Tuǵyr týyndy

Osydan jarty ǵasyr buryn jaryq kórgen «Tańǵy shyq» jınaǵy haqynda

Túsimde kórgen kitap

Bul bir uzaq-sonar hıkaıa. Eń alǵashqy júlgesi sanamda budan tórt-bes jyl bu­ryn sulbalanǵan-dy. Biraq... aq paraq betine túspeı, kesheýildeı bergen. Jazý ústeline tabandap otyrý úshin de jasaq-jaraǵyńnyń meılinshe saqadaı-saı bolǵany jón-aý. Al qalamgerdiń basty qarýy – oıy men ıdeıasy, jıǵan-tergen deregi men dáıegi. Eń aqyry qolyńdaǵy qalamyń men qaǵazyńa deıin kóńilińnen shyqqany durys. Muny tekke táptishtep otyrǵam joq. Shyǵarmashylyq babtyń kinámshil mezetterin bastan keship júrgen árkim-aq jaqsy túsinse kerek. Jas ja­zýshy­lardyń tyrnaqaldy týyndylary top­tas­tyrylǵan «Tańǵy shyq» jınaǵy jaıyn­daǵy osynaý tolǵanysymnyń da op-ońaı jazyla salmaǵanyn aıtqym keledi. Joǵaryda megzegendeı alǵashqy negizgi qolbaılaý – elý jyl boıy kıeli muradaı saqtap kelgen «Tańǵy shyqtyń» ushty-kúıli joǵalyp ketýi. Izdemegen, tintpegen jerim qalmady. Kitap sórelerin san-márte súzip shyqtym. Jym-jylas. Sırek kitap kimdi qyzyqtyrmas. Kúder úz­genmin eriksiz. Aıtpaqshy, súıikti serigime aınalǵan «Tańǵy shyqtyń» áý bas­ta meniń qolyma qalaı tıgeninen habardar eteıin. О́tken ǵasyrdyń alpys tórtinshi jyly, segizinshi synypty bitirer kezde Al­matydan sálemdeme aldym. «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazeti jaqsy materıaldarymen dara shyqqan bir top jas tilshilerine shaǵyn kitaphana syıǵa beriletini jónindegi redaksııa alqasynyń sheshimin Baspasóz merekesi qarsańynda jarııalaǵan. Respýblıka boıynsha úzdik atanǵan otyz órimtaldyń kóshbasynda turǵanymdy kórgende ózime-ózim senbegenim ras. Endi mine, sol syılyq – úlkendi-kishili jıyrma-otyz kitapty aýdaryp-tóńkerip mázbin. Qa­zaq aqyn-jazýshylarynyń sońǵy jyldary jaryq kórgen týyndylary. Solar­dyń sanatynda Qazaqstan jas jazý­shy­larynyń áńgimelerinen qu­ras­tyrylǵan «Tańǵy shyq» bar eken. Aýyldyń alaqandaı kitaphanasyndaǵy julym-julymy shyqqan kitaptardy kemirip bitken bizge bul dúnıeler ájepteýir talǵajý boldy. Ásirese, syrtqy muqabasynda búrshik jarǵan qos tal jaýqazyn men aq tamaq qarlyǵashtar qalyqtaǵan aspan tústes kógildir kitap qoldan-qolǵa kóshken. Synyptastarymdy qoıyp, búkil aýyl jas­tary shólirkep, tamsanyp oqyǵany este. Jaz boıy dala qosynda jatyp, kolhozdyń pishenin daıyndap júrgen bizden sál eresekteý jigitterdiń osy kitaptaǵy áńgimelerdi taldap-talqylaǵandary da emis-emis jadymda. Birer jyldan keıin QazPI-ge túsip, stýdent atanyp, aýyl sharýashylyq jumy­syna attanǵanda da baýyr basqan kók kitap­ty jol qapshyǵynan tastamaǵanmyn. Qıyrdaǵy Qostanaı oblysynyń Jitiǵara aýdanyna qarasty asa iri astyq sovhozy «Chaıkovskııdiń» taý-taý bop úıilgen qyrmanynda júrgende de qoltyǵymnan túspedi. Tyń tósinde tanysqan alaý júrekti albyrt stýdentter mahabbat týraly, súıis­pen­shilik jaıly kitapty kezekke turyp sapyrǵan edi. Saǵynyshty jyldar sazyn qalaısha umytarsyń. Bir qýanyshtysy, osy kitap arqyly alǵashqy óleńderi men áńgimeleri merzimdi baspasóz betterinde jarııalanyp júrgen, ádebıetqumar joǵa­ry kýrs stýdentterimen tanysyp, birazy­nyń esimderine qanyǵyp qaıttym. Olar – Temirhan Medetbekov, Mustafa Al­dajarov, Ádilhan Álıaıdarov, Núkesh Bádiǵulov, Tólegen Qajybaev, Rústem Janaev... Tyńnan oralǵan bette qalamdy aınymas serik etken bizder ıns­tıtýttyń ádebı ómirine aıryqsha yqy­las­pen, bólekshe qulshynyspen aralasyp kettik... Osylaısha, kirshiksiz laǵyl shaqtyń umytylmas kúnderi aılarǵa, aılary jyldarǵa jalǵasqan. Muqaǵalısha jet­kiz­sek – «О́mir-ózen». Sońyna qaraılamaı tek ilgeri tartady. Toqtamaıdy... Jet­kiz­beıdi... О́tkizbeıdi... О́mirge ǵashyqtyq, ádebıetke qushtarlyq, jazýǵa ińkárlik sezimi oıymyzdy da, boıymyzdy da ósirdi. Osy oraıda alǵash qalam terbe­gen balaýsa qaýyrsyndarǵa «Tańǵy shyq­taǵy» áńgimelerdiń áseri erekshe bolǵany sózsiz. О́ıtkeni, óz basym jas jazýshylardyń osy bir jınaǵy týra­synda ár jyldary, ár-ár jerde álde­ne­she ret estigenimdi eske túsirýden jalyq­paı­myn. Ekinshi, álde úshinshi kýrsta «Ádebıet teorııasynan» dáris oqyǵan ataqty akademık Qajym Jumalıev biz­ge ǵalym Zeınolla Serikqalıevti tanys­tyrǵan. «Meniń shákirtim. О́te bilim­di, talantty synshy. Endigi jerde prak­tıka­lyq sabaqty Serikqalıev aǵalaryń júrgizedi...» Basqalardy qaıdam, meniń jú­regim alabóten elegizı dúrsildep, aýdı­to­rııaǵa syımaı ketkendeımin. Ǵulama aǵamyz shyǵyp ketken boıda, buǵan deıin kórmegen, júzdesip tildespegen jańa oqytýshyma: – Aǵaı, men sizdi bilemin, – dedim. Qapelimde kútpegen sózime nazar aýdarǵan ol irkilmedi: – Atyń kim ózińniń, aınalaıyn? Meni qaıdan bilesiń?. . Jylyushyraı jymyńdaǵan onyń meıirimdi júzinen janar aýdarmaǵan qalpy: – Zeınolla aǵa, «Tańǵy shyqtyń» alǵysózin jazǵan siz emessiz be? – Iá, aınalaıyn. Ádebıetten habaryń bolǵany ǵoı. Jaraısyń. Jalpy, fılologtar sóz ónerinen alys bolmaýy tıis. Senderdiń aralaryńda óleń, áńgime jazatyndar bar ma?.. Aýdıtorııa shýlap qoıa berdi: – Bar, aǵaı... Bar... Janattyń ózi jas­tar gazetiniń shtattan tys tilshisi. Bala­larǵa arnalǵan etıýdteri men áńgimeleri gazet-jýrnaldarda shyǵyp júr. – Dáýitáli, Serik pen Fatıma óleń jazady. – Qajyǵalym men Eńliktiń alǵashqy áńgimeleri de baspasózde jarııalanǵan... Biz Zeıneolla aǵamen alǵashqy sabaqtyń ózinde-aq shúıirkelesip kettik. Emen-jar­qyn tanystyq ústinde ol jazý-syzýǵa qatysty, qazaq ádebıetiniń arǵy-bergi tarıhy tóńireginde nebir qyzyqty jaılardan tam-tumdap bolsyn biraz habardar qylǵan. Quddy ejelgi tanysyndaı tuńǵysh júzdesýinde qoshtasyp turyp: – Aıtpaqshy, «Tańǵy shyqty» bárińniń de oqyp shyǵýlaryńa keńes berer edim, – degeni mıymda shegelenip qalypty. – Instıtýt kitaphanasynda bar shyǵar. О́kinbeısińder. Meniń baǵamdaýymsha, qazaq ádebıetiniń bolashaq myqty qalam­ger­leri osy jınaqta toqaılasqan tárizdi. Aıaqalystary táýir-aq... Maǵan unaıdy... Ras. Ádebıet tamyrshysy qatelespep­ti. «Tańǵy shyq» týraly jyly lebizdi keıinirek «Lenınshil jasta» (qazirgi «Jas Alash» gazeti) júrgende sıqyr sóz­den saraı salýdyń has sheberi Seıdah­met Berdiqulov pen qalamdas zaman­dasym, aldaspan-synshy Saǵat Áshim­baevtan estisem, bertinde «SQ» shańy­raǵynda (burynǵy «Sosıalıstik Qazaqstan», qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti) Sapar Baıjanov pen Aqseleý Seıdimbekov, Sarbas Aqtaev pen Saýyt­bek Abdrahmanov aragidik lezdeme ús­tinde eske túsirip qoıatyn. Ádebı basqo­sý­larda, alqaly jıyndarda Sáýirbek Baqbergenov, Sherhan Murtaza, Saıyn Muratbekov, Qalıhan Ysqaqov sekildi sóz zergerleriniń tamsana áńgimelegenderin de qulaǵymyz shalǵan. Eleńdegenbiz. Sóıtsek, beker emes eken. Joǵaryda tilge tıek qylǵan qalamgerler muzbalaq tuıǵyndardyń tomaǵasyn sypyrýǵa az-kem qatystary bar bolyp shyqty. Ázirge o jaǵyna bógelmeı, áńgime aýanyna qaraı ilgeride toqtalarmyz. ...О́stip júrip araǵa taǵy da ondaǵan ­jyl­dar túsken. «Tańǵy shyqtyń» jańǵy­ry­ǵy da saıabyrlaǵan. О́mirdiń zańy – býynǵa býyn ulasty, tolqynǵa tolqyn qosyldy. Kózi qaraqty elgezek oqyrmandar qulaǵyn túrgizgen «Tańǵy shyqtyń» qurdastary búginde ózderiniń shańqaı tústerin toılaı bastaǵan. Endeshe ádebıetimizdiń keıingi lek ókilderin qalaısha jazǵyramyz?! Esh reti joq. Olar ondaı kitaptyń aty-jónin de, túr-túsin de bilmeıdi ǵoı. Úkili úmitteı sanalǵan tamasha jınaq óz mıssııasyn abyroımen oryndaǵan. Áldeqashan... Shyraq jaǵyp izdeseń de tappaısyz. Sebebi, kitaphanalar belgili tártipke sáıkes qoldanystan shyǵaryp tastapty. Astana men Almatydaǵy, tipti shalǵaı­daǵy aýdandyq kitaphanalardan shań basyp jatsa da, taýyp qalarmyz degen úmitimiz aqtalmady. Sharlamaǵan jerimiz qalmady, ár-ár jerge telefon shaldyq. Sońǵy sáýle elordadaǵy Prezıdenttiń ǵylymı-mádenı ortalyǵynan jyltyl­daǵandaı edi. Keshen janyndaǵy kitapha­nanyń Aıdyn esimdi qyzmetkeri: – Kompıýterge túsirilgen jalpy tizimde «Tańǵy shyq» tur eken. Erteń abonement bóliminen alyp bereıin, búgin olar jumys istemeıdi, – dep bizdi qýantyp tastady. – Áıteýir sizderden tabyldy-aý. Rahmet! Qýanǵannan ba? Joq, álde neshe kúngi áýre-sarsańnan ba? Mazasyzdanyp uıyqtaı alsamshy. Mine, qyzyq! Kózim ilinip ketken bette tús kórippin. Túsimde joǵaltyp alǵan «Tańǵy shyqty» aıalap ustap, asyqpaı paraqtap otyrmyn. Elý jyl saqtaǵan kita­bymdy áınekti sóredegi óz ornyna qoıyp jatyp oıanyp kettim. Ezýime kúlki úıiril­gendeı. «E-e... kúndiz ne istep, ne oılasań túnde túsińde sony kóresiń». Odan ári dóńbekship, kirpigim aıqaspaı-aq qoıǵany. Amalsyzdan kún­nen buryn oıanyp, ýádeli ýaqytty kút­pes­ten kitaphanaǵa jettim. Obaly káne, kitaphanashy qyz zyr qaǵyp júgirdi-aý. Sırek kitaptar qoryn da, qoımany da aqtaryp shyqty. – Aǵa, «Tańǵy shyq» tabylmady. Ábden eskirip, tozǵan kitaptardyń qatarynda burnaǵy jyly «spısat» etilipti... – О́kinishti-aq! – Renjimeńiz, aǵaı. Men kináli emespin ǵoı... Durys aıtady. Qarshadaı qyzdy kinálaýdyń esh qısyny joq. Ánsheıinde atsha týlap, atqaqtap ketetin júregim typ-tynysh. Áldeneni sezetindeı. «Qoı, búıtip dármensiz kúıge túsip, tekten-tek pushaıman bolmaıyn...». Úıge kelgen boıda jınaqqa engen avtorlardyń ózderine habarlasaıyn dep, emis-emis esimde qalǵan eki-úsh jazýshynyń úılerine telefon soqtym. «Qyrsyqqanda qymyran irıdi». Biri muńaıyp «Jalǵyz ǵana danasyn sary súrdeı saqtap júrýshi edim. Aıyrylyp qaldym... » dese, ekinshisi «Kezinde stýdent bir qyzǵa maqtanyp, syılap jibergenime kúni búginge deıin ókinemin» dep aǵynan jarylǵan. Al, úshinshi aǵamyz «Solaı ma? Birinshi ret estip turmyn» dep synyqsı kergigen. Tipti, óz áńgimesiniń jınaqqa engenin de bilmeıdi. Seneıin be, senbeıin be? Shynyn aıtý kerek. Bu joly kóńilim de, júregim de alaı-dúleı. Qanym basyma kóterilgen men tutas qabyrǵany alǵan kitap sórelerin sońǵy márte aqtaryp-tóńkere jóneldim. Abyroı bolǵanda tom-tom kitaptardyń ekinshi qataryna saqtyqpen jasyryp, tyǵyp qoıǵan «Tańǵy shyǵym» sýmań etip shyǵa keldi. Túsimde aıan bergen kógildir kitap. Dál ózi. Elý jyl saqtaǵan álgi kitapty tuńǵysh ret kórgendeı yntyǵa paraqtap otyrmyn. Ashý býǵan meniń qýanyshym sheksiz-di... Kóńil ornyqqandaı. Sırek qubylys sanalǵan kitaptyń naqtylaıtyn tustaryna toqtalyp, jınaqqa kirgen avtorlar men olardyń tyrnaqaldy týyndylary tóńi­reginde egjeı-tegjeıli sóz etpekpiz. Shyǵarma taǵdyry – jazýshy taǵdyry. Qarapaıym qaǵıdanyń qaltarysty astaryna tereńirek úńilgen saıyn, beımálim qupııanyń aqıqatyna qanyǵa, kóz jetkize túsemiz-aý. Eń aldymen eskerterimiz, «Tańǵy shyq­ty» shyǵarǵan «Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet baspasy» eken. Keıinirek bul ujym­nyń «Jazýshy» atanǵany barshaǵa aıan. Jı­naq­ty qurastyrǵan – Qalıhan Ysqaqov ta, al redaktory – Saıyn Muratbekov deý­shi­ler­diń pikirleri de jańsaq kórinedi. Bul qos qalamgerdiń osynaý kitaptyń jaryq kórýi­ne tikeleı qatysy bolǵanymen, resmı beki­tilgen jazýshy, ıaǵnı qurastyryp, baspaǵa daıyn­daǵan Maǵzom Súndetov. Kitaptyń redaktory tanymal qalamger Sáýirbek Baqbergenov bolypty. Jınaqtyń kólemi on úsh baspa tabaqqa jeteǵabyl. Taralymy – 10 000 dana, baǵasy 53 tıyn. Jınaqqa arnaıy jazylǵan alǵysó­zin synshy Zeınolla Serikqalıev «Ja­pyraǵyn jaıar jas emen» dep atapty. Alǵashqy betti paraqtap janar júgirt­kende-aq, oıyńa osydan úsh jyl buryn ǵana uly Muhańnyń – Muhtar Áýezovtiń QazMÝ-de ótken poezııa keshinde jas tolqyn ádebıetshiler haqynda sóılegen tolǵanysy oralary sózsiz. «Jyl kelgendeı jańalyq sezemizde» órilgen qordaly oıdyń – japyraǵyn jaıǵan júrektiń lúpilin estigendeımiz. Esterińizge túsire ketelik, bul kesh 1960 jyldyń 25 jeltoqsanynda boldy. Stenogramma arqyly jazyp alynǵan Muhańnyń áıgili sózi «Lenınshil jastyń» 28 jeltoqsan kúngi sanynda jarııalanǵan. Al umytylmas oqıǵa jańǵyryǵyn talǵampaz synshy bylaısha órnekteıdi. «О́miriniń sońǵy kezinde, Qazaq ýnı­ver­sı­tetiniń keń zalynda úlken mártebeli min­beden arystaı ór keýdesimen júzińe tónip turyp bir uly adam sóz sóıledi. Ulylyq pen jastyq bir shańyraqtyń astynda betpe-bet kezdesti. Uly adam adamgershilik, bilim-parasat týraly, úlken ádebıettiń úlken óresi týraly tebirenip turyp aıtty. Bu da bir ósıet. Qaıtyp onymen kezdese alǵan joq­syń. Keskin-kelbeti, búkil qudireti, ja­nyńdy shıratyp, tabanyńnyń astynda syqyrlaǵan dekabrdiń aq qar shyńyltyr aıazyna deıin – bári-bári kókiregińde sol qaz-qalpynda tunyp qala berdi». Minekı Muhtar Áýezovtiń osy sózin óz qulaqtarymen estigen zamandastardyń deni «Tańǵy shyqta» bas qosyp otyr. Olardyń aldyńǵy legi joǵary kýrsta oqyp júrse, keıingi jas perileri stýdenttik dýmandy shaqtyń qyzyǵyna «gúmp» berip ketken birinshi-ekinshi kýrs stýdentteri edi. Onyń ústine Muhań qatysatyn kez kelgen ádebı keshterge fılfak pen jýrfaktan basqa, ózge ınstıtýttardyń jas­tary da kóptep keletin. Úırenshikti úrdispen zer sala qarasaq, jınaqtaǵy jas qalamgerlerdiń arasynan polıttiń, shıdiń, konservatorııanyń, komsomol mektebiniń túlekterin baıqaımyz. Demek, aty-jónderi keıingi kezde tek gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan áńgimelerimen tanyla bastaǵany bolmasa, birin-biri júzbe-júz, jyǵa bilmeıtin jıyrmaǵa jýyq órimtaldyń basyn shyǵarmashylyq baqyty biriktirgendeı. Iá, olar kimder edi? Súıikti oqyrman­dary­myzdyń da eleńdep otyrǵanyn júrek, shirkin, sezedi-aý. Sonymen, qazaq ádebıeti atty kıeli shańyraqqa ýyq bop shanshylǵan qalamgerler tizimin jınaqtaǵy retimen túzip shyǵaıyq. Olar – Erǵalı Ahmetov, Tobyq Jarmaǵambetov, Shámshıdın Ábdiramanov, Abdýlhamıd Isaev, О́tegen Kúmisbaev, Dýlat Isa­bekov, Kúnsaıa Ospanova, Baıjigit Ábdirazaqov, Tólesh Shahanov, Tóleý Shahanov, Esenjol Dombaev, Jaras Ahmetov, Qaraýylbek Qazıev, Altynshash Jaǵanova, Tólen Ábdikov, Qarlybaı Jaıtabarov, Elen Álimjanov, Ǵalymjan Qallemov, Muhtar Maǵaýın, Darhan Saparov, Múbárak Sydyqov. Taǵatsyzdana tosqan tegeýrindi tolqynnyń uzyn-yrǵasy, mine osyndaı. Ári qaraı elep-eksheý óz quzyryńyzda. Júrek súzgisinen artyq tarazy da, talqy da joq shyǵar, sirá. Endeshe, jınaqtaǵy shyǵarmalardy jan-jaqty tilge tıek ete otyryp, avtorlardyń úlken ádebıettegi ómirnamasyna úńilmekpiz. Zeınolla Serikqalıev kitapqa arnaıy jazǵan alǵysózin mynadaı pikirmen túıindepti: «Tańǵy shyqty» maqtaý da, dattaý da murat emes, «Tańǵy shyqty» taldaý kerek». Synshy aǵamyzdyń amanattaı kóriner osynaý oıyn jarty ǵasyrdan keıin qolǵa alý bizdiń peshenemizge buıyrǵandaı. Qalaı oryndaldy?. . Maqsat údesinen tabyldyq pa?. . O jaǵyn saraptaýdy talǵampaz da óreli oqyrmannyń enshisine qaldyrdyq.   Júrekterge uıalaǵan egiz áńgime …Talaı júrekterdi dirildetken, talaı sezimderdi oıatqan áńgimeniń áse­rinen aryla almaı, tamasha kúıge bó­lengendeımin. Qyrdan lekigen altyn­kúrektiń káýsar taza demindeı. «Júrek eshqashan qartaımaıdy» degen támsildiń tylsymyna kózińdi jetkizip, kóńilińdi sendirgen. Áldeneshe márte oqyǵan áńgi­me. Aıryqsha qadap aıtarymyz, budan elý jyl buryn osy áńgimemen eń alǵash ret tanysqandaǵy kóńil-kúı áseriniń qyzýy da báz-baıaǵy qalpynda sekildi. О́shpegen. Mazdaqty oıymyzdy osylaısha sáýlelendire órbitýge ózek bolyp otyrǵan «Tańǵy shyqtaǵy» betashar áńgime – «Aq bantık», avtory Erǵalı Ahmetov. Shyǵarmany butarlap taldamastan buryn Serikqalıev sózine qaıta qulaq túreıik. «…О́z zamandastaryna óz isiniń alǵashqy jemisin, alǵashqy qýanyshyn usynyp, tyrnaqaldy týyndylarymen tuńǵysh ret boı kórsetken mundaǵy árbir jańa esim bul kitapqa álden-aq bir-bir uly shyǵarma jazyp tastaǵandyqtan enip otyrǵan joq. Halqymyzdyń rýhanı murasyna aınalar jaqsy shyǵarma jaza alatyndyqtaryna úmit arttyryp enip otyr. Olardy ádebıettiń úlken ómirine úlken arman alyp keldi. Al úlken arman – úlken dúnıege baspaldaq...» Jas synshynyń óz qurdastary men zamandastary jaıyndaǵy ustamdy pikirinen kóp nárseni ańǵaramyz. Tereń tebirenispen tolǵaǵan alǵysózde sarabdal da, sezimtal ádebıetshige tán sı­pat basym. Tájirıbeli de, ataq-dań­qy jer jarǵan múıizi qaraǵaıdaı qalam­gerlershe erkin kósilgen onyń pikirleri kesek-kesek. Álem ádebıeti men qazaq ádebıetiniń jetistikterinen ornyqty oı ushqyndatady. Aıta ketý kerek shyǵar. Bul kezde jarq etip kóringen ja­syn synshy Zeınolla Serikqalıev ýnı­versıtetti áli bitirmegen bolatyn. Kitapqa toptastyrylǵan jıyrma jas avtordyń qalamynan shyqqan shyǵarmalardy shetinen taldamaı, árqaısysyna bólek-bólek toqtalmaı, tek eki áńgime tóńireginde ǵana sóz qozǵaıdy. Ádeıi, maqsatty túrde. Áıtpese, ózge talapkerlerdiń týyndylaryn jańǵaqsha shaǵyp, tórelik etýge Zekeńniń zerdesi de, zeıini de molynan jetse kerek. Biraq ol óıtpeıdi. О́zine júktelgen mindettiń asqarynan zer salýǵa umtylady. Álginde aýyzǵa alǵan Erǵalı Ahmetov­tiń «Aq bantıgi» sol jaqsy dúnıelerdiń sanatyna jatady. Móldir sezimge qurylǵan kórkemdik deńgeıi joǵary, jyp-jyly romantıkalyq áńgime. Máńgi eskirmeıtin mahabbat, súıispenshilik taqyrybyn arqaý etken bas-aıaǵy jup-jumyr shaǵyn shyǵarma izgilik ıirimine batyrady. Bir qaraǵanda aıǵaılap, kóz­ge uryp turǵan «súıdim-kúıdim», «ól­dim-óshtim» deıtin taptaýryn jattandy oqıǵalar sýretin ushyratpaısyń. Sóıt­se-daǵy kánigi qylqalam sheberiniń jan-dúnıeńdi baýrap alar qudiretti kartınasyndaı, ǵajaıyp áserge shomyldyrary daýsyz. Áńgime jeńil oqylady, avtordyń beıneli de kórkem tili tartymdy-aq. Oqıǵany damytýdaǵy tabıǵat kórinisterin keskindep, keıipker obrazyn músindeýdegi shtrıhtar orny-ornymen kestelengen. Quddy sýretshi polotnosyndaı. Tunyq boıaý, ádemi áýez syńǵyrlap sóılep tur. Qyzyǵy mol stýdenttik jyldarmen qoshtasyp, dıplomdaryn qolǵa alǵan dos­tar birin-biri qııa almaıdy. Qaı­rattyń qolqalaýymen ol Jetisýdiń baýraıyndaǵy shuraıly aýylǵa keledi. Birer apta demalyp, tynyqpaq. «Kóp sózdi qoı… Bizdiń jaq ásem. Aýyldy zań­ǵar taýlar qorshap turady. Irgede ózen, sýǵa shomylyp, balyq aýlaımyz. Búrkit balapanyn ustaımyz, jartasqa shyǵamyz. Úı tynysh, apam men kishkentaı qaryndasym ǵana bar…». Saǵynyshpen qaýyshqan bul otbasy­nyń bir-birin syılap-qurmetteýi, ashyq-jarqyn qarym-qatynasy beıtanys qonaqqa qatty unaıdy. Aýyl anasyna ja­rasar keńpeıil, únemi jumsaq jymıyp, baısal til qatar Qaırattyń sheshesi men tentektiginen góri erkeligi óktem, batyl da qaısar qaryndasy Janattyń tańǵalarlyq qylyqtary birden úıirip alady. Ásirese, aq bantıgi jelbiregen Janatpen ejelgi tanysyndaı tez shúıirkelesip ketedi. Ol jaqyn arada mektep bitirmek. Armany asqaq, qııaly qanatty onyń ár sózi, ár kúlkisi, ár qylyǵy nazar aýdartyp qana qoımaı, sezim pernesin terbeı bastaıdy. «Men de alǵashynda azdap tartynsam da, keıinnen kóktemgi daladan gúl jıǵan baladaı Janattyń shashylyp qalǵan kúlkisin terip, balalyq baǵyna tereńdeı súńgı berdim». «…Qyzyq ózi osy qyz, oılary da ózi sııaqty tynymsyz, qaısar oılar. Qatesi men shyndyǵy aralasyp jatady…» Aqyldy erke, qylaýsyz pák, ómirge ǵashyq balǵyn qyz beınesin avtor áp-ádemi ashady, shynaıy beıneleıdi. Tup-tunyq shýaqty nurǵa oranasyń. Sózýarlyqqa salynbaı, jalǵandyqqa urynbaı negizgi keıipkerdi kóbine is-áreket ústinde kórsetedi. Jazýshy jattandy detaldardy shıyrlamaı, oqıǵa jelisin dıalogtarǵa quryp, tabıǵat qubylystarymen astastyra sýretteıdi. Osy rette myna bir dıalogtarǵa úńilip kóreıikshi. «– Siz, aǵamen qalaı dos boldyńyz? Ol kishkentaı kúninde maqtanshaq bolatyn. Minezderi uqsas adamdar ǵana dos bola alady deýshi edi, – dep qýlandy Janat biz shaı iship otyrǵanda. – Sen tentektikti qoı. Meniń kishkentaı kúnimdi qaıdan bilesiń, onda ózińniń jylaýdan kóziń bosamaıtyn. Qazir de úlken bop, ońyp turǵanyń belgili. – Qaıdan kishkentaı... Apam kúıeý daıyndap ta qoıdy, – dep Janat aǵasyna kózin qysyp, sheshesi jaqqa qýlana ıek qaqty. – Tek ári! Sen qııańqyǵa sóz aıtyp bolmas tegi, – dep sheshesi qyzaraqtap, uıa­lyp, myrs etip kúlip jiberdi. Keıin bil­dik. Sol aýyldyń bir jigitiniń týystary Janatqa sóz salyp baıqaǵan. Janat sheshesiniń solarmen eski ǵuryp boıynsha sóz alysqanyn min etip aıtqandaǵysy eken. Bul semıanyń ashyq aqkóńildiligi maǵan qatty unady. Ásirese, Janattyń qylyq­tary meni tańdandyrýdan jalyqtyrǵan joq. Erteń erte sabaqqa ketip bara jatyp, aǵasy men sheshesiniń kózinshe maǵan jaqyndap kep, kózi jaınańdap, ystyq demimen kúıdire aýzyn qulaǵyma taqady da: – Sizdiń kózińiz uıyqtaǵanda ashyq jatady eken. Men tańerteń kórdim. Súıgenińiz sulý bolady, – dep sybyrlady da, sol qylyǵyna ózi máz bop kúlip, aq bantıgi jelbirep shyǵyp ketti...» О́te nanymdy, selkeýsiz sýret. Qa­ra­paıym da ańǵal bala-kóńil tap-taza. Eriksiz ezýińe kúlki úıiriledi-aı. Erǵalıdyń ózindik qoltańbasyn aıshyqtaıtyn tabıǵat kórinisterin tamyljyta sýretteıtin tustary da beıjaı qaldyrmasy anyq. О́zen jaǵasyndaǵy balyq aýlaý, Janattyń jańbyr astynda qalǵan sátin baıqampaz qalamger áserli bederleıdi. Bul jerde ol qurǵaq tamsanýǵa barmaı, adamnyń ishki psıhologııasyna tereńirek zer salady. Máselenkı, sózben sýret órnekteýge mashyq qalamnan týǵan nóserden keıingi kórinisti tamashalap kórińizshi. «Shyǵys jaqta barǵan saıyn alys­tap, qaraýytyp jańaǵy nóser ketip bara jatqan. Onyń ber jaǵynda kók aspandy beldeýleı doǵa jasap, bir sheti jerge tıip kózdiń jaýyn alardaı aıqyn kempirqosaq qulpyryp tur. Taýdan asyp bara jatqan kúnniń erekshe altyn sary shapaǵy sonaý kókjıektegi bulttardyń baýyryn kúreń qyzylǵa boıap, túlki jonyna uqsatady... Meniń keýdeme birtúrli muń uıalaǵandaı. Erkindigimen, erkeligimen meniń tynyshtyǵymdy alyp, tas-talqanyn shyǵarǵan, súıkimdi Janat sol esh nárseden alańsyz, ańqaý qalpy qalyp barady. Múmkin ol óziniń mendegi tunyp jatqan sezim kólin shaıqap, mazasyz, azapty da tátti bir kúıge bólegenin sezbeıtin de shyǵar. Endi birneshe kúnnen keıin mektepti bitiredi de ketedi. Qaıtyp kezdesemiz be, joq pa?». Janaryna jańbyrdan sońǵy aýyldyń alyp panoramasy tutas syıyp ketkendeı. Bar boıaý-reńkimen kóz aldyna jetip kelgen syrly álem ishki jan tolqynysyńdy terbeıtindeı me, qalaı? Boıdy bılegen beıkúná muńdy sezim tuńǵıyq oı-muhıtyna shomdyrady. Shyndyǵynda solaı. Júrekterge uıa salǵan ýyz mahabbat únine árkim-aq qulaq túrgisi keler edi... Lırıkalyq áńgimeniń fınalyndaǵy epızodtar da tebireniske toly. Alaı-dúleı býyrqanǵan sezim qushaǵyna oranǵan qonaq jigit ádettegishe aýyl syrtyndaǵy toǵaıly ózendi jaǵalap, jalǵyz ózi seıildep qaıtpaq boldy. Ýaqyty bitip, erteń qaıtpaqshy. Muny seze qoıǵan Janat ta «kórshi qurbymnan kitabymdy alamyn», dep sheshesin aldaýsyrata ilese shyǵady. Kúndegi serýen súrleýine túsken boıda oıqy-shoıqy saýaldaryn aǵytqan tentek qyz tosyn suraq qoıady. «Meniń bir qurbymdy jigiti tastap ketken, sol únemi baqytsyzbyn dep júredi. Buǵan qalaı qaraısyz?..». Qapelimde tosylyp qalǵan ol «О́ziń súıgenińnen ajyrassań, qaıǵyrmaısyń ba?» deıdi. «– Meni súıgenim tastamaıdy. Men de ony... Eger súıgenim siz bolsańyz tas­tar ma edińiz meni?». «– Joq deıdi ol múdirmeı». ...Artynsha bal-bul janǵan balaýsa boıjetkenniń basyna bir oı sap ete túsedi. Alabóten qulpyra jymyńdaǵan kúıi shashyndaǵy úlbiregen aq bantıgin sheship alyp, bıik taldyń butaǵyna ádemilep baılaıdy. «Osy jerde qalsyn». Ilgeri jyljyǵan ekeýi uzańqyrap barǵan soń, shydaı almaı arttaryna qaraıdy. Keshki samalǵa kóbelekshe dirildegen aq bantık bozaryp shalynǵan. Jetimsiregen aq bantık serigin izdeıtin sekildi. Joq, álde qol bulǵap balalyqpen qoshtasqandaı ma? Iá, ol Janatqa óte jarasady eken. Tipti aq bantık, albyrt balalyq, alaý júrekter bir-birinen ajyraǵysyz tárizdi. Beıýaqtaǵy muńdy saryn mańaıdy qymtap, tumshalaı túsken. Olar qol ustasyp birge ketip barady... Mine, bul – Erǵalıdyń «Aq bantıgi». * * * «Tańǵy shyqta» taǵy bir «Aq bantık» bar. Joǵaryda taqyrypshada atap kórsetkenimizdeı, egizdiń syńaryn jazǵan – Qaraýylbek Qazıev. Jalpy, buıyrtsa, biz «Tańǵy shyqtaǵy» eń tańdaýly degen týyndylar týraly oı-tolǵamdarymyzdy oqyrman nazaryna usynbaqpyz... О́ıtkeni, ol jınaq – tutastaı alǵanda, týǵan ádebıetimizge bir top talanttyń jolyn ashqan tuǵyr týyndy. Janat ELShIBEK, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.