Taǵdyrdyń jazýy... Qazaq balasy úshin kóz kórip, qulaq estimegen Aýǵanstan... On ekide bir gúli ashylmaǵan jap-jas bozdaqtarymyzdyń bóten elde ajal qushyp, jer jastanaryn kim bilgen?
Qapııada ketken baýyr
Samat Múbarakuly Nurǵalıev 1961 jyly Balqash qalasynyń mańyndaǵy Shyǵys Qońyratta týyp ósken. Mektep bitire salysymen azamattyq boryshyn óteýge attandy. Árkimge úreı týǵyzǵan Aýǵanstanǵa keńestik ásker kirgizý júzege asyrylǵan 1979 jyl edi. Samat birden musylman batalonyna qabyldanyp, partızan formasymen sol jyly-aq Aýǵanstan topyraǵyn basty. Kabýldan alys jatqan Faızabad eldi mekeni. Dushmandardyń kóp shoǵyrlanǵan ordasy. Soǵys... bul soǵys kózge kórinbeıtin, maqsat-múddesi aıqyndalmaǵan basqasha soǵys edi. Urysqa kirisken Samat jáne onyń qarýlas dostary alǵashqy kúnnen-aq dushmandarmen betpe-bet kelip, birneshe qoıan-qoltyq shaıqasty ótkerip úlgerdi. 1980 jyldyń 31 jeltoqsany, elde júrse ǵoı, jańa jyldy qarsa alýǵa daıyndalyp, qyz-jigitter máre-sáre kúı keship, kóterińki kóńil kúı, ıgi tilekpen keler jyldy qarsy alar edi. Bozbalalar appaq qardaı aq tilekterin arýlarǵa jetkizip, asqan bir súıispenshilikke bólener edi. Al bul kezde Samat jáne onyń dostary kezekti bir shaıqasty bastarynan ótkizip jatqan-tyn. Sol qandy qyrǵynda 31 jeltoqsanda Samat qapııada mert boldy. Qaıran bozdaq qyrshynynan qıyldy. *** – Ekeýmiz tete bolatynbyz, – deıdi Samattyń ápkesi Lázzat Múbarakqyzy Nurǵalıeva. – Men 1960 jyly týyppyn. Kúni búginge deıin kóz aldymda. Samatty ásker qataryna zamandastarymen birge shyǵaryp saldyq. Nege ekenin qaıdam, esikten shyǵyp bara jatyp, kilt toqtaı qaldy, artyna qarady, shıraq júrip kelip meni qushaqtady, qımaı qoshtasty... Osyǵan kóringen eken ǵoı, bir jyl tolǵanda temir tabytpen ákelip, týǵan topyraǵyna jerledi. Máńgilik aǵyl da tegil saǵynysh osylaı bastaldy...Keýdeni kek kernep...
Qazaq qyzdary batyr keledi, erjúrek. Muny qazaq tarıhy, qazaq shejiresi áldeqashan dáleldegen. Lázzat Múbarakqyzynyń keýdesinde kek oınap, Aýǵanstanǵa barýǵa bel býdy. – Senbeımin. Aýǵanstannyń jaqpar tasty taýlarynyń bir jerinde júrgen shyǵar, kezdesermin bálkim, jolyqtyrarmyn, jan baýyrymdy. Samattan kóz jazyp qalýym múmkin emes, – deıdi Lázzat. Osyndaı oımen Balqash qalalyq áskerı komıssaryna barady. Olar alǵashqy bette senbeıdi. – Ata-anańdy nege aıamaısyń? Onsyz da qaıǵy jutyp otyr ǵoı, – deıdi áskerı komıssarıat basshysy. – Joq, jiberińizder, Aýǵanstanda baýyrym Samattyń aýzyna bireýler sý tamyzǵan shyǵar. Men medbıbimin, Samat sııaqty jaýyngerlerge kómektesýim kerek, qoldan kelgenshe Samattyń kegin qaıtaramyn dushmandardan, – dep aıtqanynan qaıtpaıdy. Áskerı komıssar qaısar qyzdyń alǵan betinen qaıtpaıtynyna kózi jetti. Sóıtip, 1986 jyly óz ótinishimen ásker qataryna alynyp, odan ári Aýǵanstanǵa attanbaq. Ata-anasymen qoshtasýǵa eki-aq saǵat ýaqyty qalypty. Eńirep, etegi jasqa tolyp olar qaldy. Jezqazǵan oblystyq áskerı komıssar ásker qataryna qyzmet etýge kelgenderdiń esimin atap, qaı jaqqa attanatyndaryn habarlap jatty. Bári de kórgen tústeı búgin, júregi alyp ushady. Bir top áne, Germanııaǵa attanady, endi bir top jas sarbazdar Polshaǵa qyzmet etýge bólinipti. Chehoslovakııaǵa... bir kezde jalǵyz ǵana qazaq qyzynyń esimi ataldy, ol Lázzat edi. Aýǵanstanǵa bul áskerı shaqyrylýǵa tek Lázzat qana bardy. Oblystyq áskerı komıssar jan dúnıesi jyly, baýyrmal jigit aǵasy eken, jylap jiberipti. – Samattyń ápkesi ketip barady degen habardy estigenmin. Sen ekensiń ǵoı, aýylyńa qaıt, úsh-tórt kún ruqsat beremin, úı-ishińmen jaqsylap qoshtas, Balqashtan birden Tashkent qalasyna samolet bar. Qaıta ǵoı, – deıdi. Lázzat Shyǵys Qońyrattaǵy ata-anasyna, baýyrlaryna kelip, kóńili jaı tapqan soń, qalalyq áskerı komıssardyń yqpal etýimen Tashkent qalasyna ushady. Odan ári Aýǵanstannyń astanasy Kabýlǵa ketedi.Jalalabad. Dushmandar. Qandy qyrǵyn.
Aýyr salmaqty IL-76 áskerı ushaǵy Aýǵanstan terrıtorııasyn ońaı baǵyndyryp, qazandaı qaınap jatqan Kabýlǵa ákep top etkizdi. Bar oıy Samat qyzmet etken Faızabadqa jetý. Biraq, ol jaqtan jańadan shaqyrylǵandardy alyp ketetin «satyp alýshylar» kelmepti. Amalsyz áskerı basshylardyń uıǵarymymen Jalalabadqa jiberildi. Keıde taǵdyrdyń ne nárseni op-ońaı qııýlastyryp jiberetinine de tańǵalasyń jáne senesiń. Balqashtaǵy áskerı komıssarıattaǵylar – Tatıana Gýshınany taýyp al, onyń qyzmet etkenine biraz bolyp qaldy ǵoı, – dep keńes aıtqan. Qashan da talmaı izdengen muratyna jetedi, Lázzat Tanıany kóp uzamaı jolyqtyrady. Ekeýi Balqashtaǵy medısınalyq ýchılıshede birge oqyǵan. Eki boıjetkendi Aýǵanstanda jolyqtyryp, bir-birine jylap kóristirgen sol kezdegi saıasattyń da keń aýqymdy qarmaǵyna tańdaı qaǵasyń. *** Tatıana úlken áskerı gospıtalde qyzmet etedi eken. Kabýl qalasynyń mańynda. Endi jerlesine jolyǵyp, maýqyn basqan Lázzatqa Jalalabadqa jetý kerek. – Jalalabadqa jetýge eki múmkindik bar, biri ushaqpen, ekinshisi avtobýspen jetýge bolady. Janymyzda Reseıdiń tórt qyzy boldy. Áp-ádemi jap-jas boıjetkender, sol qyzdar Jalalabadqa jetýge asyqty. Sóıtip, birinshi ushaqqa ilikti. Ushaqtyń áýege kóterilgeni sol-aq eken, kóz aldymyzda burq etkizip, atyp túsirdi. Ushaqtaǵy 26 adam túgel janyp ketti. Keıingi ushaqpen biz de jettik. Kabýl sýyq edi. Al Jalalabad ystyq, biz barǵanda 57 gradýsty kórsetip turdy. Pákistannyń shekarasynan 43 shaqyrym jerde turdyq. Jańbyr jıi jaýady, qysy joq. Áskerı ómirge kiristik. Kóz aldymda aıanyshty oqıǵalar ótip jatty. Soǵystyń aty soǵys qoı. Jaraly jaýyngerlerdiń jaı-kúıin aıtýǵa tilim bar bolǵyr kelmeıdi. Meniń de Samat baýyrym osyndaı jaǵdaıda opat boldy-aý dep oılap qoıamyn, – deıdi Lázzat aýǵan kúnderin esine alyp. Lázzat sanınstrýktor bolyp ýaqytpen sanaspaı eńbek etti. Bir sanınstrýktor 300-ge tarta sarbazǵa dárigerlik qyzmet kórsetip, kúndiz-túni jantalasady. Dem alý, damyldaý degen atymen joq. Jaralylardyń jaraqatyn emdeý, tańý, alǵashqy dárigerlik kómek kórsetý... bári bári Lázzat jáne onyń áriptesteriniń moınynda. Sonaý 500 metr jerdegi ashanadan shatyrly qalashyqqa tamaq jetkizedi. Oǵan da shabýyl jasalady. Qanshama jas sarbaz osy árekettiń ústinde opat bolyp jatty. Jaýyngerlerge de, medısınalyq qyzmetkerlerge uıyqtatpaıtyn dári beredi eken. Sony ishse eki táýlik boıyna uıyqtamaıdy. Úreıli, aıanyshty ári keýdege ókinish tolǵan kekti kúnder ótip jatty. – Uly Otan soǵysynan aýǵan soǵysynyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Uly Otan soǵysynda tyl boldy, soǵystyń alǵy shebi boldy, baǵyt-baǵdar belgili. Al, aýǵan soǵysynda boljam joq. Qaı jaǵyńnan jaý keledi? Belgisiz, jańa ǵana saperler tazalap ótken jol ústi artynsha mına jarylyp, astan-kesteni shyǵyp jatady. Jer astynan qalashyq jasap alǵan, keńes áskerleriniń qalaı júrip, qalaı turatynyn jan-jaqty zerttegen, aıanbaıdy, aıamaıdy. Qolǵa túskendi qyra beredi, sonyń bárin kózimiz kórdi. Keńes áskerleri jaýyngerleriniń denesin tilim-tilim etip, kesip tastaıdy. Kektenemiz, bizdiń sarbazdar da aıanyp qalmaıdy, sarbaz baýyrlardyń yńyrsyǵan, yshqynǵan, shyǵarǵa jany joq áreketin kórdik. Olardy jigerlendiremiz, bárimizdiń maqsatymyz dushmandarmen soǵysý, qalaı jeńiske jetemiz, qashan jetemiz, soǵys qandaı jaǵdaıda aıaqtalady, ol jaǵy tumandy, kúmándi dúnıe edi. Árbir sarbazǵa kórsetken kómegimdi, aıaly qamqorlyǵymdy, boıymdaǵy bar izgilikti, ápkelik mahabbatymdy jap-jas sarbazdarǵa arnadym. Aıanbadym, Samatymnyń kegin osylaı qaıtarsam dedim, – dep Lázzat taǵy da aýyr kúrsindi.Sartap saǵynysh
Qolyndaǵy sarǵaıǵan sýretterge qaraıdy, baýyry Samattyń únsiz beınesin keýdesine qysyp, kóz jasyn tógedi. Áı, pátýasyz dúnıe-aı, bir kúngi jaryq sáýlege ne jetsin! Bir-birimizdiń qadirimizdi bilý úshin soǵysqa attanýymyz kerek pe? Jaqynyńdy saǵyný úshin jat jerde jer jastandyrý kerek pe? Mine, tirshiliktiń qadiri, syılastyqtyń ózegi. Lázzat Múbarakqyzy osyndaı bolmysty óz basynan ótkerip, endi mańaıyna, óz ortasyna asa bir izgilikpen qaraıdy. It máraký tirshiliktiń qasıetin ózgemizge túsindirgisi keledi kóz jasymen. Jer basyp júrgender uǵa qoıamyz ba ony. Aıtysamyz, tartysamyz, óleksege talasqan ıtteı yryldasamyz, keıde osylaı pendelikti eske túsirip, batyldaý aıtýǵa týra keledi. – Otan aldyndaǵy boryshymyzdy atqardyq, soǵys shyǵynsyz bolmaıdy, tek Samat qana ma? Qanshama otbasynyń álpeshtegen, bolashaǵynan zor úmit kútken, shańyraǵyna ıe bolatyn jastar baqıǵa attanyp jatty. Aýǵanstandaǵy soǵysta keńes áskerlerine áleýmettik, turmystyq jaǵdaı jóndi kórsetilgen joq. Bıttep, qurttap, ish súzegine shaldyqqandar kóp boldy. Ol jaqtaǵy turmys múlde bólek. Tipti, eki ǵasyrdaı artta qalǵan desem, artyq emes. Men de tórt operasııany bastan ótkerdim, densaýlyǵymyzdy berdik. Ol jaqta kóknár, beınelep aıtsaq, bizdiń eginjaıymyzdaı yrǵalyp, teńizdeı terbelip turady. Arnaıy egip tastaıdy, kóknár saýdasy bar jerde tártip bolmaıdy. Biz anda-sanda aýǵan halqynyń arasyna kirip, dárigerlik qyzmet kórsetemiz, úgit-nasıhat júrgizemiz, beıbit ómirge eshteńe jetpeıdi deımiz. Kúndiz em-dom kórsetken adamdar túnde ózińe shabýyl jasaıdy, dushmandar... Keıde dushman ekenin tez ańǵaramyz, bizge qaralýǵa kelgenderdiń ıyǵynda myltyq asynǵan belgileri qalyp qoıady. Titirkenesiń, al esirtkiler ár úıdiń bosaǵasynda qap-qabymen turady. Balshyqtan soqqan úı... onyń ishinde adam da, mal da jatady, – dep Lázzat áńgimeniń álqıssasyn bir túıindep qoıdy. Lázzat Múbarakqyzy aýǵan soǵysynan 1988 jyldyń kókteminde oraldy. Balqash qalasy mańyndaǵy áýe qorǵanysy polkynda qyzmet etip, kapıtan sheninde zeınetke shyqty.Úsh jylǵa tarta Aýǵanstanda qyzmet etti. Qaısar qyz aıtqanyn oryndady. Sharshady, shaldyqty, densaýlyǵyn joǵaltty.Lázzatqa qurmet – qazaqqa qurmet
1989 jyl. Balqash qalasyna sonaý Qap taýynan 15 jigit top ete tústi. Qalaǵa kavkazdyqtar kelipti degen sóz lezde tarady. Ne úshin keldi, kimdi izdep júr, olardy kim shaqyrdy? Saıdyń tasyndaı iriktelgen jigitter. Mine, izgilik, jaqsylyq qashan da umytylmaıdy, júregi jaısań, qadir-qasıetińdi uǵatyn jandar bar ǵoı bul ómirde. Jańaǵy 15 kavkazdyq jigitter bizdiń Lázzat qyzymyzdyń shapaǵatyn kóripti. Qazaqy meıirimdilik turǵysynan jaraly jigitterdi týǵan baýyryndaı kútip, emdep, qatarǵa qosyp áskerı qalashyqqa jónelte beredi. Lázzat ápkelerin izdep kelgen jigitter arnaıy dastarqan jaıyp, meıramhanaǵa shaqyryp, arqa-jarqa kúı keshedi. Jergilikti qazaq jigitteri namysqa basyp, qyr kórsetedi. О́ıtpegende qaıtsin, maıdannan esen-saý oralǵan sarbazdar Lázzatty ortalaryna alyp, kezek-kezek sóz sóılep, qurmetteıdi. Istiń nasyrǵa shabatynyn olar da sezedi, ile sóz alyp, jınalǵan jergilikti jigitterge mán-jaıdy túsindire bastaıdy. – Sizder ǵafý etińizder, qazaqtar, biz sonaý Kavkazdan erikkennen kelip turǵan joqpyz. Bizdi ajaldan alyp qalǵan sizderdiń Lázzat jerlesterińiz, eger de Lázzat bolmaǵanda bizder dál osylaı jer basyp júrmes edik. Qanshama jigitterdi ajal tyrnaǵynan arashalady. Maıdanda júrip, Lázzat ápkemizdiń jan dúnıesin sezine otyryp, jalpy qazaq halqynyń aıaýly janyn uqqandaı bolatynbyz. Endi mine, ápkemizdi izdep, sálem berip, qurmet kórsetip qaıtsaq degen oı edi, – dedi sóz yńǵaıyn keltire biletin kavkazdyq jigit. Meıramhanada otyrǵan búkil jurtshylyq jylady. Jergilikti jigitter erteńinde Lázzat ápkesin izdep kelgen kavkaz jigitterine syı-qurmetin kórsetip, shyǵaryp salǵan. Ermek degen kavkazdyq balanyń áke-sheshesi kúni keshege deıin hat jazyp turdy. Allanyń jazýy ǵoı, sonaý Aýǵanstannan aman qaıtqan Ermek Kavkazda jol apatynan qaıtys bolypty. Áke-sheshesine únemi Lázzat týraly aıtady eken. Endi birde qaraly hat jetken. – Súıikti Lázzatym-aý, seni aýzynan tastamaıtyn Ermegimizden aıyrylyp qaldyq, – dep anasy egile hat jazady. Sarǵaıǵan hattar jan-jaqtan keledi. Bárinde de hat ıeleriniń Lázzatqa degen ińkárligi, qurmeti, saǵynyshy baıandalady. – Mine, izgilik.Túıin
Lázzat otaǵasy Baqytjan ekeýi úsh bala tárbıelep ósirdi. Úlken uly Danııar, egiz uldary Asylan, Baǵlan táýelsiz eldiń balǵyn shybyǵy sekildi ósip keledi. Iá, Aýǵanstan soǵysyna qatysqan jaýyngerlerge áleýmettik kómek, qamqorlyq áli de olqy soǵyp jatyr. Lázzat áńgime arasynda pátersiz júrgen jigitterdiń kúni búginge deıin ortalarynda bar ekenin aıtyp, qynjyldy. Jyl saıyn №18 orta mektepte Samat Nurǵalıevti eske alýǵa arnalǵan qazaqsha kúresten jarys ótkizilip turady. Oǵan sport janashyry Baqtybaı baýyrymyz uıytqy bolyp júr. Shúkirshilik. *** Iá, Aýǵanstan soǵysyna óz erkimen qatysyp, keýdesi kekke tolǵan Lázzat Múbarakqyzynyń sarqylmaıtyn saǵynysh álemi osyndaı edi. Oralbek JÚNISULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Qaraǵandy oblysy. –––––––––––––––– Sýrette: Aýǵan soǵysynyń ardageri, kapıtan Lázzat Nurǵalıeva
