QUQYQ QORǴAÝ JÚIESINDEGI JAŃA BASYMDYQTAR

Qazirgi jaǵdaıda quqyq qorǵaý or­gan­darynyń basym min­det­teri qo­ǵamdaǵy tu­raqtylyqty, birlikti jáne tatýlyqty ny­ǵaı­tý, zańdy­lyq­tyń jáne quqyq tártibiniń joǵary deńgeıin qam­tamasyz etý bolyp belgilendi. Quqyq tártibin qamtamasyz etý memlekettik ınstıtýttardyń ma­ńyz­dy fýnksııalary bolyp taby­lady. Qoǵamdyq qaýipsizdik pen azamattardyń áleýmettik ál-aýqaty osy fýnksııanyń qanshalyqty iske asyrylýyna baılanysty. Adam quqyqtaryn qorǵaý sa­la­synda halyqaralyq tujyrym­da­ma­lar qataryna qosyla otyryp, Kons­tıtýsııada quqyqtyq jáne áleýmettik memleketti qurý prın­sıp­terin bekite otyryp, Qazaqstan quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­metindegi prınsıpter men basym­dyqtardy anyqtaý bóliginde óziniń bir mándi sheshimin tapty. Elbasy óziniń “Jańa onjyl­dyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkin­dik­teri” atty Qazaqstan halqyna Jol­daýynda elimizdiń quqyqtyq júıe­sin jetildirý mindetterin belgiledi. Sońǵy kezde quqyq tártibin qamtamasyz etý aıasynda belgili bir oń tendensııalar baıqalyp otyr: aýyr jáne asa aýyr qylmystar, ká­meletke tolmaǵandar jasaǵan quqyq buzýshylyqtar sany azaıdy, eseptik-tirkeý tártibi nyǵaıdy. Alaı­da, kóshelerde jáne ózge qoǵam­dyq oryndarda azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máse­lesiniń ózekti bolýy jalǵasýda, bul quqyq qorǵaý organdarynyń jumy­syn uıymdastyrýda jańa tásilder paıdalanýdy talap etedi. Quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıim­diligin arttyrýdaǵy sheshýshi jaǵ­daı­lardyń biri memlekettiń qyl­mystyq saıasatyn izgilendirý bolyp tabylady. Osy salada jaǵdaıdyń nasharlaý sebepteriniń biri – bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi ja­za­ny belgileýdiń turaqty sot tá­ji­rıbesi. Bul máseleni bas bos­tan­dyǵynan aıyrýǵa balama shara­lar­dyń álsiz qoldanylýymen túsin­dirý­ge bolady. Qazirgi ýaqytta qyl­mystardyń qaıtalanýy kezinde birinshi kezeńde qylmystyq qur­y­lym­daǵy úlesi 40 %-dan asatyn bol­ǵan kezde, sýdıalar bas bos­tandyǵynan aıyrý túrindegi ja­zany taǵaıyndaýlary tıis. Is júzinde qaıtalanyp jasalǵan usaq urlyq úshin bas bostandyǵynan aıyrýǵa ushyrap jatady. Osyǵan baılanysty tek aýyr jáne asa aýyr qylmystardy jasaý jáne bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalardy qol­da­ný kezinde, atap aıtqanda úlken emes jáne aýyrlyǵy ortasha sa­lyq­tyq qylmystardy qaıtalap ja­sa­maǵan jaǵdaıda qaıta bas bostan­dyǵynan aıyrýdy kózdeıtin keıbir elderdiń tájirıbesi qyzyǵýshylyq týdyrady. Jábirlenýshige zalaldyń ornyn toltyrý jaǵdaıynda mer­zi­mi­nen buryn shartty túrde bosatý úshin jazany óteý merzimderin qys­qartý týraly máseleni qaraý da mańyzdy. Osy baǵytta birinshi qadamdar jasaldy. 2010 jyldyń basynan al­dyn-ala tergeý men anyqtaýdy júr­gizý tártibin jeńildetý týraly zań kúshine endi. Quqyq qorǵaý or­gandarymen yntymaqtastyq jasaý­ǵa kelisken tulǵalar úshin jazany je­ńildetýdi qarastyratyn “Sot tóreligi­men mámileler” ınstıtýtyn engizý máselesi zerdelenýde. Qyl­mystyq jazany jáne qylmystyq saıasatty jeńildetý jalpy qoǵamǵa qaterli qaýip týdyrmaıtyn qyl­mys­tardy beıqylmystandyrýǵa yqpal etedi. Mysalǵa, zańnamany izgilendirý sheńberinde qylmystyq atqarý júıesi organdary probasııa qyz­me­tin qurý máselesin pysyqtady. Bi­rinshi kezekte qylmystardy alǵash ret jáne baıqaýsyz jasaǵan adam­dardy bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalardy qol­da­ný sharalarynyń aıasyn keńeıtý qajet. Jazalaýdyń jalpy qury­ly­mynda Qazaqstandaǵy bas bos­tan­dy­ǵynan aıyrýdyń balamaly ja­za­laý sharalary 2010 jylǵy 1 qań­tarda barlyǵy 29 %-dy, al Shvesııa men Anglııada – 70%, Japonııada 90%-ǵa deıindi quraıdy. Osy oraıda, asa aýyr qyl­mys­tar­dy jasaǵan aıyptylarǵa, eń aldy­men uıymdasqan qylmystyq qalyptastyrýlar jáne esirtki bıznesine qatysýshylarǵa qatysty, sondaı-aq erekshe jaýapkershilik týdyratyn qylmystar qaıtalanǵan kezde qylmystyq saıasat qatań bolmaq. Bul rette quqyq qorǵaý organdary júıesiniń jáne bıliktiń basty basymdyǵy azamattardyń memleketke degen senimi bolyp tabylady. Kóptegen jaǵdaıda bul senim memlekettiń óz azamattaryn qylmysqa aralasýdan qorǵaýy retinde kórinis tabady. Quqyq qorǵaý organdarynda halyqpen ózara qarym-qatynas jasaıtyn polısııa bólimsheleriniń ashyqtyǵy, esep berýshiligi jáne ba­qylaýǵa alyný prınsıpteri tá­ji­rıbege engizilýde. Ol úshin polısııa qyzmetin baqylaý jónindegi qo­ǵam­dyq keńester, qarjy polısııasy or­gandary janynda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres jónindegi qoǵamdyq keńester, qylmystyq at­qarý júıesi organdarynda qoǵam­dyq baqylaý komıssııalary quryl­dy jáne jumys isteýde, aqparattyq ju­mystar retke keltirildi, halyq­pen eseptik kezdesýler jáne t.b. ótkizilýde, ıaǵnı quqyq qorǵaý or­gan­darynyń jumysy aıqyn bolýda. Munyń bári quqyq qorǵaý or­gandarynyń jumysyn jetildirý máseleleri boıynsha qoǵammen únqatysýǵa daıyndyǵyn dálel­deı­di. Bizdiń kózqarasymyz boıynsha búgingi kúnniń ózinde qoǵamdyq ba­qy­laýdyń jetkilikti tıimdi tetigin qalyptastyrý úshin jaǵdaılar qalyptasty. Quqyq qorǵaý organdary qyz­me­tin baǵalaý úshin qoǵamdyq kóz­qarasty esepke alý tásilderin ázir­leý jáne engizý, eseptilik júıesin ózgertý jáne olardyń jumys tıim­diliginiń qazirgi zamanǵy kórset­kish­terin ázirleý osy maqsattarǵa je­týge yqpal etedi. Elbasynyń Joldaýynda bel­gi­len­gen basymdyqtar Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyl­dar­daǵy Quqyqtyq saıasat tujy­rym­damasymen tolyq úndesedi jáne elimizdiń halyqaralyq stan­darttardy ustanýynyń ashyq dáleli bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń orta merzimdi pers­pek­tı­vany iske asyrýda qoıǵan min­det­teri erekshe mańyzdy jáne ondaǵy jaýapkershilik quqyq qorǵaý or­gan­daryna júkteledi. Ekpin ishki ve­domstvolyq múddeden azamattardyń quqyǵy men memlekettiń múddesin qorǵaýǵa qaraı aýystyrylýy tıis. Qazirgi jaǵdaıda quqyq qorǵaý or­gan­darynyń basym mindetteri qo­ǵamdaǵy turaqtylyqty, birlikti jáne tatýlyqty nyǵaıtý, zańdy­lyq­tyń jáne quqyq tártibiniń joǵary deńgeıin qamtamasyz etý bolyp belgilendi. Uıymdasty­rý­shy­lyq, quqyqtyq jáne fýnksıo­nal­dyq sharalardy biriktiretin júıelik negizde qoıylǵan mindet­ter­di sheshý azamattardy qylmys­tyq qol suǵýshylyqtan qorǵaý deń­geıin arttyrýǵa jáne qylmys­ty­lyq deńgeıin tómendetýge múm­kin­dik beredi. Quqyq qorǵaý organdary júmysynyń tıimdiligi, eń aldymen olardyń azamattar men memlekettiń múddelerin qamtamasyz etýdiń asa mańyzdy baǵyttaryna kúsh birik­ti­rý­di kózdeıtin memlekettiń ózge ıns­tıtýttarmen jáne jurtshy­lyq­pen ózara qarym-qatynas jasaý deńgeıine baılanysty. Osyǵan baılanysty, prokýra­týra organdarynyń birinshi kezekte áleýmettik saladaǵy zańdylyq jaǵ­daıyna jáne azamattardyń áleý­met­tik jáne ekonomıkalyq quqyq­ta­rynyń qorǵalý deńgeıine jaýap­ty­lyǵy artýda. Prokýratýra organ­darynyń qadaǵalaý qyzmeti qyz­met­kerler quramyn qysqartý ke­zin­de azamattardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý, adamdardy májbúrlep eń­bek demalystaryna jiberý ba­ǵyt­tarynda, jalaqyny ýaqtyly tóleý­di, qyzmetkerlerdi jumystan bo­sa­tý tártibin qamtamasyz etý sala­syn­da asa mańyzǵa ıe bolady. Pro­ký­rorlyq qadaǵalaý aktileri boı­yn­sha 2009 jyly 255 myń azamat­tar­dyń konstıtýsııalyq quqyqtary qorǵalyp, 183 myńnan astam qyz­met­kerlerdiń eńbekaqylary boı­yn­sha 8,8 mlrd. teńgeden artyq soma mólsherinde qaryzdar óteldi. Qazirgi ýaqytta elimizdiń ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýyn iske asyrý úshin memleketten bó­lingen aqshalaı qarajattyń maq­sat­ty, tıimdi jáne zańdy paıda­la­nylýyn baqylaýdy kúsheıtýge prokýrorlyq qadaǵalaý qajet. Qazaqstanda sanaýly jyldar ishinde áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń tıimdi modeli quryldy. Jemqorlyqqa qarsy kúres ju­my­syn júıeli uıymdastyrýsyz bul múmkin emes. Jemqorlyqqa qarsy turý memlekettik saıasattyń ma­ńyz­dy strategııalyq basymdylyǵy bo­lyp tabylady. Osy baǵytta qa­byl­danǵan sharalar memlekettik organ­dar men olardyń basshylarynyń qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaýdyń negizgi krıterııiniń biri retinde qaralady. Memleket basshysy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres Úki­mettiń jáne jergilikti bılik qurylymdarynyń negizgi qaǵıdasy dep atady. Memlekettik apparatty sybaı­las jemqorlyq qylmystarmen at­ta­ryna kir keltirgen sheneýnik­ter­den tazartýda belsendi jumystar júr­gizilýde. Sybaılas jemqor­lyq­ quqyq buzýshylyqtar úshin laýa­zymyna, shenine jáne qyz­me­ti­ne qaramastan barlyq adamdar jaýapkershilikke tartylatyn bolady. Memleket basshysy 2009 jylǵy 22 sáýirde “Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­syn­da qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kú­sheı­tý jáne quqyq qorǵaý qyzmetin odan ári jetildirý jónindegi qo­symsha sharalar týraly” Jarlyqqa qol qoıdy. Memlekettik organdar men uıym­dardyń basshylaryna sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl jónindegi jumystardyń jaı-kúıi úshin tikeleı jáne derbes jaýapker­shilik júkteldi. Sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyldyń tıimdi de halyqaralyq standart­tar­ǵa jaýap beretin quqyqtyq júıesi qurylyp, jetkilikti túrde ny­ǵaı­tylýda. Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy kúres júıeli de keshendi sıpat alyp otyr. “Global Integrity Index”-tiń esebi buǵan dálel, olar para alýshy­lyq­pen kúreste birqatar elderdiń qyz­metterin tórt deńgeı boıynsha baǵa­laǵan: “kúshti”, “birtoǵalyly”, “álsiz”, “óte álsiz”. Qazaqstan “bir­toǵalyly” deńgeıge jatqy­zyl­dy, “álsiz” topqa jatqyzylǵan Re­seı­diń, Lıtvanyń, Moldovanyń jáne ózge de birqatar memleket­ter­diń aldyna shyqty. “Transparency international” elaralyq reıtıngter boıynsha 2009 jyly Qazaqstan 25 tarmaqqa (145-ten 120-shy orynǵa) joǵary kóterildi. Memleket basshysy Úkimetke sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúresti jańa sapaly deńgeıge shy­ǵarýǵa múmkindik beretin zańna­malyq jáne ózge sharalar keshenin ázirlep, qabyldaýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy. О́tken jyldyń aıaǵynda Par­la­ment “Qazaqstan Respýblıkasynda qylmysqa jáne sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy kúresti kúsheıtý máse­leleri boıynsha ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly” Zań qa­byldady, sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar jasaǵany úshin qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikti qataıtý boıynsha sharalar kózdeldi. Qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıimdi is-qımyl álemdik ekonomıkada oryn alyp otyrǵan jaǵymsyz úderis­ter­diń elimizge yqpalynyń deńgeıin tómendetýge múmkindik berdi. Bul memleket qabyldaǵan ekonomıka, shaǵyn jáne orta bıznes, ınnova­sııa­lyq-ındýstrııalyq jáne ınf­ra­qurylymdyq jobalardy qoldaý­da óte mańyzdy sharalar bolmaq. Alık ShPEKBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti  Ákimshiliginiń Quqyq qorǵaý júıesi bóliminiń meńgerýshisi.