Turaqty evolıýsııa
Qazaqstanda bul úderis evolıýsııasy ret-retimen jáne ulttyq erekshelikter eskerile otyryp damýda. Osydan shırek ǵasyr buryn, biz lıberalızasııalaý týraly aıtqanda tek ekonomıkalyq tártiptiń uǵymynda túsindik jáne bul kóbinese «shok terapııasynyń», kooperatıvti ekonomıkanyń, jekeshelendirýdiń sıpattarymen baılanysty boldy. Al qazir, lıberalızasııalaý ákimderdiń saılanýymen, kóppartııaly uǵymmen, partııalardyń aýylǵa kelýimen, sóz ala bilý jáne ózińdi esite alý quqyǵymen, ıaǵnı saıası jańǵyrý aıasyndaǵy sıpattarmen baılanysty.
Demokratııa men plıýralızmge baǵyttalǵan qozǵalys jańǵyrý úderisteriniń, lıberalızasııalaýdyń áseri ekeni túsinikti. Jáne bul kezdeısoqtyq emes. Bul «klassıkalyq» demokratııaly elderdiń demokratııanyń batystyq standarttaryna sáıkes kelý talaptaryna degen qurmet nemese bir adamnyń saıası erik-jigeriniń áreketi ǵana emes. Bul múldem basqa. Bul saıası rejımder júrip ótetin kezekti evolıýsııa. Dál osylaı Eýropanyń bir bóligi, Latyn Amerıkasy men Shyǵys Azııanyń kóptegen elderi jańǵyrdy jáne demokratııa jolyna tústi.
Kóp partııaly júıeni qalyptastyrý, saılaý arqyly saıası básekelestikti ınstıtýsııalandyrý, oppozısııalyq qyzmettiń birqatar nysandaryn zańdastyrý, azamattyq qoǵam men ózin-ózi basqarý ınstıtýttaryn damytý, sóz bostandyǵyn keńeıtý – bunyń barlyǵy jańǵyrý úderisteri damýynyń kezeńderi.
Bul áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń ártúrli kezeńderine, elıtanyń jaǵdaıyna, saıası qurylymnyń mazmunyna, sondaı-aq ártúrli menshikti jáne bir-birimen tyǵyz baılanysty ınstıtýttar men dástúrlerdi biriktirgen qoǵamdyq mádenıetke táýeldi saıası lıberalızasııalaý kezeńderi. Aıta ketý kerek, Ońtústik Koreıa nemese Malaızııa sekildi tabysty damýshy elderde «ádettegi emes» demokratııa dep atalatyn fenomen quryldy. Olar, demokratııalyq rásimder men praktıkany ózderiniń tarıhı-mádenı, áleýmettik jáne ekonomıkalyq erekshelikterine beıimdeı otyryp, saıası transformasııanyń ózindik pragmatıkalyq jolyn tapqan elder. Bul turǵyda Qazaqstan da qur alaqan emes.
Saıası reformalar strategııasy
30 jyl buryn bizdiń respýblıkamyz qıyn tańdaý aldynda turdy. Kún tártibinde kúrdeli qoǵamdyq-saıası jaǵdaılarda eldiń damýyn qamtamasyz etýge qabiletti negizgi memlekettik jáne saıası ınstıtýttardy qurý máseleleri turdy. Egemendi jáne táýelsiz memleket qurý, el ekonomıkasyn damytýda qýatty serpilis jasaý jáne Qazaqstannyń saıası júıesin lıberalızasııalaý talap etildi. Tańdaý lıberaldy qundylyqtar men qaǵıdattarǵa negizdelgen demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket qurý paıdasyna jasaldy.
Azamattyq qoǵam belsendi aralaspaı turaqty saıası júıeni qalyptastyrý múmkin bolmady jáne Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev muny anyq uǵyndy. Demokratııalyq tranzıttiń tabysy kóp jaǵdaıda saıası reformalar strategııasynyń bolýymen aıqyndaldy. Elimiz saıası kún tártibi men ekonomıkalyq damýdyń áserimen qolda bar tájirıbeni eldegi aǵymdaǵy ahýal men álemdik trendterge beıimdep, damýdyń birneshe satysynan ótti. Bul prosess tolyǵymen aıaqtalǵan joq.
1991-1993 jyldary saıası turaqtylyq ómir súrýdiń jáne qajetti reformalardy bastaýdyń mańyzdy shartyna aınaldy. Memlekettik apparatty deıdeologızasııalaý, prezıdenttik jáne parlamentarızm ınstıtýttaryn qalyptastyrý prosesi bastaldy. Kóppartııalyq júıeniń negizderi jáne saıası ómirdi lıberalızasııalaýǵa arnalǵan zańnama, mine, sol kezeńde qalandy.
Kelesi kezeń úshin (1995 – 1998 jj.) prezıdenttik bılik róliniń kúsheıýi, demokratııanyń ınstıtýsıonaldyq quramdas bólikterin damytý (kóppartııalylyq, kásibı parlament jáne saılaý júıesi) aıasynda «Azııa jolbarystary» elderinde jańǵyrýdyń negizi bolǵan ekonomıkalyq damý modeli bar elderdiń saıası modeli basty baǵyt etip alyndy.
Ekonomıkada reformalaýdyń basty kórsetkishi – ósim bolsa, saıasatta – turaqtylyq. Mundaı jańǵyrý jolyna túsken memleketter tabysynyń biriktirýshi sharttary – turaqsyzdyqqa aparar kez-kelgen tendensııany toqtata alatyn zańdy bıleýshi partııasy bar kúshti saıası rejım.
Reformalardyń joǵary qarqynyna qol jetkizý úshin qoǵamdy shoǵyrlandyrýǵa qabiletti saıası kúsh qajet edi. Mundaı kúsh saıası jáne ekonomıkalyq reformalardyń basynda turǵan «Otan» respýblıkalyq saıası partııasy boldy. Sonymen qatar, osy kezeńde kóppartııalyq júıeniń damý prosesi basym mánge ıe boldy. Buǵan saıası birlestikterdiń rólin jáne olardyń zań shyǵarý prosesine áserin kúsheıtetin 1998 jyly Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýler negiz boldy.
Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaev saıası lıberalızasııalaý jolynda áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardyń basymdyǵyn negizdeıtin «aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» qaǵıdatyn damýdyń negizgi baǵyty retinde belgiledi.
Mundaı jaǵdaıda belgili amerıkandyq áleýmettanýshy jáne saıasattanýshy Barrıngton Mýrdyń áıgili «býrjýazııa joq – demokratııa joq» degen aksıomasy erekshe maǵyna men mánge ıe boldy. Ýaqyt osy baǵyttyń tıimdiligin kórsetti. Saıası reformalardyń basymdylyǵy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áser ete qoımaıtyndyǵyna Qyrǵyzstan tájirıbesi aıqyn dálel bola alady.
Jedeldetilgen jańǵyrý baǵyty
Qazaqstandaǵy saıası jańǵyrý, eń aldymen, osyndaı evolıýsııanyń uzaq jolynan ótken Batys demokratııasynyń tájirıbesin paıdalanýǵa negizdelgen jedeldetilgen reformalardyń nátıjesi degen tezıske eshkim daý aıta qoımas.
Biz úshin plıýralıstik demokratııaǵa, ortalyqtandyrylǵan josparly ekonomıkadan qazirgi naryqtyq ekonomıkaǵa, kópultty memlekettiń ıdeologııasynan ulttyq ıdeologııaǵa kóshýdiń kúrdeliligi totalıtarlyq dáýirdiń qundylyqtarynan bas tartý qajettiliginde boldy. Jáne biz muny jasaı aldyq.
Kelesi kezeńde (2004 – 2007 jj.) saıası keńistikti reformalaý prosesi saıası reformalar strategııasynyń mazmunyna eleýli áser etti. Bul jarqyn saılaý naýqandarynyń, elıta ishindegi qaıshylyqtardyń, oppozısııanyń jańa tolqynynyń paıda bolýynyń, azamattyq belsendiliktiń artý jyldary boldy. Demokratııalandyrýǵa degen qoǵamdyq suranys el basshylyǵy men «Otan» partııasy úshin saıası kún tártibin de aıqyndady.
Elbasynyń saıası jańǵyrýdy jedeldetý baǵytynyń nátıjesinde saıası júıe eleýli ózgeristerge ushyrady. Partııalyq-saıası júıeni lıberalızasııalaýǵa baǵyttalǵan úderis bıliktiń ókildik júıesiniń rólin kúsheıtti.
Osy kezeńde «Saıası partııalar týraly» jańa zań qabyldandy, sondaı-aq «Saılaý týraly» Zańǵa túzetýler engizildi. Alǵash ret partııalardyń usynystary boıynsha saılaý komıssııalaryn máslıhattar qurady. Partııalar men kandıdattar arasynda teledebattar ótkizý tájirıbesi engizildi. Jańa partııany tirkeýdiń eń tómengi shegi 50 myń músheni qurady. Otandyq ÚEU memlekettik áleýmettik tapsyrys júıesi arqyly qoldaý tapty. Qoǵamdyq sarapshylar keńesteri, Májilis janyndaǵy Qoǵamdyq palata memlekettik basqarý prosesine qoǵamdyq qatysýdy keńeıtti.
Keshendi túrde alyp qaraǵanda bul elimizdegi saıası alańdy qaıta qalyptastyrdy. «Asar», Agrarlyq jáne Azamattyq partııalarynyń «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy dep ataýyn ózgertken partııa qanaty astynda birigýi basym saıası kúshi bar kóppartııalylyqtyń múldem jańa modelin qurdy. Bul saıası keńistik aktorlarynyń reformalarǵa kepildikter ornyna ózara múddelerdi saqtaý týraly kelisilgen paktisi boldy.
Mundaı pragmatıkalyq model Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa jáne t.b. elderdiń tájirıbesine sáıkes kelip qana qoımaı, saıası elıta men kontrelıta arasynda kelisilgen is-qımyldardyń, saıası reformalardyń budan ári qaraıǵy prosesiniń qýatty katalızatoryna aınaldy.
2007 jyly konstıtýsııalyq reforma júrgizildi. Proporsıonaldy saılaý júıesin engizý nátıjesinde partııalyq faktor artty. Osy júıe boıynsha ótken Májilis saılaýy partııalar men kóshbasshylar jaýapkershiliginiń aıtarlyqtaı artqanyn kórsetti.
Demokratııanyń Qazaqstandyq modeli nysany men mazmuny jaǵynan ártúrli saıası múddelerdiń ózara is-qımylynyń asa kúrdeli, biraq, eń bastysy, qoǵam belsendi qoldaıtyn básekeli alańda jedel túrde qalyptasty. Tájirıbe kórsetkendeı, barlyq partııalar men partııa kóshbasshylary ózgeristerge tez beıimdele almady. Saılaý naýqanyna qatysqan 7 partııanyń ishinen «Nur Otan» depýtattyq mandattardyń absolıýttik sanyn aldy – 98. «Aq Jol» QDP, «Aýyl» QÁDP, QKHP, JSDP, Qazaqstan patrıottary partııasy jáne «Rýhanııat» 7%-tik mejeni eńsere almady.
Saıası qatynastar modelin jetildirý
Saıası jańǵyrýdyń kelesi kezeńine (2008-2012 jj.) bastaý bolǵan odan ári saıası lıberalızasııalaý jolyndaǵy qısyndy qadam – bir partııaly Parlamentke konstıtýsııalyq tyıym salý boldy. El bolashaǵy úshin jaýapkershilikti sezinip, sondaı-aq Parlamenttiń tómengi palatasyn qalyptastyrýda kóppartııalylyq qaǵıdattarynyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, partııa Tóraǵasy N.Nazarbaev jetekshiligimen «Nur Otan» tipti zańda belgilengen 7%-tik meje eńserilmegen jaǵdaıda da saılaý qorytyndylary boıynsha Májiliske keminde 2 partııa ótýiniń quqyqtyq tetiginiń bastamashysy boldy.
«Saıası partııalar týraly» jáne «Saılaý týraly» Zańdarǵa 2009 jyly engizilgen túzetýler saıası partııalardy memlekettik tirkeý úshin qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etti. Saılaý prosesiniń rásimdik máselelerin jetildirýmen qatar, BAQ jumysyn retteıtin kedergilerdi alyp tastaý partııalyq júıeniń ǵana emes, jalpy saıası júıeniń de odan ári damýyna yqpal etti.
2009 jáne 2012 jyldardaǵy saılaýda «Nur Otan» óziniń birinshi ekenin, júrgizilip jatqan saıasattyń tıimdiligin, sondaı-aq saıası júıeni odan ári lıberalızasııalaý baǵytyn rastady. Básekelestiktiń kúsheıýi nátıjesinde kóppartııalyqty keńeıtý esebinen saıası ómir aıtarlyqtaı jandandy, Parlamenttiń jumysy jaqsara tústi.
«Nur Otan» uzaq merzimdi saıası kóshbasshylyqty nyǵaıtyp, eldi modernızasııalaýdaǵy reformalardyń draıverine aınaldy. Qoǵamdyq sanada partııa bıleýshi, eldiń bolashaǵy úshin jaýapty biriktirýshi saıası kúsh retinde ornyqty.
Bul rette, saıası keńistikti lıberalızasııalaýdyń konstıtýsııalyq novellalary oppozısııany ınstıtýsııalandyrýdyń, onyń bılikpen dıalogyn qurýdyń quqyqtyq normalaryn ornatty. Osylaısha qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty nyǵaıtýǵa yqpal etti. Bul Qazaqstandy halyqaralyq demokratııalyq standarttarǵa odan ári jaqyndata tústi.
Osyǵan baılanysty memlekettik hatshynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa isteri jónindegi kómekshisi Robert Bleık Qazaqstannyń saıası reformalarǵa beıildiligi máselelerine pikir bildire otyryp, «Neǵurlym ashyq ári serpindi saıası júıe Qazaqstannyń memleket retinde kemeldenýiniń kórinisi bolady jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń halqy laıyqty bolatyn uzaq merzimdi turaqtylyq, boljamdylyq pen damý úshin ınstıtýsıonaldyq negiz beredi»,- dedi.
Soǵan qaramastan, azamattardyń quqyqtaryn jáne olardyń basqarý sheshimderin qabyldaý men iske asyrý tehnologııasyna qatysýyn, saıası kommýnıkasııalardyń artýyn jáne bılikti uıymdastyrýdyń plıýralıstik modelin qamtıtyn saıası lıberalızasııalaý standarttarynyń ámbebaptyǵynyń basymdyǵyn moıyndaý damýshy memleketter úshin baǵdarlamanyń «mindettiliginiń» myzǵymas erejesi bolyp tabylmaıdy. Qazaqstandaǵy osy úderisterdiń qarqyny, nysandaryn tańdaý men onyń sıpaty, eń aldymen, eldiń ishki faktorlaryna, ulttyq jáne tarıhı múmkindikterine baılanysty boldy.
Alaıda saıası júıeni lıberalızasııalaý boıynsha qabyldanǵan baǵyt ózgerissiz qaldy. Saıası reformalar jolyn ustaný Tuńǵysh Prezıdent jáne bıleýshi partııa tarapynan partııalyq-saıası alańdy saıası lıberalızasııalaýdyń kelesi kezeńinde (2013-2018 jj.) rastaldy. Prezıdenttik partııanyń basym róli men Parlamentte saıası partııalardyń ókildik etýi qamtylǵan saıası keńistiktiń bazalyq modelin rastaıtyn demokratııalyq reformalardyń strategııalyq baǵytyn ornyqtyrý 2013 jylǵy «Qazaqstan – 2050» saıası qujaty arqyly iske asty.
«Nur Otan» parlamenttik kópshilik partııasy retinde memlekettik baǵdarlamalardyń is júzinde iske asyrylýyna yqpal etip, júzege asyrylyp kele jatqan baǵyttyń uzaq ýaqytqa turaqtylyǵyna kepildik berdi. Osy tusta Japonııa, Sıngapýr, Malaızııa jáne Taıvannyń bıleýshi partııalary óz elderiniń tabysty damýyn qamtamasyz etkenin aıta ketý kerek. Sonymen qatar, prezıdenttik partııa saıası qaıratkerler men memlekettik basqarýshylar tobyn jańartýdy qamtamasyz etýshi ról atqardy. Onyń nátıjesi úsh partııaly Parlament qurylǵan tustaǵy partııanyń 2015 jylǵy parlamenttik saılaýdaǵy jeńisi boldy.
Saılaýda konstıtýsııalyq kópshilikti ıelengen «Nur Otan» Elbasynyń basshylyǵymen dereý saılaýaldy ýádelerin iske asyrýǵa kiristi. Konstıtýsııalyq reforma (2017 j.) jáne «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa túzetýler (2018 j.) Parlamenttiń rólin eleýli túrde nyǵaıtty jáne Úkimettiń jaýapkershiligin arttyrdy. Bul Parlamenttik partııalarǵa atqarýshy bılikke áser etýdiń naqty tetikterin qoldanýǵa múmkindik berdi.
Prezıdent Q.Toqaevtyń saıası reformalarynyń keısi
2019 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin Qazaqstanda saıası reformalardyń jańa kezeńi bastaldy. Tuńǵysh Prezıdent - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Memleket basshysy retindegi ókilettiligin toqtatýy bıliktiń saıası tranzıti prosesin iske qosty jáne kóp jaǵdaıda saıası jańǵyrýdyń aldaǵy kún tártibin aıqyndady.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń jumysy aıasynda bastamashylyq etken saıası reformalardyń 4 paketi partııalyq-saıası júıeni lıberalızasııalaý prosesin jalǵastyrdy.
Bul rette, «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq Zańǵa jáne «Saıası partııalar týraly» Zańǵa «Nur Otan» usynǵan túzetýlerdiń arqasynda Parlamenttegi partııa fraksııasynyń qoldaýymen 2020 jyly partııalar qurý úshin tirkeý shegi 40 myńnan 20 myń adamǵa deıin tómendetildi. Bul jańa partııalardy ınstıtýsııalandyrý arqyly eldegi saıası alańdaǵy básekelestikti kúsheıtýge múmkindik beredi.
Budan basqa, parlamenttik azshylyq depýtattarynyń arasynan Májilistiń bir turaqty komıtetiniń tóraǵasy jáne eki hatshysy qyzmetine kandıdatýra usynýǵa kepildendirilgen quqyq alǵan parlamenttik oppozısııa ınstıtýty engizildi.
Sondaı-aq, óziniń demokratııalyq máni boıynsha jańadan qabyldanǵan «Beıbit jınalystar týraly» zańdy jáne partııalyq saılaý tizimderinde áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota engizilgenin atap ótken jón. Bul normanyń yqpaly parlament jáne máslıhattar saılaýy naýqandarynyń nátıjelerinde kórinis tapty. Buǵan deıin kvotany engizý «Nur Otan» partııasy 2020 jyldyń kúzinde ótkizgen praımerız kezinde óziniń tıimdiligin kórsetti.
Jas Otan jastar qanatynyń bolýyn eskersek, bıleýshi partııa úshin partııalyq tizimderge jastar kvotasyn engizý erekshe mańyzǵa ıe boldy. Parlament pen máslıhattarda jastardyń ókildik etýi 2019 jyly Elbasy, «Nur Otan» partııasynyń Tóraǵasy N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes 2025 jylǵa deıin ázirlengen «Jastar – Otanǵa!» baǵdarlamasynyń oryndalýyn zańnamalyq qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Memleket basshysy Q.Toqaev saıası reformalardyń ekinshi paketin 2020 jylǵy qyrkúıekte Qazaqstan halqyna Joldaýynda usyndy jáne ol 2021 jyldan bastap aýyl ákimderin tikeleı saılaýǵa kóshýdi, Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý tujyrymdamasyn, «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zańdy qabyldaýdy jáne biryńǵaı onlaın-petısııa ınstıtýtyn qurýdy kózdedi.
Qańtarda VII saılanǵan Májilistiń birinshi sessııasynyń ashylýynda Prezıdent Q.Toqaev saıası partııalardyń Májiliske ótý shegin 7-den 5%-ke deıin tómendetýdi, saılaý bıýlletenderine «barlyǵyna qarsy» degen belgi engizýdi, «Ombýdsmen týraly» arnaıy zań qabyldaýdy kózdeıtin saıası reformalardyń úshinshi paketin usyndy.
Esterińizge sala keteıin, ótken saılaýda naýqanǵa qatysqan bes partııanyń úsheýi – «Nur Otan», «Aq jol», Qazaqstannyń Halyq partııasy jeti paıyzdyq shekti eńserdi.
Májilis saılanǵannan keıin partııalardyń parlamenttiń tómengi palatasyna ótý shegin 7-den 5 prosentke deıin tómendetý týraly bastama júzege asyryldy. Aıta ketetin jaıt, aýyl ákimderin saılaýda «Nur Otan» partııasynyń kandıdattary kóptegen saılaý okrýgterinde – 730 okrýgtyń 627-sinde senimdi jeńiske jetti. Sonymen qatar, ákim bolyp Qazaqstanda tirkelgen barlyq alty saıası partııadan usynylǵan kandıdattar saılandy. Bul partııalyq básekelestikti joǵary deńgeıge shyǵardy.
Partııalyq-saıası júıeni lıberalızasııalaý Prezıdent Q.Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan saıası reformalardyń 4-shi paketinde de kórinis tapty. Kvota bólinetin azamattar sanattarynyń tizbesin keńeıtý jáne saılaý tizimderinde erekshe qajettilikteri bar adamdar úshin mindetti kvotany qarastyrý usynyldy. Bul bastama «Nur Otan» partııasynyń «О́zgerister joly: ár azamatqa laıyqty ómir!» saılaýaldy baǵdarlamasynda qarastyrylǵan erekshe qajettilikteri bar adamdar úshin ınklıýzıvti ortany qalyptastyrý jónindegi mindetteriniń tikeleı kórinisi boldy.
Qazaqstandaǵy saıası jańǵyrý memlekettiń uzaq merzimdi kún tártibindegi negizgi tarmaqtardyń birine aınaldy. Bıliktiń osy baǵyttaǵy jańa bastamalary eldi saıası lıberalızasııalaý men demokratııalandyrýdyń ári qaraıǵy prosesindegi mańyzdy qadamdarǵa aınalyp, azamattyq qatysý, kóppartııalylyq pen parlamentarızmdi damytý múmkindikterin keńeıtti.
E.T. Jumaǵulov,
E.A. Bóketov atyndaǵy QarMÝ saıasattaný jáne áleýmettaný kafedrasynyń meńgerýshisi
