Nobel syılyǵy Alashqa qashan buıyrady?

Shyny kerek, qazaq ádebıeti álem­­ge keshegi Keńes kezeńinde ta­nyl­dy. Odan beri de otyz jyl aýnap ótti. Ádebıetimizdiń endigi kúıi qandaı, álemdik syılyqtarǵa nege bizdiń aqyn-jazýshylardyń týyndylary usynylmaıdy degen suraqtar týyndaǵaly da kóp boldy. Usynýǵa ábden bolady, biraq biz­diń qalamgerler osyǵan deıin jazyp-syzǵandaryn qazaq tilinde jazyp, uzasa orys tiline aýdartqyzdy. Al álemdik ádebıet úlken tilderge aýdarylǵan ádebıettermen sanasady, sony oqıdy, saralaıdy, sheshim shyǵarady. Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmalarynyń muhıt asyp, Shved akademııasyna jetýine de osy jol sebepker bolǵany shyndyq.

Baıaǵyda amerıkalyq aqyn Bob Dılan Nobel syılyǵyn alǵanda, «Nobelden ádildik ketti» dep shýla­dyq. Al Dılannan qýatty aqyndar bizdiń elde de kóp ekeni ras. Mysaly, Esenǵalı Raýshanovtyń «Bozańǵa bit­ken boz jýsan», «Amal degen aıyńyz», «Qara baýyr qasqaldaq» jınaqtaryn aǵylshyn nemese shved tiline oıyn, fılosofııalyq ıirimin, maǵynasyn dál jetkizip aýdarsa, qaısy álemdik syılyqqa usynsaq ta betimiz jaryq bolary sózsiz edi. Aqyndyq senimi men qýaty álsiz adam «At taǵalap, atan qomdap erjetken, eń sońǵy aqyn myna men em bul mańda», deı almas edi. Jalpy, Esenǵalı Raýshanovta álemdik ádebıettiń qazirgi ólshemine saı keletin, oqyrman unatatyn jyrlar óte kóp. Basy joq qara qunannyń óleńdegi kórinisin bizden basqa halyq­tyń aqyny jaza almas.

«Qoshtasatyn kún búgin,

 Qara qunan shaınaıdy-aı

bir sýlyǵyn.

 Eń sońǵy ret

alyp shyqtym qoradan,

 Basyń azat, bar,

bara ǵoı, quldyǵym.

Sóıtip elden ketkenmin,

Qyrsaýdy da, júırikti de

kóp kórdim.

Qaba jaldy qara qunan bop meni

Tún ishinde oıatady О́tken kún.

Baýraıynda sonaý Kelintóbeniń

Seltıip bir turady únsiz seregim.

Er-turmanyn,

turqyn tutas kóremin,

Basy qaıda,

 basy nege joq onyń?!».

Osy óleńdi qara qunannyń joǵalýy emes, tutas adamnyń, onyń rýhynyń joǵalýy, adasýy dep túsingen abzal. Álemdik ádebıet osyndaı súıekti shyǵarmalardy jaq­sy baǵalaıdy.

Al «Kók túrikter saryny» biz­diń arǵy ǵasyrlardaǵy sanamyz­dy, qaltarysta qalǵan qundy­lyqta­ry­myzdy esimizge túsirgen otty shy­ǵar­­ma, ólmes týyndy. Avtory – qa­zir­gi klassık aqynymyz Temirhan Medet­bek. Aqynnyń jyryn biz tań­daı qaǵa oqydyq, al osy jyrlar­dy álem oqyrmandary oqysa, qa­laı qabyldar edi? Bizdiń ózge de aqyndardyń óleń­deri Nobel syılyǵyn alyp jat­qan aqyndardyń jyrlarynan kem emes. Kem bolyp turǵany taǵy da sol – aýdarma. Oljas Súleımenov, Ulyqbek Esdáýlet, Tynyshtyqbek Ábdikákimuly, Ǵalym Jaılybaı sııaqty aqyndardyń jyr jınaqtary aýdarylsa, aýdarylyp qana qoımaı, durys nasıhattalsa, ońdy bolar edi. Bul sózdi aıtqandaǵy maqsatymyz – álem ádebıetin birer shyǵarmamen basy bútin moıyndatý emes, olardy bizdiń ádebıetpen tanystyrý, ári qaraıǵy jol avtordyń óz qul­shynysynda.

Aqyn Serik Aqsuńqaruly «Nobel syılyǵy» degen óleń jazdy. Bul kisi de laıyq adam. Kóptiń oıynda júrgen túıtkilderdi óleń arqyly aıta bilgen Sekeńniń de bul syılyqqa ókpesi qara qazandaı.

«Biz bilmeıtin

munyń da pálesi kóp,

Jarylqamas qazaqty

dál osy kep?

Uly Oljekeń almaǵan Nobelińnen,

Aqyly bar qazaqtyń dámesi joq.

O da jylda qubylyp, túrlenedi,

Sońynda onyń –

jahannyń irgeli eli.

Nege oǵan Tolstoı elp etpedi?

Osy Arystan biledi birdeńeni...

Jaǵdaıymdy kóktegi

biledi bult,

Bult túgili, qudaı-aý,

biledi qyrt.

Memlekettiń syılyǵyn

ázer alǵan,

Nobel meniń – ne teńim?

Kúledi jurt...».

Bul Serik Aqsuńqarulynyń kóz­qarasy. Al Nobel syılyǵy týraly jahanda qolyna qalam ustaǵan qansha adam bolsa, sonshama kózqaras bar ekeni shyndyq.

Nobel syılyǵyna la­ı­yq qazaq jazýshysynan aldymen Tynymbaı Nurmaǵanbetovti aıtar edim. Onyń shyǵarmalary bizdiń ómirimizdiń qaǵaz betindegi beınesi. Meıli Eýropa, meıli Batys ádebıeti bolsyn, bári ózderi bilmeıtin, jańa­lyq dep se­zinetin dúnıeni oqyǵysy keledi. Bul turǵydan Tynymbaı Nur­maǵanbetov týyndylary olardyń suranysyna tolyq ja­ýap bere alar edi. Aıy­bymyz – onyń shyǵarma­la­­ryn aǵyl­shyn nemese keń taralǵan tilder­ge aýdarmaǵanymyz. «Jylannyń ýyn» aǵylshyn tiline aýdarsaq, ol jaqt­aǵy oqyrman qazaq ádebıetiniń qazirgi qazynasyna tańdaı qaǵary sózsiz. О́ıtkeni bul shyǵarmada jan bar, kádimgi ógeı taǵdyr aldynda qaı­sar­lyqpen qurbandyq bergen adam­­nyń jany. Jan Pol Sartrdyń: «Keıipkerim taýǵa shyqty deme, taýǵa shyǵar» degen prınsıpin de osy shyǵarma óz bıiginde oryndap tur. О́zge ulttyń ókiline quldanǵan eki keıipkerdiń ómirge degen kózqarasy, úmiti, tragedııasy shyǵarmany oqyǵan árbir oqyrmandy selt etkizbeı qoı­maıdy. Sebebi oqyrmannyń ulty basqa bolǵanymen, júrek bireý, se­zim ortaq. Maı toly qazanda janyp jatqan baýyrynyń jan azabyn esti­gen keıipker úshin kim bolsa da, qaıǵyrýǵa haqyly.

Tynymbaı Nurmaǵanbetovte álem­­dik ádebıettiń kóshine uıalmaı qosatyn shyǵarmalar kóp. Sonyń biri – «Aıqaı» povesi. Bul týyndy tek bizdiń halyqtyń, túrki jurtynyń basyndaǵy muń-nalany ǵana emes, tutas adamzattyń basyndaǵy tragedııany aıtady, sol barysta týyn­daǵan suraqtarǵa jaýap beredi. No­bel syılyǵynyń laýreaty Mo Iаnnyń «Jańalyq eń aldymen jańa ómir men tyń keıipkerden týady» degen kózqarasy osyndaıda eske túsedi. Tynymbaı Nurmaǵanbetov bizdiń ádebıette únemi tyń keıipker men jańa­lyq ákelip, dara dúnıeler jaza aldy. Eger Nurmaǵanbetovtiń «Jylannyń ýy», «Aıqaı», «Shal, maıa jáne jel» atty romanǵa bergisiz povesteri aǵylshyn tiline aýdarylsa, álemdik ádebıetti moıyndatpasaq ta, olardyń bizben sanasýyna múmkindik alar edik. Taǵy da sol «áttegen-aıy­myz» bul shyǵarmalar uzasa orys tiline aýdaryldy, al úlken tilderge aýdarylý eshkimniń oıyna kirgen joq.

Qazaq ádebıetinde kóp oqylǵan jazýshynyń biri – Muhtar Maǵaýın. Menińshe, bul jazýshynyń «Shaqan sherisi», «Qypshaq arýy», «Sary Qazaq» sııaqty úlken oı aıtqan shy­ǵarmalaryn álem tilderine aýdarý qajet. Muhtar Maǵaýın shyǵarma jazýdy ábden meńgergen qalamger retinde jazǵan dúnıeleri shetel oqyr­mandaryna da unaıtyny sózsiz. So­syn onyń týyndylary tek bir jaq­­ty emes, ishinde adam jany, ta­rıh syry, erkindikke umtylý sııaq­ty kórkem shyǵarmanyń baǵasyn bıiktetýge qajetti detaldar kóp. Dýlat Isabekovtiń de desi bar, qalamy júırik ekeni ras. Onyń pasportyna aınalǵan «Qarǵyn» romany, «Súıekshi», «Gaýhar tas», «Ápke» shyǵarmalary da syılyq alýǵa laıyq.

Al Tólen Ábdiktiń «О́liara», «Tozaq ottary jymyńdaıdy» ro­man­­dary bizdiń ádebıettiń uly jetis­tikteriniń biri deýge bolady. Qurýǵa bet alǵan úndister tragedııasyn ja­zý arqyly halqynyń basyndaǵy qıyn­dyqty astarlap aıtyp eldi erkindikke umtylýǵa úndeıtin shyǵarmany jahan oqyrmany jatsynbaıdy. 1993 jyly Nobel syılyǵyn alǵan amerıkalyq jazýshy Tonı Morrısonnyń da birneshe romany joǵalyp bara jatqan ultty, ulysty, dástúrdi joqtap, olardy azattyqqa shaqyrady. Bundaı ıdeıa­lar álemdik ádebıette úlken sura­nysqa ıe. Sol sebepti, Tólen Áb­dik­tiń shyǵarmalarynyń alpaýyt syılyqtardan múmkindigi bar ekenin oqyrman esine salǵymyz keledi. Tipti «Parasat maıdany» men «Oń qoldyń» ózi suranysqa ıe shyǵarmalar bolatynyna kúmánimiz joq. Mańyzdysy – bul shyǵarmalar shet tilderine sapaly aýdarylsa.

Japon úkimetiniń jyl saıyn myq­­ty jazýshylarynyń shyǵar­ma­la­ryn álemdik tilderge aýdartyp, ózge jurttyń oqyrmandaryna, jahan ádebıetine tańdaýly dúnıeler usynatyn jaqsy úrdisi bar. Sonyń nátıjesinde qazirge deıin olarda ádebıet salasy boıynsha úsh bir­deı Nobel laýreaty bar. Árı­ne, qalamger bolǵasyn, Nobel syılyǵymen sanaspaýǵa da jol joq. Bizde sóz kóp, qulshynys az ekenin jasyrǵymyz kelmeıdi. «Ol syılyqty bizdiń jazýshylar qashan alady?» degen jalań urannan góri eń aldymen jaqsy jazýshylardyń shyǵarmalaryn aǵylshyn tiline aýdarý jumysyna at salysqanymyz abzal. О́ıtkeni Nobel syılyǵy qazaq tilinde jazylǵan shyǵarmalarǵa berilmeıdi.