Bıyl qorjynda – 26 medal
Qazaqstan 1998 jyly Halyqaralyq Olımpıadalyq reıtıngte (IMO, IPHO, ICHO, IBO, IOI) 50-orynǵa turaqtapty. Arada 20 jyldaı ótkende, ıaǵnı 2017 jyly atalǵan reıtıng boıynsha elimiz 10-oryndy ıelengen eken. Bul – rasymen de aýyz toltyryp aıtatyn jetistik. Mundaı deńgeıge qalaı jettik? Bizge álemdik ıntellektýal álemindegi qazaqstandyq oqýshylardyń kórsetkishi týraly aqparatty berip otyrǵan uıymdy quryp, daryndy balalardy oqytatyn mektepterge laıyqty qoldaý jasaǵannyń nátıjesinde qol jetkizdik. Bul – respýblıkalyq «Daryn» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy. Atalǵan uıym Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 1996 jylǵy 24 mamyrdaǵy №3002 «Daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterdi memlekettik qoldaý jáne damytý týraly» ókimimen quryldy. Qazirgi tańda Qazaqstannyń daryndy balalary men talantty jastaryn anyqtap, olardy qoldaýmen jetekshi respýblıkalyq mekeme retinde jumys istep tur.
Osy «Daryn» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bólim jetekshisi Erqulan Nurtazanov nátıje 10 jyldap emes, jyl saıyn jaqsaryp kele jatqanyn jetkizdi.
«2021 jylǵy eń bedeldi halyqaralyq pándik olımpıadalarda Qazaqstannyń jetistikteri arta tústi. Salystyrmaly túrde qarasaq, 2020 jylǵy halyqaralyq olımpıadalardyń nátıjesinde 16 medalǵa qol jetkizgen edik, bıyl 26 medal ıelenip otyrmyz. О́zge de halyqaralyq pándik olımpıadalar, bilim báıgeleri, ǵylymı jobalar jarysy jeterlik. Mundaıdyń bárin sanasaq, 5 myńǵa jýyqtaıtyn medal bar. Alaıda ondaı jarystarda 10 memleketten ǵana saıyskerler baq synaıdy. Biz joǵaryda tek álemdegi moıyndalǵan, eń bedeldi 7 olımpıadanyń kórsetkishterin sóz ettik, onyń árqaısysyna 70-ten asa elden iriktelgen myqtylar qatysady. Jalpy, Qazaqstan qorjynyna sport salasyndaǵy chempıonat sııaqty 7 ataqty olımpıadadan 1992 jyldan beri 404 medal salynǵan. Onyń ishinde altyn – 38, kúmis – 136, qola – 230. Medal syrtynda atalǵan 7 túrli jarystan taǵy 66 gramota bar. Bul táýelsizdik alǵannan beri osynshama oqýshynyń dúnıejúzilik deńgeıde kózge túskenin bildiredi», deıdi E.Nurtazanov.
Ortalyq ókiliniń dereginshe, bıyl sol 7 túrli halyqaralyq ıntellektýaldar baıqaýynan 26 medal ákelingen. Onyń ishinde ekeýi – altyn, 13 medal – kúmis, 11-i – qola. Altyn medaldardyń bireýi 17-shi Halyqaralyq geografııa olımpıadasynan (IGeO), ekinshisi Halyqaralyq matematıka olımpıadasynan (IMO) alynǵan. Kúmis medalǵa kelsek, beseýi Halyqaralyq fızıka olımpıadasynda (IPhO), úsheýi Halyqaralyq matematıka olımpıadasynda, taǵy úsheýi Hımııadan halyqaralyq olımpıadada (IChO), bireýi Halyqaralyq bıologııa olımpıadasynda (IBO), sońǵy bireýi 17-shi Halyqaralyq geografııa olımpıadasynda (IGeO) qol jetkizilgen. Daryndy darabozdarymyz Informatıkadan halyqaralyq olımpıadada (IOI) – 4, Halyqaralyq matematıka olımpıadasynda (IMO) – 2, Halyqaralyq bıologııa olımpıadasynda (IBO) – 2, Til bilimi boıynsha halyqaralyq olımpıadada (IOL) – 1, Hımııadan halyqaralyq olımpıadada (IChO) 1 qola medaldy jeńip alǵan.
Qazaqstandyq oqýshylardyń logıkasy myqty
Y.Altynsarın tósbelgisiniń, «Álem muǵalimi» jahandyq syılyǵynyń laýreaty, respýblıkalyq «Úzdik pedagog-2019» konkýrsynyń jeńimpazy Mýamer Gúl 26 jyldan beri ustazdyq etip keledi. Onyń osy ýaqytqa deıin daıyndaǵan 3 myńǵa jýyq oqýshysy túrli deńgeıde (oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq) olımpıadalardyń jeńimpazy men júldegerleri atandy. Ol olımpıadalarǵa oqýshylardy daıarlaý muǵalimdi kásibı turǵyda damytatynyn aıtady.
«Olımpıadaǵa úzdikterdi daıyndaý úshin muǵalim óz kásibin shyn jaqsy kórýi kerek. Sonda ǵana nátıje bolady. Bul bizge ne beredi? Oqýshylardy túrli jarystarǵa daıarlaý árdaıym óz betinshe izdenýdi talap etedi. Tynbaıtyn izdenis adamdy damýǵa, maman retinde ósýge jeteleıdi. О́ıtkeni jyl ótken saıyn saıystardyń suraqtary men tapsyrmalary ózgerip, jańaryp otyrady. Demek siz árkez jańa qıyndyqtarǵa kezigesiz, solardy jeńip, jolyqqan kedergilerdi joıýdyń jolyn izdegen saıyn shyńdalasyz. Máselen, buryndary olımpıadanyń esepteri ońaılaý bolatyn, qazir qıyndady. О́ıtkeni balalardyń oılaý júıesi basqa. Negizi qıyndyqtar tek olımpıadanyń tapsyrmalaryna ǵana emes, balalarǵa da qatysty. Ár býynnyń óz ereksheligi bar. Erte kezdegi oqýshylardy jarystarǵa daıarlaý jeńil edi, sebebi olardyń ýaqyt ótkizetin álemi shekteýli boldy. Iаǵnı qazirgideı smartfon, ınternet, oıyn-saýyq oryndary degen joqtyń qasy-tyn. Al qazirgi balalarda bári bar, oıy jıi bólinedi. Sondyqtan da zeıinin bir nársege turaqtandyrý, birneshe saǵattyq tapsyrmaǵa otyrǵyzý – sheber muǵalimniń ǵana qolynan keletin is. Oǵan qosa ár nársege alańdaıtyn adamnyń este saqtaý qabiletin arttyrý da ońaı sharýa emes. Mine, osynyń bári pedagogti «pisiredi», deıdi M.Gúl.
Úzdik pedagogtiń oıynsha, halyqaralyq pán olımpıadalardaǵy Qazaqstan kórsetkishiniń jyl saıyn artyp otyrýyna oqýshylardyń ozattyǵy jáne logıkasynyń myqtylyǵy septesedi. Biraq buǵan ǵana ıek artyp otyra berýge bolmaıdy. Aldaǵy ýaqytta osy deńgeıden de joǵary bolý úshin respýblıkalyq olımpıadany jylyna bir ret qana emes, jıirek ótkizý qajet.
AQSh-tan shaqyrtý aldy
Halyqaralyq pán olımpıadasynyń jeńimpazdary jaıly statıstıkany qarasaq, bári derlik – daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterdiń oqýshylary. Mundaı mektepterde sabaqtardyń kúrdeli bolatyny belgili. Osyndaıda balaǵa qosymsha kúsh túsiretin olımpıadalardyń zııany tımeı me? Qansha degenmen negizgi sabaǵyn qosa alyp júrýi kerek qoı. Pedagogıka salasynda kóp jyldyq tájirıbesi bar muǵalim, kóptegen shákirtin túrli deńgeıli bilim báıgesine «baptaǵan» Asylbek Orazbaı úzdik oqýshylardyń bárine úlgeretinin aıtady.
«Men hımııa páninen sabaq beremin. Joǵarydaǵy áriptesimniń sózinde jan bar, shynynda da shydamdy balalar az. Desek te pedagog sheber bolsa, kez kelgen qıyndyqty jeńe alady. Qaı iske de tabandy keletin oqýshylar da joq emes. Sonyń biri – Halyqaralyq hımııa olımpıadasynan (IChO) kúmis medaldy oljalaǵan shákirtim Haıdar Qaıyrbek. Bul júlde oǵan ońaı kelgen joq. 7-synyptyń oqýshylaryna jarty jyldaı sabaq bergennen keıin, bir kúni olardan olımpıadaǵa kimniń daıyndalǵysy keletinin suradym. Sonda Haıdar birinshi bolyp jazyldy. Sóıtip, qulshynyp shyqqan talapshyl balalarǵa hımııanyń jeńildeý esepterin berdim. Sonda Haıdar shyǵara almaı qaldy. Onyń ornynda basqa bireý bolsa, beti qaıtyp qalýshy edi. Al ol kerisinshe namystanyp, ózin qaırap maǵan qalaıda myqty olımpıadashy bolatynyn aıtty. Men de bolam degen balanyń betin qaqpaı, belin býdym. Jáne osy ýádesinde turdy, tabandylyq tanytty. Sabaǵymen qatar olımpıadaǵa úzdiksiz daıyndalyp júrdik. 7-synyptyń sońynda elimizdiń eń daryndy balalary jınalǵan Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń oqýshylary arasynda ótken olımpıadada 1-orynǵa bir-aq shyqty. Aǵylshyn tilinen aqsap júretin. Oǵan negizgi sabaǵyn umytpaý keregin túsindirdim. Sodan jazǵy demalysta aǵylshynǵa daıyndalyp IELTS deńgeıin 5-ten 6-ǵa, keıin toqtamaı 7,5-ke kóterip tastady», deıdi «tulpardy taıynan tanyǵan» ustaz A.Orazbaı.
Muǵalimniń aıtýynsha, Haıdar taǵy bir jyl úzdiksiz daıyndalyp oblystyq olımpıadaǵa qatysqan. Bul báıgeden de 1-oryndy taqymǵa basyp, respýblıkalyq olımpıadaǵa joldama aldy. «9-synyp oqýshylary arasynda absolıýttik birinshi oryn» degen jetistik ony jigerlendire tústi. Odan ári respýblıkalyq olımpıadada qurdastary arasynda absolıýttik birinshi orynnan túspeı, altyn medal qanjyǵalap keldi. Osylaısha, halyqaralyq jarysqa joldama aldy. 10 memlekettiń myqtylary baq synaıtyn Iаkýtııadaǵy olımpıadaǵa qatysyp, kúmis medalmen birge úlken tájirıbe jınap keldi. 10-synybynda álemdegi moıyndalǵan, «Mendeleev olımpıadasy atalyp ketken, 70-ten asa eldiń daryndy darabozdary jarysatyn Halyqaralyq hımııa olımpıadasynan qola medal, 11-synypta bir jyl taǵy daıyndalyp dál osy jarystan kúmis medal jeńip aldy.
Olımpıada balaǵa ne beredi?
Iá, álemdegi 70 memlekettiń maıtalmandary ishinen sýyrylyp alǵa shyǵý úshin Haıdar 7-synybynan 11-synybyna deıin 4 jyl boıy tynymsyz eńbektendi. Osy eńbeginiń nátıjesinde AQSh-taǵy oqý ornynan shaqyrtý aldy. Qazir muhıttyń arǵy jaǵynda bilimin jetildirip júr. Biz onymen baılanysqa shyqtyq.
«Olımpıadalar meniń AQSh-taǵy oqýǵa túsýime úlken yqpal etti, sebebi shet elderdegi oqý oryndary oqýshynyń halyqaralyq jetistikterine nazar aýdaryp otyrady. Olımpıada qatysýshylarynyń kóbi daıarlyq kezinde tek olımpıadaǵa den qoıyp, basqa pánderge mán bermeıdi. Alaıda olımpıadada ártúrli pánderdegi bilimge ıe bolý óte paıdaly, sebebi olımpıada pánderdiń baǵdarlamalary ózara aralasyp, baılanysyp keledi. Ásirese, hımııada fızıka, bıologııa jáne matematıka elementteri qatar kezdesedi jáne mektepte sol pánderge nazar aýdarsaq, olımpıadalarda jaqsyraq nátıje kórsete alamyz. Sondyqtan basqa olımpıada qatysýshylaryna negizgi sabaqty qatar alyp, jan-jaqty bilim ıgerýge keńes beremin», deıdi ózinen keıingilerge Amerıkadan sálem joldaǵan jeńimpaz.
Haıdar qazir Maine shtatynda Colby College-de bilim alyp júr. Bizge bergen jaýabyna qaraǵanda, olımpıada kezinde alǵan bilimi búginde oǵan zor paıdasyn tıgizip jatyr. Jarystardan jıǵan ilimi men tájirıbesiniń nátıjesinde biraz sabaqta ózin senimdi sezinedi jáne ózge oqýshylardan bir qadam alda ekenin biledi.
Olımpıadashydan el komandasynyń nátıjesin budan da jaqsartý úshin qandaı qadamǵa barý kerek ekenin suradyq. Keıipkerimiz: «Qazaqstan komandasynyń teorııalyq jaǵynan daıyndyǵy basqa elderden joǵary, ıaǵnı bizdiń teorııalyq daıyndyǵymyz altyn jáne kúmis medal alýǵa jetkilikti. Biraq praktıkalyq jaǵymyz álsizdeý. Pandemııa kezinde olımpıadalar negizinen qashyqtan ótti, sol sebepti olımpıadalar tek teorııalyq bólimin qaldyrǵan bolatyn. Eger olımpıadalar qaıta burynǵy formatqa oralsa, biz praktıkalyq daıyndyǵymyzǵa mán berýimiz qajet», dep jaýap berdi.
Daryndy balalardy qoldaý jumystary áli de jalǵasyp keledi. Sonyń bir kórinisi – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen joǵaryda atalǵan 7 bedeldi olımpıadanyń júldegerlerine aqshalaı syıaqy, elimizdegi JOO-ǵa konkýrssyz granttar beriledi. Altyn medal úshin keminde 1 500 AEK (4 mln 375 myń 500 teńge), kúmis medalǵa – 1 000 AEK (2 mln 917 myń teńge), qola medalǵa 500 AEK (1 mln 458 myń 500 teńge) kóleminde aqshalaı syıaqy ıelenedi. Bul balalarǵa stımýl bolatyny sózsiz.
