Qaýymdastyq málimetine súıensek, energetıkalyq resýrstar baǵasynyń ósýi jáne joǵary ekonomıkalyq belsendilik (IJО́-niń 3,4 paıyzǵa ósýi) aıasynda shoǵyrlandyrylǵan bıýdjetke túsken salyq túsimderi edáýir ulǵaıǵan. Aıta keteıik, shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet – respýblıkalyq bıýdjetti, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana bıýdjetin jáne Ulttyq qorǵa baǵyttalatyn túsimderdi biriktiretin memlekettiń aqshalaı qarajattarynyń ortalyqtandyrylǵan qory.
«2021 jyldyń qańtar-qyrkúıeginde 9,0 trln teńge salyq jınaldy. Bul 2020 jyldyń sáıkes kezeńiniń kórsetkishinen 2,1 trln-ǵa nemese 31 paıyzǵa kóp. Shoǵyrlandyrylǵan bıýdjettiń jıyntyq tabysy 10,6 trln (+23 paıyz) teńgeni quraıdy. Salyq túsimderiniń absolıýtti túrde de, salystyrmaly túrde de eń kóp ósýi respýblıkalyq bıýdjette baıqalady. Korporatıvti tabys salyǵy, paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy jáne qosymsha qun salyǵy boıynsha túsimder artyǵymen oryndaldy. Osylaısha, úsh toqsanda salyq jınaý boıynsha jyldyq jospardy oryndaý 76 paıyzdy qurady. Jyl sońyna deıin 12,0 trln teńge salyq jınaý josparlanǵan. Byltyr osyndaı kezde kórsetkish 69 paıyzǵa jeteqabyl bolǵan edi», dep jazady qaýymdastyq.
Al shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet shyǵyny 10,4 paıyz nemese 1,3 trln teńgege ósip, 14,2 trln teńge bolǵan. Shyǵyn tabys bóliginen 34 paıyz nemese 3,6 trln teńgege asyp túsken. Kórsetilgen shyǵyndardyń jartysynan astamy qaryzdardy óteý men olarǵa qyzmet kórsetýge qatysty eken. Bul baǵytqa jiberilgen qarajat 2 trln teńgeden asqan nemese búkil shyǵynnyń 14 paıyzyn qurap tur. Salystyrar bolsaq, byltyr shyǵynnyń bul túri 1,3 trln teńge bolyp, barlyq shyǵynnyń 10 paıyzyn ǵana quraǵan edi.
«Bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý úshin 3,9 trln teńge tartý jyldyq jospary jaǵdaıynda 2,9 trln teńgege zaım alyndy. Bul ýaqytta Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke túsken transfert kólemi 3,4 trln teńge boldy. 2020 jyly transfert kólemi 4,8 trln teńge bolǵan edi», deıdi qarjygerler.
Qaýymdastyqtyń paıymdaýynsha, ekonomıkalyq belsendiliktiń jedel qalpyna kelý jaǵdaıynda energııa resýrstaryna degen baǵanyń rekordty qarqynmen ósýi salyq túsimderiniń artýyna sebep bolady. Bul bir jaǵynan, 2023 jyldan bastap bıýdjet zańnamasyna kontrsıkldik fıskaldyq normany josparly engizý qarsańynda bıýdjettiń kiris bóliginiń Ulttyq qordan túsetin túsimderge táýeldiligin sondaı-aq qaryz júktemesin odan ári kúsheıte túsý qajettiligin azaıtady. S&P boljaýynsha, munaı baǵasy barreline ortasha 75 dollar bolǵan jaǵdaıda keler jylǵa shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet balansy profısıtpen oryndalýy múmkin.
«Alaıda tabystyń kúrt ósimi bıýdjet tártibine jáne memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin tómendetý josparyna (2026 jylǵa deıin 14 paıyzǵa) keri áser etip, bıýdjet kiristeriniń shıkizat naryǵyndaǵy ózgeristerge joǵary sezimtaldyǵyn saqtap qalýy múmkin. Tabys bóliginen asyp ketip jatqan bıýdjet shyǵyndarynyń zaım tartý arqyly az kólemde jabylyp jatqanyna qaramastan, qaryz júktemesiniń deńgeıi men qaryzdy óteý jáne oǵan qyzmet kórsetý shyǵyndary jedel ósip jatyr. Memlekettik qaryz IJО́-niń 29 paıyzyna deıin ósken (2022 jyldyń basynda 31 paıyzǵa jetýi múmkin), al oǵan qyzmet kórsetýge ketken shyǵyn 14 paıyzǵa deıin kóbeıgen. Osy oraıda memlekettik qaryzdyń shekti aıasy IJО́-niń 50 paıyzyna deıin – eki márte kóterildi. Bıýdjet shyǵyndaryn basqarý men boljaý jáne memlekettik qaryzdyń deńgeıi makroekonomıkalyq turaqtylyq úshin asa mańyzdy. Sonyń ishinde ınflıasııalyq prosester, ekonomıkada uzaq merzimdi paıyzdyq stavkalardy qalyptastyrý úshin de erekshe mańyzǵa ıe», dep málimdedi qaýymdastyq.
Jyl ortasynda esep komıtetiniń basshysy Natalıa Godýnova da memlekettik qaryz IJО́-niń 29,4 paıyzyna taıap qaldy dep aıtqan.
«Memlekettik qaryz kóleminiń ósýi 27 paıyzben shektep ustaý týraly jańa bıýdjet saıasatynyń bekitilgen tujyrymdamasynan asyp túsip otyr. Memlekettik qaryz jyl saıyn ósip keledi. Esep komıteti sońǵy jyldary paıda bolǵan táýekelder týraly aıtyp júr. Qazir bul 20,6 trln teńge. 2014 jylǵa deıin memlekettik qaryzdyń qaýipsiz deńgeıi IJО́-niń 22 paıyzyn quraǵan edi. Biraq ósip ketti. Onyń ósýine ne nárse negiz bolǵanyn da kórmedik» dep synǵa aldy N.Godýnova.
Komıtet tóraǵasy budan bólek jergilikti atqarýshy organdar qaryzynyń da bes ese ósip, jyl basynda 1,1 trln teńgege jetkenin jarııa etti. «Ázirge bekitilgen lımıt aıasynda onyń kólemi – 1,6 trln teńge. Degenmen keleshekte úlken táýekelder týyndaýy múmkin» deıdi ol.
Bıyldyqqa esep komıtetiniń synyna jıi ushyraǵan Qarjy mınıstrligi memlekettik qaryz qaýipsiz deńgeıde, oǵan alańdaýǵa negiz joq deıdi.
«Memlekettik qaryzdyń IJО́-ge qatynasy Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý jospary jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly kelisimge sáıkes lımıtten aspaıdy. Qazir tujyrymdama ózekti emes, ekonomıkany damytýdyń ózge de parametrleri jáne makroekonomıkalyq jaǵdaılardy esepke ala otyryp jańa qujat daıyndalyp jatyr. Bul rette barlyq basqa qaryz ındıkatorlary saqtalady jáne qaýipsiz deńgeıde tur. Tujyrymdamada kórsetilgen IJО́-ge qatysty 27 paıyz kórsetkishi daǵdarysqa deıingi kezeńde úkimet belgilegen ındıkatıvtik kórsetkish boldy» degen edi mınıstr Erulan Jamaýbaev Parlament otyrysynda.
