Teńizben birge oralǵan úmit

Osynyń saldarynan az jylda aıdyn jaǵalaýynan jyraqtap, balyǵy taıdaı týlaǵan teńizdiń tolqynyn kózben uzatyp salǵan jurt ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary amaldyń joǵynan kóshtiń betin ózge óńirlerge bura bastaǵan edi. Kezindegi ortaq teńizdiń tabany az jylda qum sýyrǵan mıdaı jazyq dalaǵa aınaldy. Tuzdy daýyly jan-jaǵyna qater tóndirgen Araldy qutqarý – álemdi qutqarý ekendigin memleketaralyq deńgeıde alǵash kótergen azat Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev boldy.

Teńiz problemalaryna arnalǵan tuńǵysh halyqaralyq konferensııa 1993 jyly Qyzylorda qalasynda ótti. Onda Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylary tartylǵan teńiz taǵdyryn álemdik qaýymdastyqtyń talqysyna salý týraly usynys aıtty. Konferensııa barysynda Araldy qutqarý halyqaralyq qory týraly erejege qol qoıyldy.

Qaty­sý­shy memleket basshylary aty­nan Birikken Ulttar Uıymyna ún­deý joldandy. Halyqaralyq qaýym­das­tyqtyń qoldaýymen Aral teńizi bas­seınin ekolo­gııalyq saýyqtyrý men aımaq tur­ǵyn­darynyń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin kóterý máse­leleri boıynsha birlesken naqty ister men baǵdarlamalyq jobalardy qar­jylandyrý talqylandy.

Osy jıynda qurylǵan Araldy qut­qarý halyqaralyq qorynyń tóraǵa­ly­ǵy­na Nursultan Nazarbaev saılandy. Osylaısha, álem jurtyn alańdatyp otyr­ǵan alyp aıdynnyń problemasyn sheshý qadamdary erkindiktiń eleń-ala­ńynda jasalyp edi.

Bastama baıandy bolyp, kóp ýaqyt ótpeı-aq teńizdiń soltústik bóliginde­gi tabanyna sý jetip, Dúnıejúzilik bank­­tiń qoldaýymen júzege asyrylǵan «SARATS» jobasynyń birinshi keze­ńinde bir­shama tolymdy tirlik at­qa­ryl­dy. Kepken teńizdiń kenezesin qan­dyryp, ý ushqan ultandy telegeıge aınal­dyrǵan Elbasy bastamashy bolǵan ıdeıany álem jurtshylyǵy «ǵasyr jobasy» dep tanydy.

Qazir Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bó­li­gin saqtaý jobasynyń birinshi ke­zeńi tolyq aıaqtaldy. Osy arqyly te­ńiz deńgeıi 42 metrge kóterildi. Kishi Araldaǵy sý deńgeıin saqtap qalý úshin osydan 16 jyl buryn salynǵan «Kók­aral» bógetiniń arqasynda teńizdiń sol­tús­tik bóligindegi sý mólsheri 68 paıyzǵa artty.

Dúnıejúzilik bank pen respýblıkalyq bıýdjettiń qarjylandyrýy arqyly júzege asqan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń sol­tús­tik bóligin saqtaý» jobasynyń alǵash­qy kezeńine 85,79 mln dollar jum­sa­lyp, aıdyndaǵy sý kólemi 15 tekshe sha­qyrymnan 27 tekshe shaqyrymǵa deıin jetti. Tuzdylyǵy aıtarlyqtaı tó­men­dedi. Syrdarııa ózeniniń qys aılarynda sý ótkizý qabileti 650-700 tekshe metrge deıin ulǵaıdy.

Aral teńizine túsetin sýdyń kóbeıýi óńirdegi tirshiliktiń jandanýyna ákel­di. Kólemi 30 myń gektardan asatyn birneshe iri kól qalpyna kelip, balyq sha­rýashylyǵyn damytýǵa jol ashyldy. Eń bastysy, buryn tuzdanǵan teńiz­den joǵalyp ketken balyqtyń 13 túri qaıta paıda boldy. Teńiz jaǵadan jyraq­taǵaly beri atakásipten qol úzip qal­ǵandar shalqarǵa qaıta shyǵyp, balyq aýlaý kólemi 400 tonnadan 8 myń tonnaǵa deıin jetti. Qaladan qashyq­tap ketken teńiz 17 shaqyrymǵa deıin ja­qyn­dady. Qazir óńirden Reseı, Polsha, Nıderland, Germanııa, Grýzııa jáne Lıtva elderine balyq ónimi eksporttalady.

Kishi Aral teńizi aımaqtyń ekolo­gııa­lyq ahýalyn jaqsartyp, florasy men faýnasy qalpyna kele bastady. Qalypqa kele bastaǵan óńir mıkroklımaty aımaq turǵyndary arasyndaǵy aýrýshańdyq deńgeıin kóp tómendetti. Týberkýlez, qaterli isik pen qan tamyrlary aýrýla­ryna shaldyǵýshylar qatary sıredi. Osy ja­ńalyqtyń barlyǵy Elbasy bas­ta­masymen der kezinde qolǵa alynǵan «SARATS» jobasynyń jemisi.

Qaıtqan teńizdi qaıta oraltqan bas­tamanyń jalǵasy – «SARATS-2» jo­basynyń alǵashqy kezeńine engi­zilgen 6 komponenttiń tórteýin res­pýb­lıkalyq bıýdjet esebinen júzege asyrý jos­parlanyp otyr. Osyǵan oraı Dúnıe­júzilik bank jobany «Aral teńizin qal­pyna keltirý jáne aýmaqtyq damý» dep ataý­dy jáne Aral óńiriniń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaq­sartýǵa ba­ǵyttalǵan komponentter qosýdy usy­nyp otyr. Úsh komponent­ten turatyn jo­banyń boljamdy quny 190 mln dollar. Onyń ishinde sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn je­tildirý jáne oblys­tyń turaqty eko­nomıkalyq, áleý­met­tik jáne eko­logııalyq qyzmetin qoldaý, sý resýrs­taryn, óńirlik jobalaý jáne jobany bas­qarýdy jetildirý bas­tama­lary bar. Byltyr jazda «Soltús­tik Aral teńizin qalpyna keltirý jáne aýmaqtyq damý» jobasynyń tehnı­ka­­lyq-ekonomıka­­lyq negizdemesin ázirleý úshin Ekolo­gııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstrligi Sý resýrstary ko­mıteti men halyqaralyq Yecom (Pákistan, Iran) kompanııasy arasynda kelisim jasaldy. Elbasy bastamashy bolǵan joba óńir jaǵdaıyna osyndaı ómirsheń ózgerister engizdi.