Sheshenniń sózi mergen,
Sheberdiń kózi mergen.
(Halyq danalyǵynan).
Murat aqynnan qalǵan mura
Ádette biz dilmardy, ıaǵnı sheshendi (orator) toqtamaı sóıleıtin, sózden súrinbeıtin adam dep oılaıdy ekenbiz. Aýzy aýzyna juqpaı sóılese, biz úshin sol adam sheshen eken. Asylynda, solaı ma? Joq. Olaı emes eken. Sheshen adam – ózgelerdi bar bolmysymen, sózimen ári isimen baýrap alatyn, olardy bir oıdyń tóńireginde qanaǵattandyra biletin qabiletke ıe tulǵa. Sıseronnyń: «Jaqsy sheshen bolǵyń kelse, aldymen jaqsy adam bol», deıtini sondyqtan. Sıseron negizin qalap ketken sheshendik sózdiń 5 túri bar. Olar: áleýmettik-saıası sheshendik; akademııalyq sheshendik; áleýmettik-turmystyq sheshendik; sot isinde qoldanylatyn sheshendik; dinı sheshendik. Bizdiń sóz etkeli otyrǵanymyz – dinı sheshendik. Sıseronnyń «Dinı sheshendik» dep at qoıyp, aıdar taǵýy tegin emes-aý. Já, Sıserondy tym asyra «ulyqtap» kettik qoı. Asylynda, bul keshegi paıǵambarymyz Muhammedten (s.ǵ.s.), ar men namysty tý etken tekti atalarymyz – Jırenshe, Bóltirik sheshenderden, Syrym Datuly batyr babamyzdan, Shalkıiz, Buqar jyraý, Dýlat, Murattan qalǵan mura, berisi Abaı, Shákárim, Ahmet syndy aqyn-jyraýlardan jetken óner ǵoı. Endeshe, dindarǵa da sheshen bolý qajet ekenin túsindirip otyrýdyń ózi artyq dep bilemiz. Sebebi, dindardyń jamaǵaty – halyq. Halyq pen bizdi baılanystyratyn qural – sóz, izgi is, qaıyrly amal, jaqsy mámile, sypaıy qarym-qatynas.Dindardyń dıksııasy durys pa?
Bul taqyryp tóńireginde másele kóterýge bir oqıǵa túrtki bolyp edi. О́tken joly esimi elge belgili bir jazýshy aǵamyz: «Bir ımam kerek edi. Qaıtys bolǵan ájemizdiń jyldyq asyn berip jatyrmyz...», dep ótinish aıtty. Múıizi qaraǵaıdaı qalamger, qoǵam qaıratkeri habarlasyp turǵan soń áp-sátte Ortalyq meshittiń ımamy Nurbekke telefon shaldyq. Ol bir ımamdy bekitip berdi. Álgi jazýshy aǵamyzǵa habarlasyp, ótinishiniń oryndalǵanyn jetkizdik. Aıtqanymyz sol edi, ol bizge: «Áı, baýyrym, tańdaǵan ımamyń qalaı ózi? Dıksııasy (maqamy, sóıleý máneri) durys pa? Jurttan uıat bolyp qalmasyn», – demesi bar ma. Ne derimdi de bilmeımin. «A-a-a-a, jaqsy ol, ol jaqsy», – deı berippin sasqanymnan. О́ıtkeni, shaqyrýshylar tarapynan mundaı talap buryn-sońdy qoıyla bermeıtin. Oılanyp qaldyq. «Rasynda da ımamdarymyzdyń dıksııasy durys pa eken?» degen suraqqa qulaı berdik. Bireý keliser, bireý kelispes, biz sheshendik óner dindarlarǵa da asa qajet degen toqtamǵa keldik. О́ıtkeni, suranys solaı. Halyqtyń talaby bul. Básekege qabiletti ımam degen túsinik pen termındi jıi estımiz, jıi kóremiz. Sonymen, az-kem izdengenimiz, kórgen-estigenimiz bar, taqyrypqa saı jıǵan-tergenimizdi ózderińizben bólisýge bekidik. Keıbireýler kádesine jaratar, bálkim. Sonymen, dindar qaıtip dilmar bolmaq? О́zgelerdi ózine qaıtip qarata almaq?«Oı da joq, ýaıym da joq oınaı berseń...»
Sheshendikke qoıylar talaptardy sanamalap kóreıikshi. Sonymen: 1. Sheshen bolý úshin eń aldymen sóılep emes, oılap úırený kerek. Oılaný – uly isterdiń baspaldaǵy. Adam oıynda bar asyl dúnıesin sóıleý arqyly jetkizbek. Oıy joqtyń – sózi joq. Sózimizdi halqymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń naqylymen túıindesek: «Oı da kóp, ýaıym da kóp oılaı berseń, Oı da joq, ýaıym da joq oınaı berseń». 2. Sózdi, ýaǵyzdy, ıakı baıandamany jyly júzben, jyly shyraımen bastaǵan utatyn kórinedi. Tanymaıtyn ortanyń aldyna shyqqan kezdegi alǵashqy sekýndtar asa mańyzdy sanalady. Keıbir ǵalymdar dilmar alǵashqy 7 sekýndta qalaı kórinse, jurttyń oıynda udaıy solaı qalýy múmkin ekenin aıtady. «Jyly-jyly sóıleseń, jylan ininen shyǵady, qatty-qatty sóıleseń, musylman dininen shyǵady», deıdi halyq danalyǵy. Jyly sóz júrek eljiretedi. 3. Eldiń nazaryn ózimizge aýdarý úshin eń áýeli sózimizdi olar qoldaıtyn qundylyqtardan nemese máseleden bastaǵanymyz abzal eken. Mysaly: «Quranymyz bir, paıǵambarymyz bir, onda nege bólinemiz?» degendeı, ortaq sózder arqyly ortaq maqsatqa úndeý, t.b. Ásirese, tulǵalarymyzdyń sózinen mysal keltirý. Abaıdyń, bı-sheshenderimizdiń sózine qulaq aspaıtyn qazaq joq shyǵar, sirá. 4. Tyńdarmanmen qarym-qatynasty buzyp almaý úshin «sizder» dep emes, «biz» dep birinshi jaqpen sóılegenimiz jón kórinedi. О́ıtkeni, másele bárimizge qatysty. Mysaly, ózimizdi keıde kúnádan pák sezinip: «Sizder jıi kúná jasap qoıasyzdar, sizder túzelińizder, Alladan keshirim surańyzdar», degen sózderdi jıi aıtamyz. Bul keıbireýlerdiń kelispeýshiligin týdyryp: «Aldymen ózin túzep almaı ma?» degen sózdiń sýyrylyp shýǵýyna ózge emes, ózimiz sebepshi bolyp qalamyz. Osylaısha, óz sózimizdiń tutqynyna aınalamyz. 5. Sóıleıtin sózimizge tyńǵylyqty daıyndyq qajet ekeni daýsyz. Sózimizdi mol málimetpen, maqal-mátelmen, óleń-jyrmen, qyzyqty oqıǵamen, dinı qıssalarmen tuzdyqtap otyrýymyz asa mańyzdy. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Výdro Vılson: «10 mınýttyq áńgimege daıyndyq úshin maǵan bir apta kerek, 15 mınýt sóıleý úshin – úsh kún, jarty saǵattyq sózge – eki kún, al bir saǵat sóz sóıle dese, qazir-aq aıtyp beremin», depti. Ázil bolsa da aqıqat sóz. Biz budan «az sóz – altyn, kóp sóz – kómir» ekenin uǵamyz. 6. Bilimdi damytý, qabiletti arttyrý, óz-ózin jetildirý. Gazet-jýrnal, kitap oqý, ınternetti paıdalaný, t.b. Meshittiń bir ımamy ýaǵyzynda áıgili fızık Maksvelldiń mysalyn keltiripti. Sonda juma namazǵa barǵan fızıka salasynyń ǵalymy: «Imam Maksvelldi aıtty. Budan bylaı jumadan qalmaımyn», degen eken. Almatyda bolǵan taǵy bir oqıǵa: ımam juma ýaǵyzynda ajyrasqan adamdardyń sanyn naqty dálel-dáıektermen tuzdyqtasa kerek. Jumaǵa qatysqan «Habar» arnasynyń jýrnalısi: «Myna ımam myqty eken. Biz bile bermeıtin málimetterdi keltirdi. Kúshti áser aldym», dep júrgen jerinde ımamdar týraly pikirimen bólisedi eken. Grektiń mańdaıaldy sheshenderiniń biri Demosfen el aldynda alǵash sóılegende jurttyń bári ájýalap kúlipti. Kúlip qana qoımaı, aıqaılap narazylyq bildirgen jaǵdaılar oryn alǵan. О́ıtkeni, onyń tiliniń múkistigi bolǵan. Mińgirlep sóıleıtin túsiniksiz sózin joıý úshin aýzyna qıyrshyq tastardy toltyryp alyp, aqyndardyń óleńderinen úzindiler oqypty. О́zin-ózi uzaq frazalardy dem almastan aıtýǵa beıimdegen. 7. Bar máseleni ońaı sheshiletindeı etip sóılegenimiz utymdy kórinbek. Sonda tyńdaýshyǵa rýhanı kómek berip, bolashaqqa degen qulshynysyn arttyrady ekenbiz. Bul rette Bas múftı Erjan qajy Malǵajyulynyń aıtatyn jaqsy mysaly bar. «Aǵym degen aǵyn sý sekildi. Bir kúni aǵady da ketedi. Eń bastysy, biz úshin baýyrmaldyq qatynas qymbat. Ol da qazaqtyń bir perzenti ǵoı. Búgin adassa, erteń altyn qazyǵyna qaıta aınalyp keledi. Olar da et pen súıekten jaratylǵan. Júregi jibip, ortamyzǵa oralatynyna senemin», deıdi múftı árkez ýaǵyzdarynda. «Jastarymyz dinnen bezip, dástúrge qarsy shyǵyp jatyr. Bul ne degen sumdyq?» dep azdy-kópti ashý shyǵaryp júrgender úshin bul basý, baıypty pikir, úkili úmit. Túrli motıvasııalardy paıdalaný degenimiz osy bolsa kerek. 8. О́zgelerdi bilimsiz, parasatsyz sanamaý kerek degen de durys ustanym bar. Rasynda da, aýdıtorııa arasynda ómirlik tájirıbesi mol, kópti kórgen, ilimi tolysqan bilimpazdar otyrýy ǵajap emes. Tyńdarmandy bilimsiz sanaý – adam óresiniń tómendigin aıǵaqtaıtyn sıpat.«Tizesi shyqqan tirkes»
9. О́zińe ári sózine senimdi bolý da úlken ról atqaratyny anyq. О́ıtkeni, ózine senimsiz adamdy kórermen birden aıyrady. «Jańaǵy», «ıaǵnı», «ne ǵoı», «mysaly», «sosyn», «mmmm», «netip» degen sózderden arylǵan abzal bolar, árıne. Muny keıbir tilshiler qaljyńǵa basyp: «Tizesi shyqqan tirkes», deıdi. Taýyp aıtylǵan sóz. Mańyz berer taǵy bir jáıt ret pen júıe bolsa kerek. Keıde taqyryptan aýytqyp, «men ne deımin, dombyram ne deıdiniń» kebin kıetinimiz jasyryn emes qoı. Negizgi máseleni sóz etýge kelgende ýaqyt shirkin óz máresine jetip, ózimiz de birtúrli, tyńdarman da birtúrli ekiudaı sezimde qalamyz. Árbir sóz fýtboldaǵy ár oıynshynyń rólin atqarýy lázim. 11 oıynshynyń maqsaty qarsylastyń qaqpasyna gol soǵý bolsa, bizdiń árbir sózimiz tyńdarmandy ıgi amalǵa jetelep, ıakı jaqsy oılaýǵa áser etý. 10. Sóz yrǵaǵyna mán berýde asa mańyzdy másele sanalady. Sandardy, málimetterdi aıtqanda, aqyryn ári anyq jetkizgen jón kórinedi. Mańyzdy sózderge basymdyq berý qajet eken. Bul – astyn syzyp aıtý degen sóz. Jaǵdaıǵa, bolǵan oqıǵaǵa (qýanysh nemese kóńilsiz jaǵdaı bolsyn) oraı daýys yrǵaǵyn qubyltý, kóterý, ıakı báseńdetý adam janyn tebirendirmeı qoımaıdy emes pe?! Kóńildi oqıǵany kóńilsiz daýyspen jetkizý durys emes nemese kerisinshe ekeni taǵy aqıqat qoı.Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini
Áýelde sóz etken oqıǵaǵa qaıta qaıyrylsaq. Álgi jazýshy aǵamyz ájesiniń jyldyq asyn ótkizip bolǵannan keıin telefon shalyp, alǵysyn bildirdi. «Imamnyń dıksııasy durys eken. Bizge unady. О́z ornyn bilip, sóz saptady. Sózi durys eken. Rahmet, aınalaıyn!» – dedi. Ishimiz jylyp qaldy. Tek «barlyq ımam osylaı bolsa ǵoı, shirkin» degen oı mazalady bizdi. Alla násip etse, oǵan da jetermiz. Ejelgi Rım shesheni Kvıntılıan: «Sheshenge degen senim týǵyzatyn úsh nárse bar: parasat, izgilik, syılastyq», depti. Bizdiń de aıtpaǵymyz osy edi. Aǵabek QONARBAIULY, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń baspasóz hatshysy.
