Álem • 29 Qazan, 2021

Úndistan: Til tóńiregindegi tartys

76 ret kórsetildi

О́tken aptada Úndistandaǵy ońshyldar eldegi aldyńǵy qatarly kompanııanyń birin merekelik jarnamada ýrdý tilin qoldanǵany úshin jarnamalaryn alyp tastaýǵa májbúrledi. Buǵan sebep retinde elde ýrdý tili musylmandar tili retinde qabyldanýy aıtylýda. 

Bıliktegi partııa qarsy

FabIndia kompanııasy Úndistandaǵy eń úlken merekelerdiń biri – Dıvalı festıvaline arnap daıyndaǵan jar­namaǵa Jashn-e-Rivaaz degen ataý qol­danady. Bul ýrdý tilinde «dástúrler merekesi» degen maǵyna beredi.

Premer-Mınıstr Narenda Modıge tıesili Bharatiya Janata Party (BJP) partııasy bul ıdeıaǵa asa qýanbady. Negizi­nen atalǵan partııa halyq arasynda ıslamofobııa áreketterimen tanymal.

Olardy qoldaýshylar da tabyla ketti. Áleýmettik jelilerde «Dıvalı dástúrler merekesi emes» degen jazbalar paıda boldy.

FabIndia – kıim-keshek, úı zattary men azyq-túlik satatyn dúkender jelisi. Onyń memleket boıynsha jáne shetelderde júzdegen dúkeni bar. En­di álgi jarnama saldarynan kompanııa ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap bolýy múmkin. О́ıtkeni jarnama shyqqan kúnnen kóp uzamaı BJP men basqa da ultshyl toptar áleýmettik jelide kompanııany sóz etip, brendti úndistandyqtardyń dinı sezimin janshydy dep aıyptady.

«Hındýtva» jobasy ýrdý tilin musylman tili retinde qarastyrady. Ýrdý­dy tolyqqandy til sanamaý mu­syl­­man qoǵamdastyǵyn margı­nalı­zasııa­laýdyń úlken jobasynyń bóligi bolyp tabylady, is júzinde ony fızıkalyq túrde joıady», dedi Nıý-Delıdegi Djavaharlal Nerý ýnıversıteti saıası zertteýler ortalyǵynyń professory Nıvedıta Menon.

 Resmı 22 tildiń biri

Ýrdý tili Úndistannyń soltústigine Uly Moǵoldardyń bıligi kezinde qoldanylǵan. Til mamandary men tarıhshylardyń aıtýynsha, ýrdý men hındı bastapqyda Delı aımaǵynyń dıalektisi sanalatyn «Hadı Bolıdan» shyqqan. Ol sonymen qatar parsy, túrik jáne arab tilderinen quralǵan.

Brıtandyqtar sýbkontınentti otarlaǵanǵa deıin ýrdý jáne úndi tilderi biriktirilip, ortaq «hındýstanı» degen ataýǵa ıe boldy. Bul hındýs­tanıdi brıtandyq lıngvıst Djon Gılkrıst eki úlken kategorııaǵa jiktep, anyqtaǵan. Negizinen parsy jáne arab tilderine uqsas sózder ýrdý tili  retinde anyqtalyp, al sanskrıtke uqsas sózder hındı dep belgilendi.

Al «Hındýtva» Úndistandy etnostyq úndi memleketine aınaldyrýdy kóz­deıtin ǵasyrlarǵa jalǵasqan úndi­lerdiń ústemdik qozǵalysyna jatady.

Ǵasyrlar boıy Úndistandaǵy úndiler, musylmandar jáne sıkhter ýrdý tilinde keńinen sóıledi. Ýrdý tilinde jazǵan qalamgerler qataryna Mýnshı Premchand, Radjınder Sıngh Bedı, Fırak Gorakhpýrı jáne Gúlzardy jatqyzýǵa bolady.

Búgingi tańda ýrdý Úndistan Konstı­týsııasy resmı dep tanyǵan 22 tildiń qataryna kiredi.

Ýrdý poezııa men ádebıetten basqa, Batys Mýmbaı qalasynda ornalasqan Úndi kınoındýstrııasynyń negizi Bol­lıvýdqa úlken áser etti. Ýrdý tilin­de kóptegen ssenarıst fılm ssena­rıılerin, fılmderge arnalǵan ánder men dıalogter jazdy.

 Úndistan halqyna ortaq qundylyq

FabIndia janjalynan keıin kóptegen áleýmettik medıa qoldanýshysy áıgili Bollıvýd dıalogteri jáne ánderimen bólisip, hındı tilindegi sózderdi ýrdý sózderimen almastyryp, jarnamadaǵy sózderdiń áseri halyqqa keri áserin tıgizbegenin kórsetýge tyrysty.

Birneshe Bollıvýd fılmderin jazǵan ssenarıst Djaved Sıddıkı ýrdý Úndi kınoındýstrııasynda basqa tilderge qaraǵanda jaqsy yqpalǵa ıe ekenin, degenmen sońǵy birneshe onjyldyqta trendtiń ózgergenin aıtady. Oǵan qosa D.Sıddıkı Úndistannyń tanymal mádenıetindegi ýrdý áseri qashanda saqtalatynyn aıtty.

«Siz kez kelgen ándi ýrdý tilinde «júrek» maǵynasyn beretin «dil» sózinsiz, «mohabbat» jáne basqa sózdersiz jaza almaısyz. Hındı tilinde sóz joq deýge kelmeıdi, biraq ýrdý tilindegi fonetıka men mýzyka basqa tilde tabylmaıdy», dedi ssenarıst.

 Qos tildiń bólinýi qashan bastaldy?

Úndistannyń sýbkontınentindegi Uly Moǵoldardyń 400 jyldyq bıligi ke­zinde ákimshiliktiń resmı tili parsy tili edi.

«1857 jyldan bastap hındı men ýrdý arasynda, ásirese qazirgi Ýttar-Pradesh shtatynda 1900 jylǵa deıin sozylǵan daý týdy», deıdi Alıgarh musylman ýnıversıtetiniń tarıh professory Mohammad Sadjad.

M.Sadjad «otarlyq memleket» kúsheıt­ken tildik alshaqtyq jazýǵa negiz­delgenin aıtady. Ýrdý parsy-arab árip­terinen alynǵan nastalıkti qolda­na­dy, al hındı devanagarı jazýyn qoldanady.

Krıstofer Rolland Kıng óziniń «Bir til, eki jazý: HIH ǵasyrdaǵy Úndi­stannyń soltústigindegi hındı qozǵa­lysy» kitabynda hındı men ýrdý «lıngvıstıkalyq turǵydan emes, saıası jáne mádenı turǵydan eki túrli til bolyp sanalady», dep jazdy.

Devanagarıdi hındı úshin resmı qarip etý talaptary artqan saıyn, 1900 jyly brıtandyq ákimshilik bul qaripti sottarǵa mindetti túrde qoldanýǵa buıryq berdi. Sodan beri hındı Úndistannyń soltús­tigindegi úndilermen, al ýrdý tili musyl­mandarmen baılanysty boldy.

Ýrdý parsy-arab alfavıtin Úndi­stan­­nyń Bostandyq qozǵalysynyń kóptegen jetekshisi brıtandyq bılikke qarsy kúreste qoldandy. Lıngvıst Ganesh N.Devı 1942 jyly qazirgi Batys Bengalııa shtatynyń ataqty Bostan­dyq kúresshisi Sýbhas Chandra Bose brıtan­dyqtarmen kúresý úshin ásker qurǵanda, ony «Azad Hınd Faýdj» dep ataǵanyn aıtty. Ýrdý tilindegi «Azad» erkin nemese táýelsiz degen  maǵyna bildiredi.

Úndistan táýelsizdik alǵannan beri ýrdý tilinde sóıleýshilerdiń sany aza­ıyp, hındı tilinde sóıleıtinder turaqty ósti deıdi sarapshylar. Bıleýshi BJP hındıdi Úndistannyń ulttyq tiline aınaldyrý týraly birneshe ret aıtqan, biraq áli kúnge deıin negizinen ońtústik pen shyǵystyń qatań qarsylyǵyna ushyrap keledi.

Sońǵy jańalyqtar

Belarýssııa referendým ótkizedi

Álem • Búgin, 13:05

30 soqqy – 1 gol

Fýtbol • Búgin, 12:51

Mýngııanyń armany – Golovkın

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

QazUÝ-da Táýelsizdiktiń onkúndigi bastaldy

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • Búgin, 09:55

«Qyzyl» aımaqta qalǵan jalǵyz-aq oblys

Koronavırýs • Búgin, 09:50

Qazaqstanda qansha adam vaksına saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:45

1137 adam koronavırýs indetinen saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Omıkron álemniń 20 memleketinen tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 00:00

Altaı úzdikteri anyqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar