“ER SULTAN” ELIMEN QAÝYShTY

Jaqynda Uly Otan soǵysynyń 65 jyldyq merekesi qarsańynda qostanaılyqtar I.Omarov atyndaǵy Qostanaı oblystyq qazaq drama teatrynda “Er Sultan” atty qoıy­lymnyń premerasyn tamashalady. Keńes Odaǵynyń Batyry Sultan Baımaǵambetovtiń ómirinen syr shertetin bul spektakldiń avtory da, ony sahnalaǵan da Qazaq­stan­nyń halyq ártisi, teatrdyń kór­kem­­dik jetekshisi Ersaıyn Tóleýbaı. Spektakl Sultan Baımaǵam­betovtiń týǵan jeri Áýlıekól aý­danyndaǵy Qoıandyaǵash dep ata­latyn aýylda batyrdyń jasóspirim kezinen bastaý alady. Sahna tórine Sultan (Aıbol Shákirjanov) pen onyń unatqan qyzy Barshyn (Zámzágúl Baltabaeva) kóteriledi. Eki jas orman arasyndaǵy alań­qaıda qydyryp júr. Sultannyń erke qaryndasy Zeınep (Ásem Qo­zybaqova) olardan qalmaı, erkelep, júgirip júr. Sultan Barshynǵa ıinaǵash jasap beremin dep, qatar ósken qos qaıyńnyń birine balta alyp umtylady. Barshyn “kespe, kıesi urady!” dep shyryldaıdy. Biraq Sultan qaıyńdy báribir kesip alady. Allanyń ózi tabıǵat­taǵy jandy-jansyzdyń barlyǵyn da juptastyryp jaratqan. “Jal­ǵyzdyq qudaıǵa ǵana jarasqan”. Qos qaıyńnyń biriniń kesilgeni kórermen oıyn san-saqqa jetelep, bir jamandyqtyń bolarynan habar bergendeı bolady. Oǵan esi aýysqan jyndy shal Jádigerdiń (Qazaq­stannyń mádenıet qaıratkeri Qabdolmájıt Imanov) Sultanǵa “Qaıyńdy nege shabasyń, qarǵys atady!” dep bezerýi de sebep bolar. Negizi qazaq aqqýdy atpaǵan, aq qaıyńdy josyqsyz shappaǵan. Spektakldiń avtory-rejısseri Ersaıyn Tóleýbaı kórermendi osy­laı fılosofııalyq sheginistermen jetelep otyrady. Mine, sahnaǵa Sultannyń ustazy Omar shyǵady. Ol da Sultannyń qaıyńdy keske­nin qup kórmeıdi. Bul jerde qazaq túsinigindegi ádemiliktiń biri aq qaı­yńdy alǵanda rejısser “sulýlyq álemdi saqtaıdy” degen Dostoev­skıı oıyn jalǵaǵan syńaıly. Omar ustazy dorbasynan kitaptar alyp shyǵyp, “Baıaǵyda el qorǵaǵan batyrdyń jaýy syrttan edi, endigi eldiń jaýy ishten boldy. Qaırat, Ahańdar-aı, sender jaý bolǵan soń, bizder ne boldyq!” dep kúńirenedi. Ahań – Ahmet Baıtursynov ekenin uǵynyp, ustazben birge tolǵanasyń. Batyr Sultan aspannan túsken joq, ol halqymen birge zamannyń daýyly men jaýynyn kórip ósip kele jatyr edi. Ustazy kitapty Sultanǵa beredi. Bul avtordyń Ahań ıdeıalarynyń jalǵasyn tabýy degendi uqtyrýy dep bildik. Sultan áskerge alynady, “Jeti qat kókten Aısa túsip, jeti qat jerden Mádi shyǵyp apat bolady” degen esi aýysqan Jádiger shaldyń aıtqany kelip, soǵys bastalady. Radıodan Sultannyń jerlesteri onyń jaý ambrazýrasyn denesimen jaýyp, 23 jasynda erlikpen kóz jum­ǵanyn estıdi. Baıaǵy qos qaıyńnyń (ekinshi qaıyńdy NKVD tergeýshisi, Sultannyń ustazy Omardy tergegen Tebenov (Berikhan Tókenov) kesip alǵan) ornyna shyqqan órkenge Barshyn men Zeınep shúberek taǵady. Bul Sul­tandy eske alatyn, umytpaıtyn urpaq bar degen sóz! Spektaklden keıin Sultannyń qaryndasy – jasy seksenniń seń­­gi­rine shyqqan Zeınep qarııa sahna­ǵa shyǵyp, Sultannyń rólin oınaǵan Aıbol Shákirjanovty “Kóke!” dep kelip betinen súıdi. Shyǵarma avto­rynyń qııaly men Sultan Baıma­ǵam­betovke baılanysty ómir shyn­dyǵynyń uqsastyǵy tańǵaldyrady. Zeınep aǵasyn ómirde de “kóke” dep ataǵan eken. Avtor bul jóninen habarsyz bolady. Sultannyń týystary onyń eskertkishiniń ba­syna qaıyń kóshetin otyrǵyzady. Úshinshiden, qoıylymdaǵy Jádiger sııaqty Áýlıekólde de “Serik jyndy” degen esirik kisi bolypty, ol da soǵystyń bolatynyn aldyn ala aıtqan kórinedi. Spektaklde avtor soǵysty kórsetpeı, Sultan jasar erliktiń maıdanǵa deıingi “alǵyshartta­ryna” kóńil aýdartady. Avtor tek ótkenmen shektelmeı, búgingi kúngi ekologııa, adamdar arasynda kez­de­setin otanshyldyq pen satqyndyq sııaqty máselelerdi de kótergen. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna jáne batyr Sultannyń týǵanyna 90 jyl tolýyna oraı qostanaılyq kórer­menderge zor tartý bolǵan shyǵar­mada teatrdyń jas akterleri ta­ma­sha sheberlik kórsetti. Sonymen qatar sahna bezendirilýi de rejıs­serdiń aıtar oıyn asha túsken. Patrıottyq tárbıe qoıylymnyń basty maqsaty bolatyn. Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI.