasyrdaǵy altynordalyq jeti qaǵıdany baıandaǵanyn tilge tıek etti. Birinshi qaǵıda – myqty «bılik vertıkali» arqyly ortalyqtan basqarylatyn memleket. Bul ózine senip tapsyrylǵan jumysqa laýazymdy tulǵanyń derbes jaýap berýin bildiredi. Ekinshi qaǵıda – merıtokratııa nemese basshylyqqa laıyqty adamdardyń kelýi. Úshinshi qaǵıda – ákimshilik basqarýdyń tıimdiligi. Tórtinshi qaǵıda – ǵylym-bilim ǵurpy. Besinshi qaǵıda – dıalog mádenıeti. Altynshy – dıplomatııa mádenıeti. Jetinshi – adamı qundylyqtar.
Sondaı-aq Memleket basshysynyń «Altyn Orda» taqyrybyn nasıhattaý boıynsha birqatar bastamany maquldaǵanyna toqtaldy. Bastamalardy kelesi jyldan bastap júzege asyrý kózdelip otyr. Birinshiden, shetel arhıvterindegi Altyn Ordaǵa qatysty materıaldardy izdeý jumystary kúsheıtiledi. Ekinshiden, respýblıka aýmaǵyndaǵy Altyn Orda qalalaryn qaıta qalpyna keltirý, sonyń negizinde tarıhı-materıaldyq keshen qurý boıynsha jospar daıyndalady. Úshinshiden, ǵylymı monografııalar, máselen, Joshy, Berke, О́zbek handar týraly shyǵarý pysyqtalady.
Tórtinshiden, «Ulyq ulys» ensıklopedııasyn shyǵarý, Vıkıpedııadaǵy Altyn Orda taqyrybyna qatysty qazaq, orys, aǵylshyn tilindegi kontentti jańalaý kózdelip otyr. Besinshiden, Ulyq Ulystyń Joshydan Kenesaryǵa deıingi handary týraly, Altyn Ordanyń rýhanı jáne materıaldyq mádenıeti, qalalary men saýda saıasaty jaıly derekti fılmder serııasyn shyǵarý jospary bar. Altynshydan, altynordalyq epostar jelisimen balalarǵa arnalǵan ertegilerdiń shyǵarylýy qamtamasyz etiledi. Jetinshiden, Altyn Orda taqyryby boıynsha ashylǵan tyń derekter eskerilip, mektep jáne joǵary oqý ornyndaǵy Qazaqstan tarıhy páni baǵdarlamasynyń mazmuny ózektendiriledi.
Osy oraıda Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýyna qaraǵanda, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń negizinde bedeldi tarıhshy ǵalymdardan quralǵan top «Ejelgi dáýirden búginge deıingi Qazaqstan tarıhy» kóptomdyq akademııalyq basylym ázirleýge kirisken. Bul basylymnyń 3-tomy «Joshy ulysyna» arnalady. Al Altyn Orda tarıhyn zertteý boıynsha granttyq jáne nysanaly-baǵdarlamalyq qarjylandyrý sheńberinde 15-ke jýyq ǵylymı joba júzege asyrylyp jatyr.
– Ǵalymdar qolǵa alǵan «Jańa derekkózderdi aýdarý jáne Altyn Ordanyń etnosaıası tarıhyn zertteý» ǵylymı baǵdarlamasynyń maqsaty – Joshy ulysynyń etnosaıası tarıhyn Qazaq handyǵynyń tarıhı bastamasy retinde zertteý. Halyq arasynda Altyn Orda tarıhy týraly kásibı ǵylymı bilimdi nasıhattaý. Atyraý jerinde Ulyq ulystyń astanalarynyń biri – Saraıshyq bar. Bul qalada Altyn Orda handarynyń birazy taqqa otyrdy. Saraıshyqta Joshy ulysynyń birqatar handary, Noǵaı ordasynyń bekteri, sondaı-aq Qazaq handyǵynyń jekelegen handary jerlengen. Saraıshyq – tarıhymyzdyń sımvoldyq astanasynyń óte mańyzdy quramdas bóligi. Saraıshyqtyń mádenı murasyn, tarıhyn jan-jaqty saqtap, zerdeleýimiz qajet. Bul baǵytta keshendi arheologııalyq izdenister júrgiziledi. Eskertkishtiń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetiniń negizgi elementterin qaıta qalpyna keltirý arqyly qýatty memleketimizdiń tiregi retinde ejelgi qala tarıhyn dáripteıtin bolamyz, – dedi Ashat Aımaǵambetov.
UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, Altyn Orda tarıhynda áli de tolyq zerttelmegen tustary bar. Sonyń biri – Altyn Ordanyń sońǵy kezeńi. Onyń tarıhyn qurylý men qalyptasý, kúsheıý men nyǵaıý jáne ydyraýshylyq pen kúıreý kezeńderine bólýge bolady. Joshy ulysynyń qurylýy men qalyptasýy – 1225-1312 jyldar, kúsheıý kezeńi – 1312-1359 jyldar aralyǵynda bolsa, al ondaǵy ydyraýshylyq úderister men kúıreýi 1360-1502 jyldary ótken.
– 1395-1396 jyldardaǵy Ámir Temirdiń Altyn Ordaǵa jasaǵan ekinshi joryǵy men tonaýshylyǵy aýyr bolǵany belgili. Tarıhshylar muny «Altyn Ordanyń omyrtqasy úzildi» dep baǵalaıdy. Osy joryqtan keıin Altyn Orda tarıhynda uzaqqa sozylǵan ydyraýshylyq dáýiri bastaldy. Bul dáýirdiń alǵashqy kezeńi 24-25 jylǵa sozylyp, Altyn Ordanyń saıası sahnasyna jańa tulǵalardy – Edige bıdi, tuqaıtemirlik Qutlyq Temir handy, Tas Temir handy, Shádibek handy, Orys hannyń uly Qoıyrshaq handy, Toqtamys hannyń uldary – Jalaladdındi, Japarberdini, Kebekti, Kárimberdini, Qadyrberdini jáne taǵy basqa tulǵalardy shyǵardy. Bul tulǵalar ydyraý úderisiniń alǵashqy kezeńinde jekelegen ulystarda han bolyp, shırek ǵasyr boıy ortalyq bılikti ıelený úshin aıaýsyz kúrester júrgizdi, – deıdi Bereket Káribaev.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aleksandr Qadyrbaevtyń baıandaýyna qaraǵanda, Altyn Ordaǵa batys eýropalyqtar kóp kelgen. Sonyń biri – Iogann Shıltberger. Bavarııalyq nemis soldaty 1396-1427 jyldar aralyǵynda musylmandardyń tutqynynda bolǵan.
– Iogann Shıltberger qojaıyndarymen birge Shyǵystyń kóptegen elinde bolǵan. Onyń ishinde sol kezdegi alasapyran kezeńdi bastan ótkergen Altyn Orda da bar. Nemis saıahatshysynyń jazbalary Shyǵys pen Batys órkenıetiniń toǵysýy nátıjesinde qalyptasqan mádenıetter sımbıozynyń ózindik bir túri, polıetnostyq jáne polıkonfessııalyq Altyn Orda qoǵamyn beıneleıdi, – dep pikir bildirdi ǵalym.
Ankara ýnıversıtetiniń aspıranty, tarıh ǵylymdarynyń PhD doktoranty Serhan Chynardyń zertteýine qaraǵanda, Altyn Orda men Osman ımperııasynyń arasyndaǵy baılanys Túrkııanyń tarıhynda óte az zerttelgen. Altyn Orda men Osman ımperııasynyń arasynda tarıhı sabaqtastyq boldy ma?
– Muny ázirge dáleldeı almaı otyrmyz. Biraq keń kólemde qarasaq, bulardyń bári – túrki taıpalary. Osman ımperııasynyń qurylǵanynan bastap bizdiń Noǵaı ordasynan Balqan túbegine kelip, Osman Ǵazynyń Er Tuǵyryldyń qasynda bolyp, yntymaqtasýyn Altyn Ordanyń Osmanly ımperııasy memleketiliginiń qurylýyna úlken úles qosqan tarıhı odaqtas memleket retinde tanýǵa bolady, – deıdi Serhan Chynar.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıbolat Kóshkimbaev Joshy ulysynyń tarıhyn zertteýde nýmızmatıkany qosalqy pán retinde paıdalaný qajet dep esepteıdi. KSRO ydyraǵannan keıin Altyn Orda tarıhyna degen qyzyǵýshylyq tereńdeı tústi. Máselen, Tatarstan Respýblıkasynda 2000 jyldary «Ejelgi tatarlardyń tarıhy» atty úlken megajoba aıasynda Altyn Ordanyń tarıhyna arnalǵan jeke tom jazý týraly sheshim qabyldanǵan. Joshy áýleti ımperııasynyń tarıhy týraly bul zertteý qaıtadan tarıh ınstıtýtynda jazyldy.
– «Álem tarıhyndaǵy Altyn Orda» dep atalalatyn bul eńbek aǵylshyn tilinde qaıta basyldy. «Tatarlar tarıhynan» aıyrmashylyǵy, oǵan Polsha, Ýkraına, AQSh, Fransııa, Majarstan, Moldova, Fınlıandııa, Serbııa, Izraıl, Qytaı sııaqty elderdiń ǵalymdary qatysty. Batys tarıhnamasynda Shyńǵys urpaqtary men Mońǵol ımperııasynyń ústemdik etý dáýirine de kóp kóńil bóline bastady. 2009 jyly Kembrıdj ýnıversıtetiniń baspasy The Cambridge History of Inner Asia: the Chinggisid Age taqyrybymen úlken ujymdyq monografııa shyǵardy. Demek, Joshy ulysyn zertteýde Altyn Orda tarıhy týraly jalpylama akademııalyq basylymdy daıyndaý tájirıbesi bar dep aıtý kerek. Sondaı-aq nýmızmatıkanyń qosalqy tarıhı pán retindegi sońǵy jetistikterine, Joshy ulysy ımperııasyndaǵy aqsha materıaldary men aqsha aınalymynyń tarıhyn taldaý men jańasha túsindirýge kóp kóńil bólý kerek. Altyn Orda dáýirindegi túrki tildes halyqtardyń baı tarıhı-epıkalyq sıklyn zertteýge de nazar aýdarý qajet, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory.
«Saraıshyq memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muqtardyń topshylaýynsha, búgingi tarıh ǵylymynda sheshimin tappaı kele jatqan keleli máseleniń biri – Ulyq ulys – Altyn Orda qalalarynyń biregeıi Saraıshyq qalasynyń tarıhy. О́ıtkeni ortaǵasyrlyq zertteýler, onyń ishinde 1320-1338 jyldar aralyǵyndaǵy Ibn Battýta, ıspandyq Pashalııa eńbekteri, anonımdik avtor men F.B.Pegolottıdiń saýda-sattyq jazbasy, odan keıingi HVI-HVII ǵasyrlardaǵy О́temis Qajynyń, Muhammed Haıdar Dýlatıdyń, Qadyrǵalı Jalaırıdyń, Ábilǵazynyń jáne ózge de eńbekter Saraıshyq jóninde tolyqqandy málimet bermeıdi. Sol sebepti, tarıhshylar derektik zertteýlerdi qorytyp, arheologııalyq zertteý materıaldaryn, kartografııalyq zertteýler men el ishindegi ańyz áńgimelerdi paıdalanady.
– Saraıshyq qalasynda laıyqty han saraıy bolǵan. Osy han saraıynda Jánibek han da, onyń uly Berdibek te taqqa otyrsa, belgili noǵaıtanýshy V.Trepavlov osy tizimge О́zbek handy da qosady. О́kinishke qaraı, búginge deıin Han saraıy ornyn taba almaı kelemiz. Munyń ózi Saraıshyqta qazba jumystaryn keshendi túrde júrgizilýin qajet etedi. Saraıshyq qalasynyń aıryqsha mańyzyn el bıleýshileriniń panteony da aıǵaqtaı túsedi. Saraıshyqtyń Altyn Orda, Noǵaı Ordasy, Qazaq handyǵy bıleýshileri men dańqty tulǵalarynyń panteony bolǵany moıyndalǵanymen, onda jerlengender týraly ortaq pikir joq. О́ıtkeni ortaǵasyrlyq zertteýshilerdiń ózderi ártúrli pikir qaldyrǵan. 1602 jylǵy Qadyrǵalı Jalaırıdyń «Shejireler jınaǵynda» Qasym han «aqyrynda Saraıshyqta dúnıe saldy. Bul kúnderi onyń qabiri Saraıshyqta jatyr», 1665 jylǵy Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» Toqtaǵý han «patshalyq ómiri alty-aq jyl boldy, Saraıshyq shaharynda jerlendi», Jánibek han týraly «ol on jeti jyl patshalyq qurdy. Saraıshyqta jerlendi» dep jazylǵan. Olarǵa qosymsha О́temis qajynyń, Ábilǵazynyń, Abdýlǵaffar Qyrymıdiń jáne noǵaı jyrlaryndaǵy janama derekterge súıenip, «Saraıshyqta Altyn Orda handary Móńke Temir han, Berdibek han, Toqtamys hannyń basy, qazaq handarynyń atasy Baraq han jerlengen» degen boljam jasaımyz. Bul máseleler de zerttelýi kerek, – deıdi Ábilseıit Muqtar.
Saraıshyqtyń orta ǵasyrlarda saltanaty kelisken saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı ortalyq bolǵany búginde naqty derektermen aıǵaqtalyp otyr. Zertteýshiler XVIII ǵasyrdyń basynda Reseıde syzylǵan kartany tapty. Tarıhı kartada Saraıshyqtan Haj-Tarhanǵa kósh tartatyn kerýen joldary men kerýen saraılar anyq kórsetilgen. Oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetovtiń málim etýinshe, qazir Saraıshyq mýzeı-qoryǵynyń qorynda 4 600 jádiger saqtaýly tur. Onyń 400-ge jýyǵy ǵana kóriniske shyǵarylǵan. Bul – «Altyn Orda» murajaıyn salýǵa negiz bolatyn jaıttyń biri.
– Saraıshyqta zamanynda qolónershiler oshaǵy bolǵan. Al qazirgi tańda óńirde 200-ge jýyq qolónershi bar. Bul dástúrdi qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Saraıshyq máýeli baǵymen de álemge áıgilenipti. Keshendi uzyna boıy alyp jatatyn gúlstan promenady sol kúnderge sapar shegý múmkindigin syılaıtyn saıabaq bolmaq. Keshen ishinde jylqymen, túıemen seıil qurý jáne Jaıyq ózeninde altyn qaıyqpen serýendeý kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn oıatatyn jobaǵa aınalady. Qazir Saraıshyq mýzeı-qoryǵyna 20 myńǵa jýyq týrıst keledi. Jańa joba iske qosylǵanda týrıster sany 700 myńǵa deıin artady degen boljam bar. Júzdegen jumys orny ashylady, – dedi oblys ákimi.
