Tarıh • 28 Qazan, 2021

Altyn Orda – qazaq memlekettiginiń altyn besigi

1684 ret kórsetildi

Keshe Atyraýda Qazaqstan, Túrkııa, AQSh, Japonııa, Reseı jáne Ýkraına ǵalymdarynyń qatysýymen «Ulyq ulys – Altyn Orda» taqyrybynda  halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Aýqymdy basqosý aldymen taqyryptyq mazmunyna oraı bes panelge bólindi. Al plenarlyq otyrysty Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev ashyp, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaýyn oqyp berdi.

– Altyn Ordanyń tarıhy qazir­gi Qazaq memlekettiliginiń jyl­nama­symen tyǵyz baılanysty. Áıgili Joshy han kesenesi men Saraıshyq qalasynyń Qazaq­stan aýmaǵynda ornalasýy jáne shetel muraǵattarynan kóp­te­gen jazba derektiń tabylýy – osynyń aıqyn dáleli. Shyn máninde, Altyn Orda­nyń tarıhy áli de tereń zertteýdi qajet etedi. Túrli sebepterge baı­lanysty tól shejiremizdiń osy birneshe ǵasyrlyq kezeńi nazar­­dan tys qaldy. Elbasynyń bas­­tamasymen qolǵa alynǵan aýqym­dy baǵdarlamalar jurty­myzdyń tarıhı sanasyn jań­ǵyr­­týǵa zor úles qosty. San myń­­jyldyq shejiremizdegi sabaqtas­tyq jalǵasyn taýyp, ult­tyq rýhymyz bıikteı tústi. Biz Altyn Orda dáýirinen kelgen qundy jádigerlerdi dúnıe júzine tanytyp, ony týrızm salasyn damytý úshin tıimdi paıdalanýymyz kerek, delingen Prezıdenttiń quttyqtaýynda.

Prezıdent Ákimshiligi Bas­shy­synyń birinshi orynbasary Dáýren Abaevtyń baıandaýynsha, Altyn Ordany tamyry tereń tarıhymyzdyń bir paraǵy dep qana emes, qazaq ulty men memlekettiliginiń altyn besigi retinde qarastyrý qajet.

– Buǵan tarıhpen ásiremaq­taný dep emes, genetıkter dálel­degen derek dep qaraǵan jón. Oǵan qosa Joshy ulysy – dala mem­lekettiliginiń arhetıpi, bas­taý bulaǵy. 1465 jyly Kereı men Jánibek handar negizin qala­ǵan Qazaq handyǵynyń qury­lý sebebin Ábilqaıyrǵa kóńi­li tolmaǵan 200 myń halyq­tyń údere kóshkeni dep qana qa­ras­tyrýǵa bolmaıdy. Qandaı kúsh­ti bolsa da, ókpe men renish mem­leket quraýshy ıdeıa bola al­maı­dy. Sol úshin alǵashqy han­dary­myzdyń túpki oıy – Altyn Orda jobasyn qaıta jańǵyrtyp, Joshy ulysynyń aýmaǵyn, onda turatyn halyqty biriktirý edi. Jyldar óte bul jobany uly handarymyzdyń biri – Qasym han júzege asyrdy. Ol Orynbordan Maýrennahrǵa deıingi alyp aı­maqty baǵyn­dyryp, bılik júr­gizdi, – dedi Dáýren Abaev.

Ol bıylǵy mamyrda elordada ótken konferensııada HHI ǵasyrdaǵy altynor­da­lyq jeti qaǵıdany baıandaǵanyn til­ge tıek etti. Birinshi qaǵıda – myqty «bılik vertıkali» arqyly ortalyqtan bas­qarylatyn memleket. Bul ózine senip tapsyrylǵan jumysqa laýazymdy tul­ǵanyń derbes jaýap berýin bildiredi. Ekinshi qaǵıda – merıtokratııa nemese bas­shy­lyqqa laıyqty adamdardyń kelýi. Úshin­shi qaǵıda – ákimshilik basqarýdyń tıim­diligi. Tórtinshi qaǵıda – ǵylym-bilim ǵurpy. Besinshi qaǵıda – dıalog mádenıeti. Altynshy – dıplomatııa mádenıeti. Jetinshi – adamı qundylyqtar.

Sondaı-aq Memleket basshysynyń «Altyn Orda» taqyrybyn nasıhattaý boıynsha birqatar bastamany ma­qul­daǵanyna toqtaldy. Bastamalardy ke­lesi jyldan bastap júzege asyrý kóz­delip otyr. Birinshiden, shetel arhıv­terindegi Altyn Ordaǵa qatysty materıal­dardy izdeý jumystary kúsheı­tiledi. Ekinshiden, respýblıka aýma­ǵyn­daǵy Altyn Orda qalalaryn qaıta qal­p­yna keltirý, sonyń negizinde tarıhı-materıaldyq keshen qurý boıynsha jospar daıyndalady. Úshinshiden, ǵylymı monografııalar, máselen, Joshy, Berke, О́zbek handar týra­ly shyǵarý pysyqtalady.

Tórtinshiden, «Ulyq ulys» ensık­lopedııasyn shyǵarý, Vıkıpedııadaǵy Altyn Orda taqyrybyna qatysty qazaq, orys, aǵylshyn tilindegi kontentti jańa­laý kózdelip otyr. Besinshiden, Ulyq Ulys­tyń Joshydan Kenesaryǵa deıingi han­dary týraly, Altyn Ordanyń rýhanı jáne materıaldyq mádenıeti, qala­lary men saýda saıasaty jaıly derekti fılm­der serııasyn shyǵarý jospary bar. Altynshydan, altynordalyq epos­tar jelisimen balalarǵa arnalǵan ertegi­lerdiń shyǵarylýy qamtamasyz etiledi. Jetinshiden, Altyn Orda taqyryby bo­ıynsha ashylǵan tyń derekter eskerilip, mektep jáne joǵary oqý ornyndaǵy Qazaqstan tarıhy páni baǵdarlamasynyń mazmuny ózektendiriledi.

Osy oraıda Bilim jáne ǵylym mı­nıstri Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýyna qa­ra­ǵanda, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy ta­rıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń negi­zinde bedeldi tarıhshy ǵalymdardan qu­ral­ǵan top «Ejelgi dáýirden búginge deıin­gi Qazaqstan tarıhy» kóptomdyq akade­mııalyq basylym ázirleýge kirisken. Bul ba­sy­lymnyń 3-tomy «Joshy ulysy­na» arnalady. Al Altyn Orda tarıhyn zert­teý boıynsha granttyq jáne nysa­na­ly-baǵdarlamalyq qarjylandyrý sheń­berinde 15-ke jýyq ǵylymı joba júzege asyrylyp jatyr.

– Ǵalymdar qolǵa alǵan «Jańa derek­kózderdi aýdarý jáne Altyn Ordanyń etno­saıası tarıhyn zertteý» ǵylymı baǵ­dar­lamasynyń maqsaty – Joshy uly­sy­nyń etnosaıası tarıhyn Qazaq han­dy­ǵynyń tarıhı bastamasy retinde zertteý. Halyq arasynda Altyn Orda tarıhy týraly kásibı ǵylymı bilimdi nasıhattaý. Atyraý jerinde Ulyq ulystyń as­ta­nalarynyń biri – Saraıshyq bar. Bul qalada Altyn Orda handarynyń bi­razy taqqa otyrdy. Saraıshyqta Jo­shy­ ulysynyń birqatar handary, Noǵaı orda­sy­nyń bekteri, sondaı-aq Qazaq han­dy­ǵynyń jekelegen handary jerlen­gen. Saraıshyq – tarıhymyzdyń sım­vol­dyq astanasynyń óte mańyzdy qu­ram­das bóligi. Saraıshyqtyń mádenı mu­ra­syn, tarıhyn jan-jaqty saqtap, zerdeleýimiz qajet. Bul baǵytta keshendi arheologııalyq izdenister júrgiziledi. Eskertkishtiń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetiniń negizgi elementterin qaıta qalpyna keltirý arqyly qýatty memleketimizdiń tiregi retinde ejelgi qala tarıhyn dáripteıtin bolamyz, – dedi Ashat Aımaǵambetov.

UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, Altyn Orda tarıhynda áli de tolyq zerttelmegen tustary bar. Sonyń biri – Altyn Ordanyń sońǵy kezeńi. Onyń tarıhyn qurylý men qalyptasý, kúsheıý men nyǵaıý jáne ydyraýshylyq pen kúıreý kezeń­derine bólýge bolady. Joshy ulysy­nyń qurylýy men qalyptasýy – 1225-1312 jyldar, kúsheıý kezeńi – 1312-1359 jyldar aralyǵynda bolsa, al ondaǵy ydyraýshylyq úderister men kúıreýi 1360-1502 jyldary ótken.

– 1395-1396 jyldardaǵy Ámir Temirdiń Altyn Ordaǵa jasaǵan ekinshi joryǵy men tonaýshylyǵy aýyr bolǵany belgili. Tarıhshylar mu­ny «Altyn Ordanyń omyrtqasy úzil­di» dep baǵalaıdy. Osy joryqtan keıin Altyn Orda tarıhynda uzaqqa sozyl­ǵan ydyraýshylyq dáýiri bastaldy. Bul dáýirdiń alǵashqy kezeńi 24-25 jyl­ǵa sozylyp, Altyn Ordanyń saıası sah­nasyna jańa tulǵalardy – Edige bıdi, tu­qaı­temirlik Qutlyq Temir handy, Tas Temir handy, Shádibek han­dy, Orys hannyń uly Qoıyrshaq han­dy, Toqtamys hannyń uldary – Jala­lad­dındi, Japarberdini, Kebekti, Kárim­berdini, Qadyrberdini jáne taǵy basqa tul­ǵa­lar­dy shyǵardy. Bul tulǵalar ydy­raý úderisiniń alǵashqy kezeńinde jeke­le­gen ulystarda han bolyp, shırek ǵasyr boıy ortalyq bılikti ıelený úshin aıaý­syz kúrester júrgizdi, – deıdi Bereket Káribaev.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aleksandr Qadyrbaevtyń baıandaýy­na qaraǵanda, Altyn Ordaǵa batys eýro­pa­lyqtar kóp kelgen. Sonyń biri – Iogann Shıltberger. Bavarııalyq nemis soldaty 1396-1427 jyldar aralyǵynda musylmandardyń tutqynynda bolǵan.

– Iogann Shıltberger qojaıyn­darymen birge Shyǵystyń kóptegen elinde bolǵan. Onyń ishinde sol kezdegi alasapyran kezeńdi bastan ótkergen Altyn Orda da bar. Nemis saıahatshysynyń jazbalary Shyǵys pen Batys órkenıetiniń toǵysýy nátıjesinde qalyptasqan mádenıetter sımbıozynyń ózindik bir túri, polıetnostyq jáne polıkonfessııalyq Altyn Orda qoǵamyn beıneleıdi, – dep pikir bildirdi ǵalym.

Ankara ýnıversıtetiniń aspıranty, tarıh ǵylymdarynyń PhD doktoranty Serhan Chynardyń zertteýine qaraǵanda, Altyn Orda men Osman ımperııasynyń arasyndaǵy baılanys Túrkııanyń tarıhynda óte az zerttelgen. Altyn Orda men Osman ımperııasynyń arasynda tarıhı sabaqtastyq boldy ma?

– Muny ázirge dáleldeı almaı otyr­myz. Biraq keń kólemde qarasaq, bular­dyń bári – túrki taıpalary. Osman ımpe­rııasynyń qurylǵanynan bastap bizdiń Noǵaı ordasynan Balqan túbegine kelip, Osman Ǵazynyń Er Tuǵyryldyń qasynda bolyp, yntymaqtasýyn Altyn Ordanyń Osmanly ımperııasy memleketiliginiń qurylýyna úlken úles qosqan tarıhı odaqtas memleket retinde tanýǵa bolady, – deıdi Serhan Chynar.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıbolat Kóshkimbaev Joshy ulysynyń tarı­hyn zertteýde nýmızmatıkany qosal­qy pán retinde paıdalaný qajet dep esep­teıdi. KSRO ydyraǵannan keıin Altyn Orda tarıhyna degen qyzyǵý­shylyq tereńdeı tústi. Máselen, Tatar­stan Respýblıkasynda 2000 jyldary «Ejelg­i tatarlardyń tarıhy» atty úlken megajoba aıasynda Altyn Ordanyń tarı­hy­na arnalǵan jeke tom jazý týraly sheshim qabyldanǵan. Joshy áýleti ımpe­rııasynyń tarıhy týraly bul zertteý qaıtadan tarıh ınstıtýtynda jazyldy.

– «Álem tarıhyndaǵy Altyn Orda» dep atalalatyn bul eńbek aǵylshyn tilinde qaıta basyldy. «Tatarlar tarıhynan» aıyrmashylyǵy, oǵan Polsha, Ýkraına, AQSh, Fransııa, Majarstan, Moldova, Fınlıandııa, Serbııa, Izraıl, Qytaı sııaqty elderdiń ǵalymdary qatysty. Batys tarıhnamasynda Shyńǵys urpaqtary men Mońǵol ımperııasynyń ústemdik etý dáýirine de kóp kóńil bóline bastady. 2009 jyly Kembrıdj ýnıversıtetiniń baspasy The Cambridge History of Inner Asia: the Chinggisid Age taqyrybymen úlken ujymdyq monografııa shyǵardy. Demek, Joshy ulysyn zertteýde Altyn Orda tarıhy týraly jalpylama akademııalyq basylymdy daıyndaý tájirıbesi bar dep aıtý kerek. Sondaı-aq nýmızmatıkanyń qosalqy tarıhı pán retindegi sońǵy jetistikterine, Joshy ulysy ımperııasyndaǵy aqsha materıaldary men aqsha aınalymynyń tarıhyn taldaý men jańasha túsindirýge kóp kóńil bólý kerek. Altyn Orda dáýirindegi túrki tildes halyqtardyń baı tarıhı-epıkalyq sıklyn zertteýge de nazar aýdarý qajet, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory.

«Saraıshyq memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muqtardyń topshylaýynsha, búgingi tarıh ǵylymynda sheshimin tappaı kele jatqan keleli máseleniń biri – Ulyq ulys – Altyn Orda qalalarynyń biregeıi Saraıshyq qalasynyń tarıhy. О́ıtkeni ortaǵasyrlyq zertteýler, onyń ishinde 1320-1338 jyldar aralyǵyndaǵy Ibn Battýta, ıspandyq Pashalııa eńbekteri, anonımdik avtor men F.B.Pegolottıdiń saýda-sattyq jazbasy, odan keıingi HVI-HVII ǵasyrlardaǵy О́temis Qajynyń, Muhammed Haıdar Dýlatıdyń, Qadyrǵalı Jalaırıdyń, Ábilǵazynyń jáne ózge de eńbekter Saraıshyq jóninde tolyqqandy máli­met bermeıdi. Sol sebepti, tarıhshylar derektik zertteýlerdi qorytyp, arheo­logııalyq zertteý materıaldaryn, karto­grafııalyq zertteýler men el ishin­degi ańyz áńgimelerdi paıdalanady.

– Saraıshyq qalasynda laıyqty han saraıy bolǵan. Osy han saraıynda Jánibek han da, onyń uly Berdibek te taqqa otyrsa, belgili noǵaıtanýshy V.Trepavlov osy tizimge О́zbek handy da qosady. О́kinishke qaraı, búginge deıin Han saraıy ornyn taba almaı kelemiz. Munyń ózi Saraıshyqta qazba jumystaryn keshendi túrde júrgizilýin qajet etedi. Saraıshyq qalasynyń aıryqsha mańyzyn el bıleýshileriniń panteony da aıǵaqtaı túsedi. Saraıshyqtyń Altyn Orda, Noǵaı Ordasy, Qazaq handyǵy bıleýshileri men dańqty tulǵalarynyń panteony bolǵany moıyndalǵanymen, onda jerlengender týraly ortaq pikir joq. О́ıtkeni ortaǵasyrlyq zertteýshilerdiń ózderi ártúrli pikir qaldyrǵan. 1602 jylǵy Qadyrǵalı Jalaırıdyń «Sheji­re­ler jınaǵynda» Qasym han «aqyryn­da Saraı­shyqta dúnıe saldy. Bul kún­deri onyń qabiri Saraıshyqta jatyr», 1665 jylǵy Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» Toqtaǵý han «patshalyq ómiri alty-aq jyl boldy, Saraıshyq shaharynda jerlendi», Jánibek han týra­ly «ol on jeti jyl patshalyq qurdy. Saraı­shyqta jerlendi» dep jazylǵan. Olarǵa qosymsha О́temis qajynyń, Ábilǵazynyń, Abdýlǵaffar Qyrymıdiń jáne noǵaı jyrlaryndaǵy janama derekterge súıenip, «Saraıshyqta Altyn Orda handary Móńke Temir han, Berdibek han, Toq­tamys hannyń basy, qazaq handary­nyń atasy Baraq han jerlengen» degen bol­jam jasaımyz. Bul máseleler de zert­telýi kerek, – deıdi Ábilseıit Muqtar.

Saraıshyqtyń orta ǵasyrlarda saltanaty kelisken saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı ortalyq bolǵany búginde naqty derektermen aıǵaqtalyp otyr. Zertteýshiler XVIII ǵasyrdyń basynda Reseıde syzylǵan kartany tapty. Tarıhı kartada Saraıshyqtan Haj-Tarhanǵa kósh tartatyn kerýen joldary men kerýen saraılar anyq kórsetilgen. Oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetovtiń málim etýinshe, qazir Saraıshyq mýzeı-qoryǵynyń qorynda 4 600 jádiger saqtaýly tur. Onyń 400-ge jýyǵy ǵana kóriniske shyǵarylǵan. Bul – «Altyn Orda» murajaıyn salýǵa negiz bolatyn jaıttyń biri.

– Saraıshyqta zamanynda qolóner­shiler oshaǵy bolǵan. Al qazirgi tańda óńirde 200-ge jýyq qolónershi bar. Bul dástúrdi qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Saraıshyq máýeli baǵymen de álemge áıgilenipti. Keshendi uzyna boıy alyp jatatyn gúlstan promenady sol kúnderge sapar shegý múmkindigin syılaıtyn saıabaq bolmaq. Keshen ishinde jylqymen, túıemen seıil qurý jáne Jaıyq ózeninde altyn qaıyqpen serýendeý kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn oıatatyn jobaǵa aınalady. Qazir Saraıshyq mýzeı-qoryǵyna 20 myńǵa jýyq týrıst keledi. Jańa joba iske qosylǵanda týrıster sany 700 myńǵa deıin artady degen boljam bar. Júzdegen jumys orny ashylady, – dedi oblys ákimi.

Sońǵy jańalyqtar

Belarýssııa referendým ótkizedi

Álem • Búgin, 13:05

30 soqqy – 1 gol

Fýtbol • Búgin, 12:51

Mýngııanyń armany – Golovkın

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

QazUÝ-da Táýelsizdiktiń onkúndigi bastaldy

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:55

«Qyzyl» aımaqta qalǵan jalǵyz-aq oblys

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:45

1137 adam koronavırýs indetinen saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Omıkron álemniń 20 memleketinen tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 00:00

Altaı úzdikteri anyqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar