Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jaqynda Shveısarııanyń iri kórkem sýret murajaılarynyń biri shyǵý tarıhy kúmándi 90-ǵa jýyq sýretti halyq nazaryna usynýda degen habar paıda boldy. Sonymen qatar Benın qola týyndylarynyń da Afrıkanyń birqatar memleketine qaıtarylýy tıis ekeni sóz bolyp júr. О́ıtkeni tarıhı derekter, Benın qola músinderi Nıgerııa, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy syndy kolonııaldy elderden urlanyp Belgııa, Germanııa, Brıtanııa murajaıy men Nıý-Iorktegi Metropolıten murajaıyna qoıylǵan.
Jaqynda Nıý-Iorktegi Evreı murajaıynda «Qoldy bolǵan óner tarıhyn qalpyna keltirý» atty úlken kórme uıymdastyryldy. Is-sharada sýrettermen qatar mádenı jádigerler de jurtshylyq nazaryna usynyldy.
Kórmede Per Bonnar, Mark Shagal, Pol Sezann, Anrı Matıss, Kamıl Pıssaro syndy jáne basqa da eýropalyq qylqalam sheberleriniń týyndylary qoıylǵan. Tarıhshylar ár kartınanyń nasıstik rejimge qatysty tarıhy baryn aıtady. «Bulardyń kóbi evreı kolleksıonerleri men sýretshilerinen tárkilengen. О́ıtkeni týyndylar Gıtlerdiń tar kózqarasyna syımady. Kartınalar sol kezde aman qalǵan materıaldyq zattar qatarynda. Bul jerde mindetti túrde tereń oıǵa batasyz. Ár jádigerde burynǵy ıesiniń ókinishi saqtalǵan, muny ınstınkti túrde báribir sezesiz», deıdi murajaı qyzmetkeri.
Shynymen, ár jádigerdiń shyǵý tarıhynan bólek júrip ótken joly, taǵdyry bar. Alǵashqy ıesinen tárkilengennen keıin birqatar dıktator men qolbasshylar qolynan ótken týyndylardyń qoldan qolǵa berilýiniń ózi bólek tarıh. Máselen, osy kórmede qoıylǵan evreı sýretshisi Fedor Levenshteınniń kýbızm tásilimen salynǵan kartınasynyń tarıhyna toqtalaıyq.
Kartına alǵashqy ıesinen tárkilengennen keıin Parıjdegi Jeu de Paume galereıasyna jiberiledi. Bul jer halyq arasynda «Azaptalýshylar bólmesi» dep atalyp ketken. О́ıtkeni nemis ofıserleri kózine túsken óner týyndylaryn, urlanǵan shedevlerdi menshiktep aldy. Shendilerdi qyzyqtyrmaǵan kartınalar men músinder órtelip otyrǵan. Al myna atalǵan (Fedor Levenshteınniń kartınasy) kartına eshkimniń kózine túsip, jańa turaq tappasa da sol «bólmede» aman qalǵan az jádigerdiń biri. Bul týraly Roza Valland baıandaıdy. О́nertanýshy atalǵan «bólmege» túsken 20 myńǵa jýyq kartına, jazbany muqııat baqylap júrgen. Áskerı rejimnen keıin urlanǵan óner týyndysyn qaıta qalpyna keltirý kezinde ǵalymnyń jazbalary kóp kómek kórsetken desedi.
Ǵalymnyń munsha eńbegine qaramastan kóp dúnıeni saqtap qalý múmkin bolmady. 1942 jyly túsirilgen bólmeniń aq-qara sýretinde Andre Deren men Klod Mone kartınalaryn baıqaı alamyz. Al ol kartınalardy izdestirý kezinde tabý múmkin bolmady. Sarapshylar eki shedevrdiń órtelgenin boljap otyr.
Kórmege kelýshiler eski zamannyń kórkem týyndylaryna súısinip qana qoımaı, burynǵy ıeleriniń aýyr taǵdyryna da úńilse degen maqsat bar. Kezinde osyndaı shedevrlerge ıelik etken otbasylardyń olarǵa ıelik eter urpaǵy joq, bolsa da bireń-sarań.
Álemdik sýretshiler kartınalarymen qosa evreı otbasylarynyń fotosýretteri de murajaıda oryn tapqan. Bul sýretter nasıstik shabýylǵa deıingi ortasha evreı otbasynyń turmysy týraly syr shertedi. Nasıstik shabýyl kezinde jasyryn salynǵan kartına, portretter de bar. Olardyń avtorlary sýretterdi nasıstik lagerlerde júrip salyp, tyǵyp ketken kórinedi.
Murajaıdaǵy shamdar, Tora betteri, Kıddýshqa arnalǵan keseler syndy evreı dásúrindegi kúndelikti tutynatyn zattar da kelýshilerge ózinshe syr aıtatyndaı.
Nazı lagerleriniń burynǵy qyzmetkerleriniń sottalyp jatqany bárimizge málim. Qatal rejim men avtokratııa saldarynan urlanǵan óner týyndylaryn kóptiń nazaryna usyný, shyqqan elderine qaıtarý syndy áreketter de adamzat tarıhyndaǵy belgili bir etnostarǵa jasalǵan qatigezdikti moıyndap, ómirden ótken qolbasshylardyń qateligin túzetý ispettes.
