Elbasy egemen eldiń eńsesin tiktedi

– Sát Besimbaıuly, Otanymyzdyń táýelsizdiginiń baıandy bolýynyń birden-bir kepili – kúshtik qurylymdar ekeni anyq. Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta jas memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jumystary qalaı júrdi?

– Jalǵyz Qazaqstan ǵana emes, TMD aýmaǵyndaǵy memleketterdiń barlyǵy derlik Keńes ókimetiniń shekpeninen shyq­ty ǵoı. Ol ýaqytta óndiris oryn­dary tikeleı Máskeýge baǵynatyn edi. Buǵan qosa shegendelgen shekaramyz da bolǵan joq. Shekarasy bolmasa – memleket te bolmaıdy. Sondyqtan jas memlekettiń aldynda turǵan basty másele – shekarany bekitý boldy. Bul rette, Reseıdiń osy shekara máselesine jaýap­ty organ basshylary Qazaqstanǵa ar­na­ıy kelip, kelissóz jumystaryn júr­giz­dik. Sol kezde Reseı tarapy Qazaq­stan­nyń shekarasyn kúzeteıik degen usynys jasady. Sebebi KSRO quramynan endi-endi bólinip shyqqan birqatar memleket shekara kúzetin naq osy Reseı Federasııasyna tabystaǵan bolatyn. Men oǵan kelispedim. Sebebi táýelsiz eldiń eń basty qundylyǵy osy shekara. Ony ózge memleketke kúzettirip qoıýǵa bol­maıdy. Buǵan Reseı tarapy birden keli­se ketken joq. Endeshe Reseıdiń batys shekarasyn biz kúzeteıik dep qarsy usy­nys tastadym. Osy sózimnen keıin kór­shi memlekettiń ókilderi ózderiniń usy­nys­taryn qabyl almaıtynymdy túsindi. Tipti osy másele týraly Elbasyna da baıandadym. «Bul týraly óziń ne oılaısyń?», dedi. «Egemen elimizdiń shekarasyn ózimiz kúzetpesek, kim kúzetedi?» dep edim, Nursultan Nazar­baev «О́te durys» dep sózimdi qosh­tady. Ol ýaqytta premer-mınıstr Sergeı Tereshenko bolatyn.

Árıne qaı kezde bolsyn shekarany belgileý máselesi asa qıyn. Shekarany delı­mı­tasııalaý jáne demarkasııalaý degen uǵymdar bar. Qos tarap shekarany al­dymen kartaǵa, sodan keıin baryp naq­ty ornalasqan jerinde belgileıdi. Má­sel­en, shekarany belgilep kele jat­qan kezde qarsy aldyńnan úı shyǵýy múm­kin. Sondyqtan shekarany belgileý máselesi op-ońaı sheshile salǵan joq. Ultaraq­taı jer úshin tartystyq. Táýelsiz Qazaq­stannyń memlekettik shekarasy osy ispettes qıyn­dyqtarmen ornaǵan-dy.

– Egemen eldiń kúshtik qurylym­daryn qalyptastyrý kezeńindegi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi jaıly ne aıtasyz?

– Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq­stan KP OK Birinshi hatshysy bolǵanyn bilesizder. Sol tusta Qazaq KSR MQK-nyń tóraǵa­sy Nıkolaı Vdovın esimdi azamat edi. Men sol kezde atalǵan organnyń bas­qar­ma basshysy edim. Tóraǵadan «Ishki jaǵdaıdy jaqsy bilesiń. Sony Nur­sul­tan Nazarbaevqa baryp baıan­da» degen tapsyrma aldym. Kelisilgen ýa­qyt­ta Birinshi hatshynyń kabınetinen taby­lyp, ás­kerı tártippen orysshalap «Zdra­vııa jelaıý! Osylaı da osylaı kelip tur­myn» deı berip edim Nursultan Ábishuly ornynan turyp, «Assalaýmaǵaleıkým, Sáke» dep qazaqy dástúrmen amandasty. Áp-sátte álgi áskerı tártip jaıyna qalyp, uzyn ústeldiń janyna jaıǵastyrdy. «Bar­ly­ǵyn aıt, jasyrma» dedi. Keńes zama­nynda memleket ózge emes, tipti óz halqyna se­nim­sizdikpen qaraıtyn edi. Basqarma bas­shysy retinde men de kimniń qalaı jumys istep jatqanyn jaqsy biletinmin. Sol kezde el tizginin ustap turǵan tulǵaǵa bu­dan soń qashan jolyǵamyn deısiń degen oı kelip, barlyq jaǵdaıdy jasyrmaı jaıyp saldym. Nursultan Ábishuly úndemeı tyńdap otyrdy da, baıandamamnyń sońynda ornynan turyp «Baıandamań úshin rahmet. Kóp jaıtty jasyrmaı baıandadyń. Aldaǵy ýaqytta da shyndyqty aıtyp otyr», dep rıza­shylyǵyn bildirdi. Elbasymen eń alǵash tanystyǵym osylaı bastaldy. Osy júz­desýden soń kóp ýaqyt ótpeı Nıkolaı Vdovınniń ornyna Bolat Baekenov esimdi azamat UQK-nyń bastyǵy bolyp bekitildi. Al men osy organnyń Almaty qalasy jáne Almaty oblysy boıynsha basqarma basshysy bolyp taǵaıyndaldym.

Qazaq halqy «jaı adam patsha bolmaıdy» deıdi ǵoı. Rasymen de Nursultan Nazarbaev jaı adam emes. Kóp jyl qatar qyzmet etken adam retinde aıtyp otyrmyn muny. UQK-ny basqarǵan kezim de boldy. Sol kezde túrli laýazymdy qyzmetkerlerdi jınap alyp «Sizder alpaýyt elderdegi áriptesterińizden bir mysqal da kem emessizder», dep ji­geri­miz­di janyp, aıbynymyzdy asyryp otyratyn edi. Aqyl-keńesin aıtyp, tálim-tárbıesin berip, baǵyt-baǵdaryn nusqaı bildi. «Aldymyzda turǵan eń negizgi másele – táýelsizdikten aırylyp qalmaý. Babalarymyz ańsaǵan erkindikke bizdiń qolymyz jetti. Endi sony ýysymyzdan shyǵaryp almaýymyz kerek», dep únemi aıtyp keldi. Bul rette, buryn MQK-da qyzmet etkenimdi eskerip, ulttyq qaýip­sizdik salasynda qandaı másele baryn surady. «Men KSRO-nyń mektebinen ót­ken adammyn. Onyń tájirıbesin jaqsy bi­lemin. Alaıda AQSh syndy alpaýyt el­derdiń tájirıbesin eskergen de jón bolar edi», dedim. Birer kún ótken soń Nursultan Nazarbaev shaqyryp alyp, AQSh-qa attanatynymdy, bul tý­ra­ly arnaıy keli­sim jasalǵanyn jet­kizdi. Sondaǵy maq­saty­myz AQSh-tyń arnaýly organynyń qyzmeti­men ta­ny­sý boldy. Qasyma ózimmen birge ta­ǵy eki azamatty qosyp berip, úsheý­miz Amerıkaǵa taban tiredik. Osy mem­le­ket­tegi Prezıdenttiń kúzet qyzmetiniń jumy­symen tanystyq. Onda bizdi Orta­lyq barlaý basqarmasynyń dırektory Robert Výlsı qabyldady. Shynyn aıtaıyn, asa jyly qabyldaý boldy. Negizi, arnaýly organdardyń qyzmetkerleri ózge eldegi áriptesterine qupııalarymen bólise bermeıdi ǵoı. Alaıda bul joly bas­qarma dırektory ondaı áreketke bar­ǵan joq. Kóp tájirıbesimen bólisti. Jol­ǵa shyǵarda ózimmen birge qazaqtyń qam­shysyn jáne arnaıy tapsyrys­pen ázirlengen shaǵyn kilemge Robert Výlsı­diń beınesin bederlep, syılyq retin­de ala barǵan bolatynmyn. Onyń ózi aı­­tar­lyqtaı qıyndyq týdyrdy. Nege de­se­ńiz, aldymen barlaý basqarmasy dırek­torynyń sýretin tabý kerek boldy. Amal­syz qaýipsizdik salasynda qyzmet ete­tin Máskeýdegi bir dosyma ótinish jasa­dym. Ol kelisimin berip, sýretti UQK-nyń bas­shylyǵyna jiberetinin aıtty. Aqy­ry osy qamshyny Robert Výlsıge tapsy­ryp turyp, ony tártiptiń nyshany retin­de tanystyryp, tabystadym. Barlaý bas­qar­ma­synyń dırektory óte razy boldy.

AQSh-ta júrgenimizde Elbasy únemi habar­lasyp, jaǵdaıdy bilip otyrdy. Sol kezde Nursultan Nazarbaevqa Qazaq­stanǵa Robert Výlsıdi shaqyrsaq qalaı bolar eken degen usynys jasap edim, Tuń­ǵysh Prezıdentimiz birden kelisimin berdi. Robert Výlsı de shaqyrýdy shyn yqylaspen qabyldady. Sóıtip, Qazaq­stanǵa qaıtyp oralamyz degenimizshe 2 Boıng ushaǵymen barlaý basqarmasy­nyń dırektory da sońymyzdan kelip qon­dy. Elbasynyń qabyldaýynda da boldy. Alyp memlekettiń arnaýly organymen baılanysymyz osylaı nyǵaıa bas­tady. Mine, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń el ege­mendigin qyzǵyshtaı qoryp, onyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý jolynda ma­ńyzdy qadamdar jasaı bilgenin osy­dan-aq ańǵarýǵa bolady. Elbasy egemen eldiń eńsesin tiktedi. Keıin osy táji­rı­be eskerilip, elimizde Prezıdenttiń kúzet qyzmeti, Respýblıkalyq gvardııa quryl­dy. Prezıdenttiń kúzet qyzmeti tek Elba­sy men Úkimet múshelerin ǵana emes, sondaı-aq aıryqsha mańyzy bar nysandardy da kúzetti.

– Siz egemendiktiń eleń-alańynda Ult­tyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵa­sy bolyp taǵaıyndaldyńyz. Jańa­dan qu­ryl­ǵan arnaýly organnyń jańa ba­s­shysy retinde kadr daıarlaý máselesinde qandaı qadamdar jasadyńyz?

– Elimiz egemendik alǵan jyldary eń aldymen maman tapshylyǵy sezile bas­tady. Kóshetini kóship, ketetini ketip jat­qan ýaqyt qoı. Táýelsiz Qazaqstannyń kadr­lary daıyndala qoımaǵan, joq­tyń qasy. Ne áskerı, ne qaýipsizdik máse­lesinde maman daıarlaıtyn joǵary oqý orny bolǵan joq. Sol tusta túrli ýchılıshelerdiń bazasynda arnaıy oqý oryn­daryn qura bastadyq. Endigi qıyn­dyq – professorlyq-oqytýshylyq qu­ram­­nyń joqtyǵy edi. Osy kezde kórshi el­derdiń professorlaryn, general­daryn dáris oqýǵa shaqyrttym. Al qara­ma­ǵymdaǵy jigit­terge sol dáristerdi ja­zyp alýdy tapsyrdym. Sol dáristerdi keıin kitap retinde paıdalana bastadyq. Bul ýaqytta Reseıdegi Federaldyq qarsy barlaý qyzmetiniń dırektory Sergeı Stepashın, Reseı Syrtqy barlaý qyzmetiniń dırektory Evgenıı Prı­makov syndy áriptesterimizben óte jaq­sy qarym-qatynasta edik. Osy kezde Ev­genıı Prımakov Qazaqstannyń barlaýshy­laryn tegin daıarlaıtynyn jetkizdi. Árıne, ár memleket óz bar­laý­shysyn ózi daıarlaý kerek qoı. Alaı­da amal­dyń joqtyǵynan Evgenıı Prı­makov­tyń usynysyn qabyldaýǵa týra keldi. Osylaısha elimizdiń alǵashqy 10 bar­laý­shysy Reseıde daıarlandy. Al qarsy barlaýshylarymyzdy Sergeı Ste­pa­shın Reseı memleketiniń esebinen daıar­laı almaıtynyn jetkizgen soń, qara­jatyn tólep oqyttyq. Egemendiktiń eleń-ala­ń­ynda osyndaı qıynshylyqtardy bastan ótkerdik.

– Kúshtik qurylymnyń basshysy retinde shet memleketterdiń arnaıy organdarymen baılanys ornatý qanshalyqty qıyn boldy? Olar jas memleketpen qarym-qatynas ornatýǵa talpyndy ma?

– Táýelsiz eldiń arnaýly organynyń ókili retinde ózge memleketterdegi árip­tes­terimmen tanystyq jumysy ár jyldary jalǵasyn taýyp jatty. AQSh-tan soń Reseıge, Qytaıǵa, Germanııaǵa sa­par­ladym. Ol ýaqytta Qytaıda qaýip­sizdik qyzmeti bolǵan joq. Ishki ister mınıstrligi ǵana qyzmet etip turǵan edi. Dál biz saparlaǵan ýaqytta UQK ispetti qaýipsizdik mınıstrligi quryldy. Onyń basshylarymen de jolyǵyp, kelissózder júrgizdik. Keıin 3 adam bolyp Germanııaǵa attandyq. Onda bizdi Federaldyq barlaý qyzmeti pre­zı­d­entiniń orynbasary qarsy alyp, bas­ty­ǵynyń qoly tımeıtinin, birinshi orynbasary kezdesetinin jetkizdi. Men bul kezdesýden bas tarttym. «Qazaq­stan qatardaǵy memleketterdiń biri emes. Germanııa sekildi úlken memleket. Men sol memlekettiń arnaýly qyzmetiniń bastyǵymyn. Dıplomat emes, áskerı adam bolǵan soń týrasyn aıta­myn. Federaldyq barlaý qyzmetiniń prezı­dentimen kezdese almaıtyn bolsaq keri qaıtamyz», dep sálem joldap jiberdim. Arada jarty saǵatqa jýyq ýaqyt óter-ótpeste ózge adam kelip, orynbasardyń durys jetkizbege­nin aıtyp aqtalǵan boldy. Basshysy­­nyń ertesine eki-aq saǵat ýaqyty bar eken. Eki saǵat artyǵymen jetetinin jetkizdim. Aqyry Germanııanyń Federaldyq barlaý qyzmetiniń prezı­denti Konrad Porsnermen júzdestik. Qarym-qatynasymyz óte jaqsy boldy. Kelisilgen eki saǵatymyz umyt qalyp, keshke deıin áńgimelestik. Barlyq máseleni sheshtik. Sheship qana qoımaı, sol kezde dúnıe júzinde buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı jasap, tikeleı telefon arqyly baılanys ornattyq.

Bir aıta ketetin jaıt, elimizde buryn túrli sebeptermen 1 mln-ǵa jýyq nemis halqy mekendedi. KSRO ydyraǵan soń olar da óz Otanyna asyqty. Alaıda atajurtyna oralǵandardyń keıbiri osy eldiń arnaýly organyna baryp buryn Reseıdiń, endi Qazaqstannyń barlaýshysy ekenderin aıtypty-mys. Ony keı jýrnalıster ilip áketip, kópirtip kóp dúnıe jazdy. Osy jaǵdaı eki eldiń qarym-qatynasyna zııan tıgizýi de bek múmkin edi. Mine, osy máse­leni de Konrad Porsnermen birge otyryp sheshtik. Germanııanyń Federaldyq barlaý qyzmetiniń prezıdenti máseleniń mán-jaıyn birden uǵynyp, ol taqyrypqa odan soń qaıtyp oralǵan joqpyz. Eń bastysy, osy oqıǵa eki el arasyna syna qaǵýǵa jol bermedi. Osyndaı júzdesýler keıin Fran­sııada, Ulybrıtanııada jalǵasyn taýyp, atalǵan elderdegi áriptesterimmen tıimdi qarym-qatynas ornattyq.

– El egemendiginiń birden-bir nyshan­­dary – Tý, Eltańba jáne Prezı­dent­tiń shtandarty. Osy nyshandardy bir kezderi Almatydan búgingi elorda tórine ózińiz jetkizgen edińiz. Osy jóninde ne deısiz?

– Oqıǵa bylaı boldy. Elbasy ózine sha­qy­ryp, el astanasy Esildiń boıyna kóshi­ri­letinin jetkizdi. Maǵan júktelgen min­det ataǵan nyshandardy aman-esen elor­da tórine alyp kelý edi. О́zderińiz jaq­sy biletindeı, árbir áskerı polkta, dı­vı­zııada óziniń jalaýy bolady. Áskerı qu­ry­lym odan aırylyp qalsa, ony birden tara­typ jiberedi. Mundaı qaǵıda tip­ti Uly Otan soǵysy kezinde de bolǵany belgili. Sondyqtan maǵan júktelgen min­det asa jaýapty boldy. Dál osy tusta bir másele paıda boldy. Elordaǵa jet­kizi­le­t­in nyshandardy baryp qarap edim, El­tań­bany kóterýge eki jigit turmaq, tórt jigittiń shamasy jetpeıdi eken. Asa aýyr. Al ertesine rámizdermen resmı qosh­tasý sharasy josparlanǵan. Endi qaıt­pek kerek? Ile-shala onyń avtory Jand­arbek Málibekovti shaqyrtyp, Eltań­banyń kóshirmesin jasap berýin ótindim. Jandarbek Málibekov jaǵdaıdy túsinip, birer saǵatta Eltańbanyń dálme-dál kóshirmesin ázirlep berdi. Al túpnusqany bir vzvod jaýyngermen birge poıyz arqyly elordaǵa jiberdik. Eń bastysy, Eltańbanyń kóshirmesin eki sarbaz esh qıyndyqsyz kóterip, ortaǵa alyp shyqty. Sebebi kóshirmeniń salmaǵy túpnusqaǵa qaraǵanda áldeqaıda jeńil bolatyn.

Eldigimizdiń nyshandary elordaǵa aman-esen jetkizilgen soń, el astanasynda ulan-asyr toı boldy desem de bolady. Aqsaqaldar aq batasyn berip, halyq ystyq yqylasyn jaýdyrdy. Saltanatty túrde Týdy, Eltańbany alyp júrdik. Mine, qasterli nyshandarymyzǵa qatysty osyndaı sátter oıymda qalǵan.

– Qorǵanys mınıstri bolǵan kezi­ńiz­de armııanyń kúsh-qýatyn nyǵaı­tý maqsatynda qandaı qadamdarǵa bardyńyz?

– 1999 jyly Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan soń úsh aı boıy elimizdegi áskerdiń jaǵdaıyn zerttedim. Ge­ne­raldarmen ǵana tildespeı, serjant, s­tar­shınaǵa deıin tanystym. Áskerı qyz­metkerlerdiń turmys jaǵdaıynan bas­tap, jatyn ornyna deıin nazarǵa aldym. Keńes Odaǵy kezinde san qıly saıasat boldy ǵoı. Máselen, birde jaý AQSh dese, endi birde irgedegi Qytaı da jaý atanyp shyǵa keletin. Soǵan baılanysty, el shekarasy Qytaıǵa tıip turǵan soń, áskerimizdiń basym bóligi elimizdiń soltústik-shyǵysyn­da shoǵyrlanǵan edi. Esesine, qazba baı­lyq­qa toly Kaspıı mańaıynda birde-bir sarbaz joq. Dál sol tusta Aýǵanstanda qıyn jaǵdaı oryn alyp jatqan. Al ońtústik óńirde sol kezdegi Ishki ister mınıstrliginiń 1 brıgadasynan basqa (15 myń adam) eshqandaı qurylym bolmady. Sondyqtan kún tártibinde soltústik-shyǵystaǵy áskerdi ońtústik óńirge kóshirý týraly másele turdy. Osy másele týraly Tuńǵysh Prezıdentimizge baıandap edim, «Áskerdi ákelýin alyp kelesiń ǵoı. Alaıda osy áreketimiz týraly kórshiler ne oılaıdy? Soǵysqa ázirlenip, jaýlap alýdy oılap otyr dep topshylaýlary da múmkin ǵoı», dedi Elbasy. «Onda, Ońtústik, Shyǵys, Batys, Ortalyq syndy tórt okrýg quraıyq», degen usynys aıttym. Buǵan Nursultan Nazarbaev ruqsatyn berdi. Árıne, okrýg qurylǵan jerde áskerıler bolady. Áskerıler bolatyn bolsa, jergilikti halyqqa da jumys oryndary buıyratyn edi. Ol ýaqytta turmys aýyr boldy ǵoı. Osylaısha elimizde tórt okrýg qurylǵan.

Halyqtyń ǵana emes, áskerı adamdar­dyń da turmysy túzele qoımaǵan kez edi. Uıat ta bolsa aıtaıyn, sarbazdar ta­maq­qa da, áskerı formaǵa da jarymaı jat­qan ýaqyt qoı. Osy tusta elimizdegi Pre­zıdent janyndaǵy Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysy uıymdastyryldy. Onyń aldynda Elbasy maǵan Qarýly kúshterdi reformalaý jóninde baıandama jasaýdy tapsyrdy. Jıynǵa buryn­nan istep kele jatqan eki generaldy erte keldim. Sóıtip, baıandama barysynda Qazaqstannyń Qarýly Kúshterin reformalaýdan buryn, qaıta jasaqtaý, qaıta qurý qajet ekenin jetkizdim. «Nursultan Ábishuly, jastardy áskerge shaqyrýyn shaqyramyz ǵoı. Alaıda olar eki jyldan soń úılerine bir oq atpaı qaıtyp oralady. Sebebi oq joq. Avıasııanyń 98%-y, artıllerııa men tankterdiń 98-99%-y qańyrap bos tur», dedim. Sol kezde Nursultan Nazar­baev máseleniń anyq-qanyǵyna kózi jetken soń memlekettiń ishki jalpy óniminiń 1%-yn Qarýly Kúshterge berý týraly she­shim qa­byldady. Barlyq másele osylaı sheshildi.

– Elbasy bir sózinde «bizge sany jaǵynan shaǵyn, biraq zamanǵa saı qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan, joǵary utqyr, bilimdi, egemen elimizdi qorǵaý múddesi úshin kez kelgen jaǵdaıda túrli is-qımylǵa daıar armııa qajet» degen edi. Osyndaı armııa bar ma bizde?

– Osydan 20-30 jyl burynǵy ásker men búgingi Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Elbasy Qazaqstannyń áskeri mobıldi bolsyn degen sózin bir emes, birneshe ret aıtty. Tuńǵysh Prezıdent shaǵyn bolsa da, qajetti jerden tez tabyla qoıatyn jyl­dam, mobıldi áskerdiń mańyzyn únemi alǵa tartyp otyrdy. Sáıkesinshe, Qarý­ly Kúshterimiz qajet­ti tehnıkamen, ushaq­tarmen qamtyldy. Bul máselede mem­lekettiń ishki jalpy ónimi­niń 1%-yn Qarý­ly Kúshterge aýdarýdyń paıdasy kóp boldy dep oılaımyn. Árıne, bul salada eńbek etpegenime de biraz jyldyń júzi boldy. Osy aralyqta da alýan túrli ózgeristerdiń bolǵany anyq. Qarýly Kúshterdiń de óz qupııasy bar. Ol zańdy. Buqaralyq aqparat qural­dary arqyly osy Qarýly Kúshterimizdiń órkendep, damyp kele jatqanyn jıi estımin. Soǵan qýanamyn. Mobıldi ásker qura alǵanymyzdy bile­min. Zaman talaby solaı.

Táýbe, Qazaq eli qaı memleketpen bolsyn dostyq qarym-qatynas ornatyp keledi. Sonyń nátıjesinde bizge jaýyǵyp otyrǵan memleket joq. Alaıda bosańsý­ǵa bolmaıdy. Táýelsizdikti saqtap qalý úshin arnaýly organdarymyz da, Qarýly Kúshterimiz de kóshten qalmaýǵa, saqadaı saı turýǵa tıis.

– Áńgimeńizge rahmet.