ÚKIMET «EGEMEN QAZAQSTANNYŃ» APTALYQ QOSYMShASY

KEDEN ODAǴY – EKONOMIKALYQ QAJETTILIK Keden odaǵy jáne biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý tek qana saıası emes, aldymen ekono­mıkalyq qajettilikten týyndap otyrǵan sheshim. Odaq úsh eldiń ekonomıkasyn damytýda, ózara tıimdi yntymaqtastyqty belsendi etýde asa qýatty serpilis beretin bolady dep senemiz. Osy turǵyda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi­niń bastamasy­men Astanada ót­kizilgen “Keden odaǵy elderi agrarlyq-ónerkásiptik keshenin ǵylymı qamtamasyz etý” halyq­aralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasy odaqqa múshe úsh eldiń agrarlyq ǵalym­darynyń basyn qosyp, keleli pikirlerdi ortaǵa salǵyzdy. Bul basqosýǵa Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderiniń aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrlikteri men vedomstvola­rynyń ókilderi, belgili agrarlyq ǵalymdar qatys­ty. Reseı, Qazaq­stan, Belarýstiń agrarlyq sala­daǵy ǵylymı yntymaqtastyq jáne ekonomıkalyq ıntegrasııa­synyń ózekti máseleleri talqy­lanyp, elderdiń azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etý, aýyl turǵyn­dary­­nyń ıgiligin arttyrý shara­lary qarastyryldy. Bastama­ny birinshi bolyp qolǵa alyp, Qazaq­stan, Reseı, Belarýstiń agrar­lyq salada­ǵy ǵylymı yntymaqtas­tyq jáne ekonomıkalyq ıntegra­sııasynyń ózekti máselelerin talqylatqan bul forým Keden    odaǵyna múshe úsh el arasynda alǵashqy agrarlyq biryńǵaı joldy saldy. Qashanda úlken isti bastaý aldynda “Kelisip pishken ton kel­te bolmas” degen qazaqtyń dana maqalyn eske alamyn. Keden­ odaǵy sol úlken istiń bolashaq bas­paldaǵy. Álem jahandaný úderisin bastan ótkerýde. Keden odaǵy degenimiz, búgingideı alapat zamanda yntymaqtasa otyryp, birlese ty­ǵy­ryqtan shyǵý, óz ekonomıkańdy syrttan keler ımporttan belgili bir belgilengen sharalar arqyly qorǵaı otyryp, damytý. Iаǵnı, álemdik rynok sórelerinen óz ornymyzdy oıyp turyp alý úshin de aldymen ekonomıkalyq áleýeti­mizdi odaq­tas eldermen yntymaq­tasa oty­ryp nyǵaıtyp alýymyz kerek. Jahandanýdan qansha qashyp qutylamyz degenimizben, odan syrt qala almaıtyndyǵymyz aıqyn. Sondyqtan da, ǵalym retinde Keden odaǵynyń bizdiń el úshin bereri kóp bolatynyna senemin. Úsh eldiń ózara birigip Keden odaǵyn qurýynyń qaı­tarymy erteńgi kúni-aq kórinis beretin bolady dep oılaımyz. Qazirgi kezde odaq jaıynda ár­túrli pikirler aıtylýda. Menińshe, onyń basym bóligi kópshiliktiń Keden odaǵynyń mánin túsinbeı jatqanynda bolsa kerek. Kedendik odaqtyń biz úshin kerek ekeni daýsyz. Áıtse de, bul qarapaıym másele emes. Ekono­mı­ka­nyń bar­lyq sektory arasynda túsindirme-áńgimeler ótkizip, jurt­tyń kóńilindegi kúdikti seıiltýimiz kerek. Keden odaǵynyń aýyl sha­rýashylyǵyna bereri ne, aýyldaǵy árbir sharýa qojalyǵy, fermer, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýshi kásiporyndar bul odaq­tan ózine tıimdi qandaı ıgilikterdi paıdalana alady degen saýaldarǵa jaýap beretin basqosýlardy belgili bir toptar arasynda ǵana emes, aı­maqtarǵa baryp, el ishinde ótkizgen jón der edim. Qazaqstan Reseıge óz upaıyn berip qoıatyn boldy de­genniń bos sóz ekendigine halyqtyń kózin jetkizýimiz kerek. Jalpy, Keden odaǵy degenimiz, birin-biri basynbaı, teń turǵyda kelisip baryp, ortaq sheshim qabyldaıtyn uıym. Keden odaǵynyń negizgi ele­menti – biryńǵaı kedendik tarıf bolsa, ekinshisi – básekelik orta quratyndyǵy. Bizdegi kertartpa pikirlerdiń de týyndaýynyń basty sebebi osy báseke bolsa kerek. Básekeden qorqyp, úrke beretin bolsaq, biz álemdik kóshten qalyp qoıamyz. Osyny túsinetin kez keldi. Báseke degenimiz – ekono­mıka­nyń qozǵaýshy kúshi. Qazaq­stannyń agrarlyq-ónerkásiptik kesheni 100 mıllıon adamdy azyq-túlikpen qamtamasyz ete alady. Bizde úlken baza bar, tek sonyń kózin taýyp, básekege qabiletti ónim shyǵara bilý kerek. Sońǵy jyldary Qazaqstan­nyń agrarlyq óndirisi jaqsy damý ústinde. 2009 jyldyń ózinde aýyl sharýashy­lyǵy ónimi aqshalaı 1620 mıl­lıard teńgeni qurapty. Bul 2000 jylmen salystyrǵanda 4 ese ósimdi kórsetedi. Árıne, Keden odaǵyna múshe bolǵannan keıin aýyl sharýashylyǵynyń moınyna ar­ty­la­tyn júk te kóbeıedi. Rynok­tar men ekonomıkalyq qatynastar­dyń jahandaný úderisi jaǵdaıynda damý tetigin jedeldetpese bol­maıdy. Muny memlekettiń agrar­lyq saıasatyn qurý kezinde esepke alyp, mańyzdy degen birqatar máselelerdi jedel túrde sheshýimiz kerek. Al­dymen biz ishki rynoktaǵy suranys­ty azyq-túlikpen qamtama­syz etý joldaryn qarastyryp, odan keıin Keden odaǵyna múshe elder ry­nogyna qandaı ónim shyǵaratyny­myzdy aıqyndap alýymyz kerek sııaq­ty. Ol úshin egin-ósimdik ónim­deri men mal sharýashylyǵy kólemin aıtarlyq­taı ósirgen durys. Halyqty azyq-túlikpen turaqty túrde qamtamasyz etýde qaıta óńdeý máselelerin damytý, ımport taýar­larynyń kólemin qysqartyp, kerisinshe, eksportqa shyǵaratyn ónimderimizdi molaıtý máselesine mańyz berýge týra keledi. Qaıta óńdeý júıesin damytý shıkizattyq bazaǵa táýeldi ekeninde daý joq. Al ondaı bazanyń bizde jetkilikti ekenin aıtyp óttim. Endi sol baza­ny ınnovasııalyq tehnolo­gııalardy paıdalana otyryp, zamanaýı teh­nı­­ka­larmen baıytyp, shıkizat bazasy men aýyl sharýa­shy­lyǵy­nyń ónim­derinen daıyn azyq-túlik jasap shyǵaratyn qaıta óńdeýshi­ler arasyndaǵy qatynasty jetil­dirýi­miz qajet. Usaq óńdeýshi kásip­oryn­dardy biriktirip, irilen­dirý de talaı máseleni sheshedi dep oılaı­myn. Sebebi, bizdegi bir kemshi­lik – aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýmen aınalysatyn­dar kóbine usaq shaǵyn kásiporyn­dar bolyp keledi. Tá­jirıbe iri óndiristiń artyqshylyǵyn kór­setýde. Shaǵyn kásiporyn­dardyń birazy jyldy shyǵynmen jaýyp júr. Sondyqtan da shaǵyn sharýa­shylyqtar men kásiporyndardy irilendirip, ózara qatynastaryn durys jolǵa qoıý tabystyń eselene túsýine bastaı­tyn jol der edim. Sonda aýyl sharýashylyǵy ónimde­rin satyp alý, saqtaý, alǵashqy jáne tereń­dete óńdeý, ónimdi ótkizý, shıkizat óndirýshiler men qaıta óń­deýshiler arasyndaǵy ekonomıkalyq ózara qatynas­tardaǵy osy ýaqytqa deıin damı almaı otyrǵan júıeniń problema­laryn sheshýge bolady. Shıkizat bazasy men óńdeýshiler, jetkizý­shiler, saýda arasyndaǵy baılanys­ty belgili bir júıege túsirmeı, básekege qabiletti ónim óndire al­maı­myz. О́ıtkeni, orta­daǵy qarym-qatynastyń júıeli emesti­gin paıda­lanýshy – deldal­dar bir jerden arzan baǵaǵa kótere satyp alyp, ekinshi jerge qymbatqa satyp, eki jep bıge shyǵyp júr. Sondyqtan da, bizdiń óndirgen ónimimizdiń baǵasy ımporttan eki-úsh esege qymbat bolyp shyǵa keledi. Básekege qabi­letti ónim óndirýge kedergi bolyp otyrǵan taǵy bir másele – aýyl sharýashy­lyǵy ónimderin óńdeıtin kásip­oryndar jabdyqtarynyń tozyǵy jetip turǵandyǵy, aýyl sharýashy­lyǵy shıkizatyn óner­kásiptik óńdeý sapasynyń tómendigi, shıki­zattyń jetispeýshiligine baılanys­ty kásiporyndardyń tolyq qýatynda jumys istemeıtindigi. Osynyń báriniń nátıjesinde, ózimiz shyǵara alatyn azyq-túlik ónimde­riniń basym bóligin ım­porttyq ónimder basyp alyp otyr. Qazaq­standa aýyl sharýashy­lyǵy óndirisi Belarýspen salystyrǵanda qatań klımat jaǵdaıynda júrgizi­letini belgili. Soǵan qaramastan, bizdiń astyǵymyz ben etimiz, jemis-jıdegimiz Keden odaǵyna múshe eki elde de joǵary suranyspen ótýde. Al endi odaq kúshine tolyq engen­nen keıin ónimderdi rynokqa ótkizý básekesi qyzatyny anyq. Iаǵnı, qazaq­standyqtar óndiristiń sapalyq mańyzyn kúsheıtýge, daqyldar men mal ónimderin art­tyrýǵa kúsh sala­tyn bolady. Ol úshin aldymen memleket turǵysynda aýyl sharýa­shy­lyǵyna jandy qoldaý kerek. Meniń oıymsha, Belarýs pen Reseıdegi agrarlyq sektorǵa jasa­lyp jatqan jaǵdaı men memle­kettik qoldaýdyń dárejesinen bizdegi kómek bir de kem bolmaýy tıis. Básekege túsetinderdiń start­tyq alańy birdeı bolýy kerek. Odan keıin de básekege saı ónim óndire almaı jatsa, kásip­oryndar­dyń ózine syn. Budan tek tutyný­shylar ǵana utatyn bolady. О́ıt­keni sapaly, baǵasy halyqtyń qal­ta­syna laıyqty ónim ryno­gy­myzda kóbeıip, ımport azaıady. Keden odaǵynyń elimizge reseılik jáne belarýstik tehnolo­gııa­lardyń jet­kizi­lip turýyn jedel­detetinine senimdimin. Bul agrarshy­lar úshin úlken ıgilikke aınalmaq. Sondyq­tan básekeden qorqa berýdiń jóni joq. Reseı men Belarýs, Qazaq­standa agararlyq ǵalymdardyń úlken qýatty kúshi bar ekendigin de umytýǵa bolmas. Úsh eldiń ǵylymı mektepteriniń basynda álemdik ataǵy bar mamandar tur deýge bolady. Bizdi, ıaǵnı agrar­lyq ǵalymdardy kásibı múdde biriktiredi. Ǵalymdar arasyn­daǵy ózara ynty­maq­tastyq qatynas osy ýaqytqa deıin úzil­gen emes. Osydan 4 jyl buryn Qazaqstan, Reseı, Be­la­rýs, Ýk­raı­na ǵalymdary birigip “Agro­hımekoso­odrý­jestvo” odaǵyn qurǵan bola­tyn­byz. Men sol odaqtyń vıse-prezıdenti­min. Ondaǵy maqsat – odaq sheń­berin­degi elderdiń agrarlyq saıa­satyndaǵy jańa­lyqtar, elder­degi topyraqtaný, tyńaıt­qysh, ekologııa salalaryn­daǵy ózgerister, ǵylymı kózqaras­tar men jasalyp jatqan shara­lardy ortaǵa salyp, talqylap, tájirıbe almasý. Tórt jyldan beri biz tórt ret ǵylymı konferensııa ótkizip, keleli máse­lelerdi talqy­ladyq. Muny aıtyp otyrǵanym, burynnan da ǵalymdar arasyndaǵy bar yntymaq­­­tastyq Keden odaǵynan keıin keńeıe túsedi dep oılaımyn. Ǵylym – bilim – kadr máselesin birlese otyryp sheshýge bolady. Úsh eldiń úkimeti Keden odaǵy sheńberinde ǵylymı zertteý­lerdiń birlesken baǵdarlamasyn jasap, qarjynyń bir bóligin tehnologııalyq jáne ekonomıka­lyq ósimge qol jetkizýge bólip otyrsa degen usynys bar. Keden odaǵynyń taǵy bir paı­dasy – ǵylymı kadrlardy daıyn­daýǵa, olardy tájirıbe almastyrýǵa jiberip turýǵa jol ashylady. Reseı­diń aýyl sharýashylyǵy ǵylymy búginde álemdik deńgeıde óz ornyn oıyp turyp alǵany belgili. Son­dyqtan úsh eldiń ǵylymı qýatyn ıntegrasııalaý ásirese bizdiń memleketimiz úshin kóbirek paıdaly bolady der edim. Jaqyn qarym-qatynas negizinde Qazaqstanda kók­ónistiń kóptegen túrleri boıynsha baǵaly sorttar men gıbrıdter paıda bolatynyna senimdimin. Keden odaǵy jumysyna kirise sala ekono­mıkamyz gúldenip, 170 mıllıon turǵyny bar rynok bizdiń ónimimizdi qushaq jaıa qarsy alady eken dep otyrǵan joqpyz. Bul alǵashqy ǵana kúrde­lilikter. Ne nárseden de ózimizge tıimdi, paıdaly kózdi baıqaı bilip, sol maqsatta jumys isteı bil­sek, alynbaıtyn qamal joq. Otan­dyq taýarlardy Eýropa rynogyna shyǵarý úshin Reseıdiń kólik ınfraqurylymyn jeńildik­termen paıdalanýǵa qol jetkizýge bolady. Tıimdi túrde tasmaldaýdy júzege asyra alatyn bolsaq, qazaqstandyq ónimniń álemdik rynokta baǵa jaǵynan básekege qabilettiligi de arta túspek. Sonymen qatar, bizdiń taýarlar Keden odaǵyna múshe ózge eki eldiń rynogyna shyǵýy úshin qoıylatyn veterınar­lyq jáne tehnıkalyq talaptar solarmen bir deńgeıde ekendigi de biz úshin tıimdi. Búkilálemdik saýda uıymyna múshe bolamyz degenimizge 14 jyldaı ýaqyt bolypty. О́rkenıetti damyǵan elderdiń qoıatyn talaby joǵary. Sol talaptyń negizinde halyqaralyq standartty sapaly ónim turady. Keden odaǵy bir jaǵynan bizdi sol sapaly ónim óndirýge qol jetkizýge bastaıtyn daıyndyq baspaldaǵy ispettes. Áýeli úsh el arasynda básekelestik daıyndyǵynan súrinbeı ótetin bolsaq, halyqaralyq rynok­tarǵa qoryqpaı bara alamyz. Keden odaǵyna bizdi ekonomı­kalyq yqpaldastyqtyń barynsha tereńdetilgen túrine bastamaq. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistiktiń qaǵıdattary ózara kelisilgen ekonomıkalyq saıasat, kapıtaldyń, qyzmet túrleriniń, jumys kúshiniń erkin qozǵalýy. Alda budan da kúrdeli, tıimdi ister kútip tur. Keden­ odaǵyna múshe bolý arqyly biz sol úlken asýlar aldyndaǵy básekege qabilettilikti qamtamasyz etý, áleýetti ósirý sekildi mańyzdy máselelerdi meńgerip alýymyz kerek. Rahymjan ELEShEV, akademık, KSRO jáne QR memlekettik syılyqtarynyń laýreaty. TEHNOPARK BÁSEKEGE QABILETTILIKTI NYǴAITADY Qazir dúnıe júzinde álemdik brendke aı­nal­ǵan saýda markalary bar. “Sımenstiń” qon-dyrǵylary dese kergip turǵan zaýyt basshy­larynyń ózi elp ete qalyp, kelisim-shartqa qol qoıý úshin qalamyna jarmasady. Básiniń myqty ekendigin, óz óndirisiniń ónimdiligin kóterýge yqpal jasaıtyndyǵyn biledi. Sol Sımensińizdiń tarıhyn oqyǵanbyz. Nemistiń birde ash, birde toq júretin, ashqan jańalyqtary basyna syımaı, iske asyrýǵa qarjysy joq, shaǵyn qondyrǵylar jasap kún kórip júrgen qarapaıym ınjeneri eken. Qudaı baq bergen kúni qaltaly azamattardyń kózine túsip, jańalyǵyn óndiriske qosqan. Sol shaǵyn qondyrǵylardan bastalǵan soqpaq ın­jener Sımensti álemdik bıikke alyp shyqty. Dúnıedegi ózgeristerdi jasaıtyn ǵalymdar ǵoı. Olar kóz maıyn taýysyp jańalyqtar ashady, túrli taldaýlar jasaıdy, jasaǵan qondyrǵysyn synaqtan ótkizý úshin jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı júredi. О́ńdiristi órkendetýdiń jańa tıimdi tásilderin tabady. Qazaqstan órkenıettiń jańa asýlaryn baǵyndyrýǵa bet aldy. Táýelsiz el ekenmin dep shekarańdy tars jaýyp alyp, ózińmen óziń ómir súrer bolsań órkeniń óspeıdi. Kórshi mem­­lekettermen alys-beris jasaý úshin Keden oda­ǵynyń ıgiligin kórý kerek. Básekege qabi­letti bolý úshin óndirisińdi órge súırer ǵalym­daryń myqty bolý kerek. Elbasy Úkimette ótkiziletin keńeıtilgen májilisterde osy jaǵyn qadap aıtady. Prezıdenttiń tapsyrmasy Ońtústik Qazaq­stan oblysynda jalǵasyn tapty. Elimizdegi irgeli oqý oryndarynyń biregeıi M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń janynan aımaqtyq tehnopark quryldy. OQMÝ ǵalymdary úsh oblysty qamtıtyn úlken jobaǵa kóldeneńnen qosylǵan joq. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń ındýstrııa-lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıyn­sha bir myńnan asa patenttik jumystary bar. Máselen, ońtústikte kirpish shyǵaratyn zaýyt­tar kóp. Nemis tehnologııasy boıynsha ja­salǵan kirpish syrt kózge myqty kórin-genimen dalada uzaq turyp qalsa shet-sheti mújilip, sapasyzdana bastaıdy. Nelikten? Ǵalymdar onyń sebebin tapty. Eýropada Ońtústik Qazaqstanǵa qaraǵanda kún salqyn. Ondaǵy tehnologııany kóshi­rý túbirimen qate. Tehnopark ózderindegi shaǵyn qondyr­ǵymen óńir tabıǵatyna laıyq kirpish shyǵarǵan. Markasy joǵary. Suranys kúshti. Qarjy shyǵaryp, qondyrǵyny óndiriske qoı. Sol sııaqty jer asty sýy jaqyn ári tuzdanýy joǵary. Betondy jep qoıady. Asfalt joldar qansha myqty salsań da eki jyldan soń ár jerinen tesile bastaıdy. Ne isteý kerek? OQMÝ ǵalymdarynyń osy baǵyttaǵy izdenisi Úkimet tarapynan baǵalanyp jatyr. Búginde aımaqtyq tehnopark jumysy josparly túrde júrgizilýde. Tehnoparktiń mindetterine keletin bolsaq olar: naryqtyq ınfraqurylymdar qurý men damytý, shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­tilerin, kásipkerlerdi, ónertapqyshtardy, ǵalymdardy, stýdentter men ınjenerlerdi belsendi kásipker­lik qyzmetke tartý, olardyń ıdeıalary men jo­balaryn júzege asyrýǵa yqpal etý, ekonomıka, menedjment, marketıng jáne basqarýshylyq bilim salasynda kásip­kerler men mamandardy oqytý men daıyndaý, aımaqtyń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin nátıjeli paıdalanýǵa baǵyttalǵan aımaqtyq ınnovasııalyq júıe qurý, halyqaralyq ǵy­lymı-tehnıkalyq ynty­maqtastyqty uıym­dastyrý jáne júzege asyrý. OQMÝ rektory, akademık Ýálıhan Bıshim­baev tehnopark jumysyna baılanysty myna jáıtterdi aıtty. Kazirgi tańda tehno­parkte M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ ǵalym­darynyń qatysýymen ázirlengen 32 ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba men usynystar bar. Munda 1423 jumys orny qurylatyn bolady. Solardyń ishinde, máselen, aýylsharýashylyq ónimderin óndirý men qaıta óńdeý jóninde 9 joba ázirlendi, 439 jumys orny qurylady. Kómirsýtegi shıkizatyn qaıta óńdeý boıynsha 3 joba daıyndaldy, 108 jumys orny qury­lady. Qurylys materıalda­rynyń hımııalyq tehnologııasy boıynsha 6 joba daıyndaldy, 294 jumys orny qurylady. Tabıǵat qorǵaý tehnologııalary jóninde 3 joba daıyndaldy, 240 jumys orny qurylady. Keshendi joǵary konsentrasııalanǵan jáne ekologııalyq taza tyńaıtqyshtar óndirý jóninen 20 mlrd. 2 mln. tengege 3 joba daıyndaldy, 342 jumys orny qurylady. OQO ákimdiginiń tapsyrmasymen tehnopark burynǵy Shymkent fosfor zaýytynyń bos turǵan ónerkásiptik alańyn ıgerýdi usynady. “Sastóbe-sement-tehnolodjı” JShS-inde tehnopark tarapynan fosfor jáne metallýr­gııalyq óndiris qaldyqtarynan kúıdirilmeıtin tutqyr zat alý tehnologııasy endirildi. Tehno­logııa óziniń joǵary dárejede energııa únemdeý­shiligimen qatar ózindik quny tómen ónim alýy­men erekshelenedi. Qazirgi kezeńde 2000 tonna kólemdegi partııasy shyǵaryldy. Osy ónimge arnap tehnıkalyq sharttar men sertıfıkat ázirlenip bekitildi. Osy kúıdiril­meıtin tutqyr zat 600-700 markaly beton alýǵa arnalǵan. Qazirgi kúnde ol elimizdiń biraz aımaqtarynda synaqtan ótip, sonymen qatar Aqtaý teńiz aılaǵy qurylysynda da synaqtan ótkizilýde. Osy tehnologııa boıynsha “Kazfosfat” JShS-men kelisim-shartqa qol qoıyldy. “Qarataý-sement” JShS-de de seh qurylyp, ashylýda. “Ońtústik” ÁKK jáne “Elektroap­parat zaýyty” JSSh-men birige otyryp, qýattylyǵy jylyna 260 tonnalyq jergilikti shıkizat negizinde kalsıı karbıdi óndirisi qurylýda. О́nerkásiptik alańda qurylys ın­dýs­trııasyna arnalǵan kóbik betondar, jarnamalyq úlgiler jasalynýda. Farmasev­tıka úshin gıdrok­sılapatıt pen tamaq qospalary saraptamadan ótip, memlekettik lısenzııa alyndy. Akademık Ýálıhan Bıshimbaev osy baǵytta sheshilýge tıisti kúrmeýli máseleler bar eken­digin aıtty. Tehnopark aýyl sharýa­shylyǵyna da jaqsy ózgerister alyp keledi eken. Mysa­ly, OQMÝ jáne О́zbekstan ǵalymda­rymen tuz­dalǵan jerlerden turaqty ónim alý úshin maqta, soıa, júgeri daqyldarynda elektrli yn­ta­landyrý, bıotásil tehnologııalary endirildi. Jaqynda ýnıversıtette “Elimizdiń ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýynda jas mamandardy daıarlaýdaǵy joo-nyń róli” atty semınar ótken. Elbasymyzdyń Qazaqstan halqyna arnalǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekono­mıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkin­dikteri” atty Joldaýynda “joǵary bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap berýi tıis. Eldegi joo-lar álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń reıtıngine enýge umtylýlary kerek. 2015 jylǵa qaraı Ulttyq ınnovasııalyq júıe tolyqqandy jumys istep, 2020 jylǵa qaraı elde engiziletin taldaýlar, patentter men daıyn tehnologııalar túrinde óz nátıjelerin berýge tıis” — dep atap kórsetil­gen bolatyn. Bul barlyq joo-lardyń aldyna qoıylǵan talap. Osy talap údesinen qalaı shyǵýǵa bolady, onyń joldary qandaı degen máselelerge jaýap izdeldi. Elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý aldyńdaǵy bes eshkini ysqyryp júrip aıdaǵanmen bitpeıdi. Naryqtyq eko­nomıka jańa talaptar qoıyp jatyr. О́ndi­ristiń, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵynyń da ǵylymsyz kúni joq ekendigi osy mysaldardan ańǵarylǵandaı. Biraq, sony jańalyqtardy ómirge endirý úlken qarjy turady. Al, Qazaq­standy básekege qabiletti etetin ǵylymı izdenisterden qarjy aıaýǵa bolmaıdy. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy. “JOL KARTASYNYŃ” JAQSYLYǴY MOL Bıylǵy Joldaýynda Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev “Alda turǵan onjyldyqtyń  asa mańyzdy mindeti – Qazaqstannyń barlyq azamat­tarynyń ómir sa­pasy men deńgeıin jaqsartý, áleýmettik tu­raq­tylyq pen qor­ǵalýdy nyǵaıtý”, dep eldiń aldaǵy onjyldyqqa damý strategııa­syn aıqyndady. Ras, ótken jyldyń kúrdeli sát­teri de kezdesti. Barlyq jer­ler­degi sııaqty bizdiń oblys ákimdigi de jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, mańyzdy baǵyty eńbek rynogyndaǵy shıelenisti tómendetý bolyp tabylatyn daǵdarysqa qar­sy is-sharalar keshenin iske asyr­dy. Daǵdarys saldarynan óndiris tó­men­degende bosatylǵan adam­dar­dy basqa jumystarmen qam­ta­masyz ete aldyq, daǵdarysqa qar­sy sharalar­dy iske asyrdyq. So­laı­sha iri jáne orta bıznespen aldyńǵy jyldar­daǵy deńgeıden tómen emes áleý­mettik paketterdi es­keretin, óndiris tómendegende adam­dardy qysqartý emes, jarty­laı jumys kúnge aýystyrý, máj­búrli demalystarǵa jiberý múmkin­digin eskeretin jalpy sany 479 me­morandýmǵa qol qoıyldy. Máli­met­terge kóz júgirter bolsaq, ótken jyldyń kókteminde ob­lysta 15 myń adam tolyq emes jumys kún men apta tártibinde ju­mys istedi jáne 800-den astam adam májbúrli demalysta boldy. Osy sharalar  óndiriste  jumys­kerlerdi jumystan bosatpaýǵa múmkindik berdi. Jol­daýda  “Álem­dik qarjy-ekonomıka­lyq daǵdarysy ekono­mıkanyń ósý qarqynyna yqpal etti, biraq bizdiń damýymyzdy toqtatqan joq”, dep atap ótilgen. Ony óndiristi oblysy­myz­dyń joǵarydaǵy mysa­lynan kórip otyr­myz. Ju­mys­shy­lar da óz ornyn­da. Eńbek yrǵaǵy buzylǵan joq. Tipti eń qúrdeli merzimde de jańa óndirister ashýǵa múmkin­dikter týdy. 2009 jyly ónerkásipte, bilim, densaý­lyq saqtaý salala­rynda, agroóner­kásip ke­sheninde jańa nysandar paıdalanýǵa berildi. Bul  11.790 turaqty jáne ýa­qytsha jańa jumys orny ashyldy degen sóz. Osy kezde eń mańyzdy jáne eń pármendi daǵdarysqa qarsy baǵ­darlama – “Jol kartasy” baǵyt-baǵdar berip otyrdy. Iаǵnı, naqty mindetter qoıyldy – aýylda bolsyn, qalada bolsyn adamdarǵa ju­myssyz qalmaý kerek boldy. О́tken jyly ob­lysqa “Jol karta­sy” sheńberinde 8,9 mlrd. teńge bó­lindi. Sonyń esebinen 496 ınves­tısı­lyq joba iske asyryldy,  67 nysan jáne 100 km. oblystyq já­ne aýdandyq mańyzy bar joldar qaıta jón­del­di. 397 áleýmettik  já­ne má­denıet nysandary jóndeldi, áleýmettik jumys oryndaryna 4 myńnan astam adam jumysqa or­nalastyryldy, 3860 adam kadr­lardy kásibı daıarlaýǵa jáne qaıta daıarlaýǵa jiberildi. “Jol karta­syn” iske asyrý barysynda oblys boıynsha 24 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy. Qol­danǵan sharalar nátıjesinde rynoktaǵy jumyssyzdyq deń­geıin 0,6%-ǵa deıin tómendete aldyq. Bul daǵda­rysqa deıingi merzimniń kórset­kishterinen jáne jalpy respýblıka boıynsha kórsetkishten  tómen.  “Jol kar­tasy” boıynsha alǵashqy ret qarajat buryn qarajat jetpeı júrgen salalarǵa bólindi. Ná­tıjesinde, turǵyn úı sharýashy­lyq nysandary, joldar jóndeldi, skverler men baqtar kórkeıtildi, kóptegen mektepter, aýrýhanalar, mádenıet nysandary jańar­tyldy. Osynyń bári daǵdarys kezinde adamdardyń moraldyq-psıholo­gııa­lyq  kóńiline oń áser etti. “Jol kartasy” baǵdarla­masynyń myna­daı nátıjesi de mańyzdy, osy baǵ­darlama boıyn­sha jumys istegen­derdiń kópshiligi jumyspen qam­tyl­ǵan eńbek ujymdarynda turaq­ty túrde jumysqa qaldy. О́mirdiń qıyn jaǵdaıyna dushar bolǵan adamdar úshin oblysta kedeılik deńgeıin tómendetý máselelerine ba­ǵyttalǵan áleýmettik kó­mek túr­leri eskerilgen. Turmy­sy nashar otbasylarǵa jeke qo­salqy sharýa­shylyǵyn, óz betinshe ju­mys­­pen aınalysý túrleri men sha­ǵyn bız­nesti qoldaýǵa óteýsiz ma­terıaldyq kómek kórsetý sııaqty sha­ra barynsha nátıje beredi. О́t­ken jyly oblys boıynsha osyndaı kómekti 447 otbasy aldy. Úı ja­nyn­daǵy jeke qosalqy sharýashy­lyǵyn damytýǵa óteýsiz kómek alǵan adamdardyń  birazy qazirgi ýaqytta óz isterin jalǵas­tyrýda. Qoǵamdyq jumystar sheńberinde 6 aıǵa uıymdasty­rylǵan ortalyqtar jeke sharýa­shy­lyǵy joq jumyssyz áıelderge ózderine paıdalanýǵa jáne satý úshin kókónis, qus ósirý­ge, úı sharýashylyǵynda kerek zattar men buıymdardy jasaýmen aınalasýǵa múmkindik týǵyzdy. Aǵymdaǵy jyly osyndaı orta­lyqtar Ertis aýdanynyń barlyq aýylynda uıymdastyrylatyn bolady. Ekibastuz qalasynyń 8 shaǵyn aýdanynda jalpy uzyn­dyǵy 3350 shaqyrym bolatyn sý qubyry júıeleri jóndeldi, bul sý qubyry jelisindegi qysymdy joǵaltpaýǵa, tutynýshylarǵa sýdyń úzdiksiz berilýin qamtama­syz etýge jáne onyń sapasyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Al oblys ortalyǵynda qala­ǵa sý beretin negizgi  qubyr júıe­siniń kanalızasııalyq kollektory­nyń paıdalaný merzimi 50 jylǵa deıin uzartyldy, olardyń sý jiberý múmkindigi ulǵaıtyldy, qalanyń sýmen jabdyqtaý júıesiniń tu­raqty jumysy qamtamasyz etildi. Mektep­terdi, aýrýhanalardy jáne basqa da áleýmettik nysandardy jóndeý jáne jylytý maýsymyna daıyndaý baǵyty boıynsha 364 áleý­mettik nysan jóndeldi. Nátı­jesinde, 9 medısınalyq-áleýmettik mekeme sanı­tarlyq-epıdemıolo­gııa­lyq normalarǵa sáıkes keltiril­di, bilim berý salasynda 256 ny­sannyń tehnıka­lyq jaı-kúıi jaqsartyldy, 76 aýrýhana men aýyldyq dárigerlik ambýlatorııada kórsetiletin medı­sınalyq qyz­metterdiń sapasy jaqsartyldy. Qala men aýyldyń áleýmettik-má­denı nysandaryn jóndeý baǵyty boıynsha 33 selolyq klýb, kitap­hana, mádenıet úıiniń  jaı-kúıi jaqsartyldy. Bıyl oblysta “Jol karta­sy” baǵdarlamasyn iske asy­rýǵa baǵyttalǵan qarajat esebinen 159 ınvestı­sııa­lyq jobalar­dy júzege asyrý jospar­lanýda. Onyń ishinde, 36 ny­sandy sýmen jab­dyq­taý, jylýmen jab­dyqtaý, sý jáne jylý qubyrlaryn, elektrmen jab­dyqtaý jónindegi ınjenerlik jelilerdi jáne qurylystardy jóndeý, 100 nysandy kórkeıtý, joldardyń shuńqyrlaryn jóndeý, oblystaǵy aýyldardaǵy áleýmettik-mádenı mańyzy bar 81 nysandy jylytý jáne jóndeý jumystary bar. Azamattardy kásibı daıarlaýda jáne jastardy eńbekke tartý tájirıbesi arqyly áleýmettik ju­mys oryndarynda ju­myspen kam­tylýdy kamtama­syz etý jó­ninde baǵyttar bar. Olar ári qa­­raı jal­ǵasady. Osy maqsatty jetildirý jó­nin­degi baǵdarlama ba­ry­synda 16,8 myń jańa jumys oryn­daryn qurý jos­parlanýda. Vladımır BERKOVSKII, Pavlodar oblystyq jumys­­pen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bas­qar­masynyń bastyǵy.