Geraldıka – halyqty biriktirýshi faktor

Al Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Eltańba, Tý, Án­uran – Táýelsizdigimizdiń basty qun­dy­lyqtarynyń kórinisi, beıbit­shi­liktiń, birlik pen kelisimniń, ósip-órkendeýdiń belgisi. Biz halqymyzdyń múddesin qor­ǵaı­tyn kúshti, bedeldi memleket qurý jolynda bıik belesterge birge jetemiz», degen sózderi táýelsizdigimizdiń abyroıyn as­pandatyp, mártebesin asqaqtata túseri jáne shyndyq.

Geraldıka salasy memlekettiń árbir aza­matynyń dinine, tiline, basqa da erek­she­likterine qaramastan, báriniń kóńi­li­nen shyǵatyn ashyq demokratııalyq sıpatta bolyp keledi. Biraq soǵan qarap, bul nárse tuzy jeńil, op-ońaı eken dep qaraýǵa bolmaıdy. Bir ǵana beıneleý óne­rin­degi ımpressıonızm, sonyń izin ala paıda bolǵan fovızm, pýantılızm, fýtýrızm aǵymdary geraldıka salasyna da eleýli yqpalyn tıgizip otyrdy. Osyǵan qarap, onyń qanshalyqty kúrdeli ekenine kóz jetkizýge bolady.

Álem halyqtarynyń merekeleri ke­zin­degi órnekter nemese kóz úırengen ká­dimgi kıimdegi túrli oıý-naqyshtardyń ózi geraldıkaǵa tikeleı qatysty. Arheo­log­ter qazba jumystarynyń nátıjesinde tabylǵan baǵa jetpes jádigerleriniń biraz bóligin nýmızmatıka, sfragıs­tıka, fa­lerıstıka salasyna tıesili dep ból­ge­ni­men, olardyń báriniń túbi ge­ral­dı­kaǵa tıesili ekenin biledi.

Ultymyzdyń maqtanyshy Qanysh Sátbaev óz eńbeginde bylaı dep jazypty: «Tańbaly tas – Qazaq halqynyń eń al­ǵashqy memleketiniń irgetasyn qalap jat­qandaǵy jazyp qaldyrǵan Dala Kon­stıtýsııasy». Ulan-baıtaq qazaq dala­sy­nyń ár túkpirinen tabylyp jatqan baǵ­zy dáýir tarıhy jádigerleriniń bárinde taza geraldıkalyq sıpat bar ári ol qundylyqtar búgingi ǵasyrda eli­mizdiń álemge tańdaı qaqtyrǵan brendi­ne aınalyp otyr. Al akademık Álkeı Marǵulan kóne derekterge súıene oty­ryp, «Paızalardyń qol­danylýy ǵun­dar dáýirinen bas­taý alady», dep túıin ja­­sa­ǵan. Esik, Berel, Shilikti, Sa­raı­­­shyq­tan tabylǵan dúnıelerdiń kez kel­­genin alsańyz da, dúnıetanymdyq, fı­lo­sofııalyq máni jóninen tereń óner týyndysy retinde sheksiz kórkem ári geo­met­­rııalyq minsiz formasy bar tań­ǵa­ja­ıyp sımvoldar.

Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adamnyń bas kıimindegi barys beınesin dál sondaı etip oılastyrý, barystyń jon arqasyn 180 gradýs qaıqaıta burap otyryp ádemi qııýlastyrý, sonshalyqty sheberlikpen stılızasııa jasaı bilý – oqyǵan-toqyǵany kóp, akademııa men ýnı­versıtet bitirgen búgingi zaman sýret­shi­leriniń de qolynan kele bermeıtin bıik óner, degdar sheberlik. Qalaısha súı­sin­bessiń! Muzart shyńdy mekendeıtin epti ańnyń adam senbes shıraq qımylyn, shek­ten tys batyldyǵyn, sesi men susyn, aıla­kerligin, bári-bárin stıldik tur­ǵydan tama­sha ári dál beıneleı bilgen ǵoı.

Táýelsizdik tańymen birge qazaq topy­ra­ǵyndaǵy geraldıka salasy qaıta tú­le­di. Tuńǵysh ret memlekettik rámizder boıynsha memlekettik basqarý organy paıda boldy. Bul sala boıynsha ártúrli deńgeıdegi ǵylymı maqalalar, naqty tájirıbelik tyń izdenister paıda boldy.

Elbasynyń 2011 jylǵy 30 qyr­kúıek­tegi «Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdentine tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin keıbir memlekettik organdardyń, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń, quqyq qorǵaý organdarynyń, sottardyń, Qarýly Kúshterdiń, basqa da áskerler men áskerı quralymdardyń vedomstvolyq jáne olarǵa teńestirilgen ózge de nagra­da­la­ry­nyń Memlekettik rá­miz­deri men geraldıkasy máseleleri týra­ly» №155 Jar­lyǵyna sáıkes geraldıka óz aldyna derbes sala bolyp quryldy. Áıtse de, sońǵy jyldary osy baǵytta naqty ju­mys isteıtin arnaıy bir ortalyq ashý qa­jet­tigi týraly aragidik sóz aıtylyp júr­gen-di.

Úkimettiń 2021 jylǵy 31 naýryzdaǵy №195 qaýlysymen el halqyn birlikke ún­deıtin, barsha qazaqstandyqtyń mem­leket quraýshy ulttyń tarıhyn, ǵa­syr­lar boıy qalyptasqan bolmysyn, ómirlik ustanymdaryn qurmetteýge sha­qy­ratyn «Geraldıkalyq zertteýler or­talyǵy» respýblıkalyq memlekettik meke­mesi quryldy. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Arhıv isteri jáne qujat­ta­many basqarý komıteti janyndaǵy jańa Ortalyqqa jeke jáne zańdy tul­ǵa­lardyń memlekettik rámizderge qur­met­pen qaraýdy qalyptastyrý jáne vedomstv­o­lyq jáne olarǵa teńestirilgen ózge de nagradalardyń geraldıkalyq sıpattamasyn jetildirý jóninde usynystar ázirleý jónindegi fýnksııalardy júzege asyrý mindeti júkteldi.

Táýelsiz Qazaqstannyń árbir aza­ma­ty­nyń týǵan Otanǵa, keń-baıtaq elge degen sheksiz qurmeti, eń aldymen, mem­lekettik rámizderdi kıe tutyp, qas­ter­­leýinen bas­taý alady. Osy rette mem­­lekettik rá­miz­­derdiń nasıhaty Orta­lyq­tyń basty min­­deti bolmaq. Al bul óz kezeginde tyń iz­denis pen sonylyqty talap etetini sózsiz.

Zańmen kózdelgen vedomstvolyq nagradalardy sıpattaýǵa qoıylatyn biryńǵaı ta­laptardy ázirleý de kún tártibinde tur­ǵan másele. Jumys tájirıbemde osy máse­­lelermen buryn da aınalysqan adam retinde basyn ashyp aıta ketetin bir másele: keı rette mekeme bedeli men sala qyzmetkerleriniń mártebesin kóte­re­miz degen jeleýmen vedomstvolyq nag­radalar daıyndaý kezinde jónsiz qaıta­laý­shylyqqa urynyp, qoldanystaǵy resmı marapattarǵa kóleńke túsirip alatyn jaǵdaı ushyrasyp jatady. Qoǵamdyq uıymdardy qospaǵanda, kúni búgin mem­le­kettik organdardyń vedomstvolyq nag­radalarynyń jalpy sany eki júzge jetip­ti. Munyń syrtynda jańadan qu­ryl­ǵan memlekettik organdar tarapy­nan qosymsha usynystar baryn taǵy eskerý kerek.

Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa memlekettik rámizder men geral­dıkalyq belgilerdi qoldaný men nası­hat­taý turǵysynda konsýltasııalyq jáne ádistemelik kómek kórsetý – jumy­sy­myzdyń basty baǵyttarynyń biri. Bul rette elimizdegi mańdaıaldy mamandarmen tyǵyz baılanys ornatyp, arhıv, mýzeı qyzmetiniń, kitaphana isiniń kómegine júginýdiń jáne memlekettik rámizderdi, geraldıkalyq belgilerdi qoldaný boıynsha halyqaralyq tájirıbeni zerdeleýdiń mańyzy zor.

Qazirgi qoldanystaǵy oblystar men qalalardyń, aýdandar men aýyldardyń gerb­terine ádeıilep saraptama jasaǵa­ny­myzda kóptegen problemanyń beti ashyldy. Jergilikti bılik ózderi jasap, ózde­ri bekitip jatqandyqtan, ásirese, aýdandyq, aýyldyq gerbterde nendeı fı­gýra joq deısiz, bári bar... Eshqandaı shekteýi de, sheńberi de syzylmaǵan erkin kompozısııalar, uzynsha tórtburysh, kvadrat, uzyn sopaq, jartylaı dóńgelek qalqandary sııaqty kompozısııalar tolyp jatyr. Qazaqstan ýnıtarly memleket bolǵandyqtan, osylardyń jalpy syrtqy formasyn bir izge túsirý kerek. Memleketimizdiń bas gerbiniń barsha elementteri bir dóńgelektiń ishine toǵysqan. Al óz kezeginde ol dóńgelek bir kezdegi eli men jerin qorǵaǵan qazaqtyń batyrlary men bahadúrleriniń dóńgelek qalqandaryn eske túsiredi.

Jaqynda arhıv komıtetimen birlesip ákimshilik-aýmaqtyq birligi gerb­teriniń beınesin sıpattaý jáne paıdalaný tár­ti­bin aıqyndaıtyn ádistemelik nus­qaý­lyq daıyndadyq. Nusqaýlyq arqy­ly tómendegi jaǵdaıǵa qol jetkizemiz degen úmittemiz. Birinshiden, «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy jergilikti memlekettik bas­qarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańda qandaı eldi mekenderdiń már­te­besi aıqyndalsa, osy ýaqytqa deıin sonyń bárinde gerb jasaý quqyǵy bolǵan. Biz ákimshilik-aýmaqtyq birlik kategorııasy boıynsha aýdannan tómen barmaýdy usyndyq. Sondaı-aq qala ishindegi aýdandardyń da derbes óz gerbi bolmaıdy. Ekinshiden, buǵan deıin gerb qal­qandarynyń biryńǵaı formasy beki­til­megendikten, túrli geo­met­rııa­lyq fı­gý­ra betaldy qol­da­ny­la beredi eken. Bul jaǵdaı álemdik táji­rı­bege sáı­kestendirildi. Úshinshiden, boıaý tú­sin­de de birizdilik bolmaǵan. Budan bylaı halyqaralyq standart boıynsha geraldıkalyq jeti tús qana qol­danylady. Tórtinshiden, tildik ja­ǵy­nan ala-qulalyq joıylyp, endi tek memlekettik tilde jazylady. Gerb­ter mereıtoılyq monetaǵa uqsap kete­tin­dik­ten, sandardan múldem bas tartý usy­nyldy. Besinshiden, Qa­zaq­stannyń ákim­shilik-aýmaqtyq bir­li­gi gerbinde urandar, danalyq sózder, poe­tı­kalyq tolǵamdar bolmaýy kerek. Alty Alashqa ortaq tulǵalardyń beınesin jergilikti deńgeıge túsirmeý maqsatynda jalpy adam beınesin paıdalanýdan bas tarttyq.

Jańa tehnologııa ǵasyry ómirimizge kóptegen jańalyq engizip jatyr. Tur­my­symyzǵa dendep engen olarmen birge qanshama jańa neologızmder basa-kóktep kirýde. Sonyń biri – geraldıka salasy der edim. Synaptaı syrǵyp, zýlap jatqan ýaqyt ishinde tek osy salanyń aınalasynda tildik qorymyzda buryn-sońdy bolyp kórmegen talaı termın eriksiz aınalymǵa túsip úlgerdi. Bárin termınkomǵa artyp qoımaı, aýdarma máselesine aralassaq, tildik qorymyzdyń altyn qorjynyna úlken olja túseri sózsiz.

Tamyry kári tarıhtyń tereń qoı­na­ýynda jatqan salanyń Táýelsiz­di­gi­mizdiń 30 jyldyǵy aıasynda óz aldyna derbes shańyraq kóterip, el kádesine asyp jatqanynda sımvoldyq nyshan bar. Qazaq geraldıkasy, sóz joq, qasıetti táýelsizdiktiń jemisi, ǵasyrlar boıǵy ata-babamyzǵa arman bolǵan azattyqtyń aqıqatqa aınalǵandyǵynyń arqasynda halqyna qyzmet jasaý múmkindigine ıe boldy.

Isimizge aq jol tileıik, aǵaıyn!

Álibek ASQAR,

«Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń dırektory