– Muhtar Esenjanuly, esimińizge el qanyq tanymal onkolog dárigersiz. Adamzat balasyn dertten aıyqtyryp, naýqastyń janyna shıpa beretin osy salaǵa qalaı keldińiz?
– 1983 jyly Semeıdegi memlekettik medısına ınstıtýtyn aıaqtap, budan soń hırýrg mamandyǵy boıynsha ınternatýrany támamdadym. Stýdent jyldary Semeıdegi oblystyq balalar aýrýhanasynyń hırýrgııa bólimshesinde meıirger bolǵanym bar. Al dıplomym qolǵa tıgen soń burynǵy Semeı oblysynyń Abaı aýdandyq aýrýhanasynda hırýrg-dáriger retinde alǵash eńbek jolymdy bastadym. Keıin 4 jylǵa jýyq ýaqyt Aqsýat aýdanyndaǵy perzenthana meńgerýshisi, akýsher-gınekolog bolyp qyzmet ettim. Budan soń, ár jyldary Abaı aýdandyq aýrýhanadaǵy, Semeıdegi oblystyq balalar aýrýhanasyndaǵy bas dárigerdiń emdeý jumystary jónindegi orynbasary, osy aýrýhananyń bas dárigeri laýazymdaryn atqardym. Bas dáriger bola júrip 1993-1994 jyldary balalardyń onko-gemotologııa bólimshesin ashyp, kishkentaı naýqastardy emdeý jumysymen, emdelgen soń olardyń densaýlyǵyn shetelde qalpyna keltirý isimen aınalystym. Sol jyldary Germanııadan 61 bala saýyǵyp keldi. Solardyń arasynda aqqan aýrýyna shaldyqqan 1 bala 1 jylǵa jýyq em qabyldady.
Osylaısha, 5 jylǵa jýyq bas dáriger bolǵan soń, Semeı qalasyndaǵy densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy, Semeı memlekettik medısına ınstıtýtynyń medısına ortalyǵy (klınıkalyq aýrýhana) dırektory, atalǵan ınstıtýttyń prorektory, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Emdeý-uıymdastyrý departamentinde, Strategııa jáne damý departamentinde dırektordyń orynbasary qyzmetterinde jumys istedim. 2010 jyldan beri Nur-Sultan qalasyndaǵy «Onkologııa ortalyǵy» MKK bas dárigeri laýazymyn atqaryp kelemin. 2019 jyldan bastap osy ortalyqtyń quramyna qalalyq juqpaly aýrýhanasy qosylǵannan keıin Kópsalaly medısına ortalyǵy degen ataý aldyq. 2020 jyly qańtarda ortalyq quramynda ınsýlt ortalyǵy ashyldy.
– Otandyq onkologııa salasynyń osy kúngi aıaq alysy, jetken jetistigi qandaı?
– Keıingi onshaqty jylda elimizdegi onkologııa salasynda aýyz toltyryp aıtýǵa bolatyn ózgerister boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda osy salaǵa kóńil bólý qajet ekenin jetkizip, tapsyrma bergen bolatyn. Sol tapsyrmanyń, «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda 2012-2016 jyldarǵa arnalǵan onkologııa salasynyń damý baǵdarlamasy qabyldandy. Baǵdarlama sheńberinde elimizdegi ár oblys ortalyǵyndaǵy, Semeı, Jezqazǵan qalalaryndaǵy onkologııa dıspanserleriniń qural-jabdyǵy jańartylyp, dárigerlerdiń bilimin jetildirý máselesi jolǵa qoıyldy. Eń aldymen, 2012 jyly osy salany qarjylandyrý máselesi sheshildi. Naýqastardy dári-dármekpen qamtamasyz etý aıtarlyqtaı joǵary deńgeıge kóterildi. Búginde naýqastar qajet dári-dármektiń barlyǵyn memleket tarapynan tegin alýyna bolady. Sonyń ishinde, asa qymbat nysanaly em sanalatyn 30-dan astam dári-dármek túri tegin qoljetimdi. 1 naýqas jylyna 30-40 mln teńgeniń dári-dármegin qabyldaıdy. О́kinishke qaraı, mundaı naýqastardyń basym kópshiligi aýrý ábden qozǵan, dert 3-shi, 4-shi satysynda anyqtalǵandar deýge bolady.
– Indetpen kúres jumysyn qalaı atqaryp kelesizder?
– Ortalyqta juqpaly aýrýlar aýrýhanasy bolǵandyqtan, dúnıe júzin dúr silkindirgen pandemııa bastalǵan kezde shetelden kelgen, sonyń ishinde Ýhan qalasynan, Eýropadan, Ońtústik Koreıadan jáne taǵy da basqa elderden kelgen stýdent jastardy, otandastarymyzdy qarsy alyp, alǵashynda karantındik stasıonarda tekserdik. Byltyr jazda indet shyrqaý shegine jetken kezde osy ortalyqta 1 290 tósektik oryn boldy. Sonyń ishinde 790 tósektik oryn koronavırýsqa shaldyqqan azamattardy emdeýge arnaldy. 2020 jyly ortalyqta atalǵan vırýstan bas-aıaǵy 7 500-ge jýyq naýqas emdelse, bıyl bul kórsetkish 10 myńǵa jýyqtap otyr. Bul baǵyttaǵy jumys áli de jalǵasyp jatyr.
– Qaramaǵyńyzdaǵy mamandar tájirıbe almasý, biliktiligin jetildirý maqsatynda qandaı qadamdar jasap, qaı memleketterde sheberligin shyńdap júr?
– Otandyq mamandardyń múmkindigi óte kóp. Sonyń barlyǵy eń aldymen táýelsizdiktiń nátıjesi. Indet beleń alǵan 2019 jylǵa deıin ortalyqtaǵy mamandardyń kem degende 50%-y sheteldegi, elimizdegi jetekshi klınıkalardaǵy, ortalyqtardaǵy jetekshi mamandarmen tájirıbe almasyp kelgen edi. Máselen, onkologııa salasynda 130-ǵa jýyq dáriger bar deıtin bolsaq, jylyna sonyń kem degende 70-ke jýyǵynda biliktiligin arttyrýǵa múmkindigi bar. Buǵan qosa, sheteldegi iri ortalyqtardyń mamandaryn shaqyryp, sheberlik saǵattaryn uıymdastyramyz. Sonyń nátıjesinde, joǵary tehnologııalyq deńgeıde ota jasaý, dıagnostıkalaý joldaryn kúndelikti jumysymyzǵa engizýge mán berip kelemiz. Esesine, el aýmaǵynda bizdiń ortalyqta ǵana jasalatyn operasııalar bar.
– Qazaqstanda onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alatyn, emdeıtin mamandar jetkilikti me?
– Bizdiń ortalyqta onkolog dárigerlerdiń sany jetkilikti. Osy ortalyqta eńbek etip, tájirıbe jınap, keıin ózge emdeý oryndarynda qyzmet etip júrgen mamandar da óte kóp. Bir jetispeıtini – anestezıolog dáriger. Bul jetispeýshilik bizdiń ortalyqqa ǵana tán emes. El aýmaǵynda tapshy mamandyqqa aınaldy. Sonymen qatar onkolog mamandardyń jetispeýshiligi kóbine-kóp emhana deńgeıinde baıqalady. Emhanadaǵy onkologtyń qyzmeti terapııa salasymen sabaqtas keledi. Ondaǵy otbasylyq, ýchaskelik dárigerlerge emhanaǵa tirkelgen adam sanyna qaraı qarajat qarastyrylǵan. Sonyń ishinde yntalandyratyn qarajattar da bar. Alaıda onkolog dáriger atalǵan sanatqa jatpaıtyndyqtan, qosymsha qarajat ta tólenbeıdi. Tapshylyqtyń bir sebebi – osyndaı yntalandyrý mehanızmderiniń joqtyǵynan dep oılaımyn. Bul máseleni, ıaǵnı maman tapshylyǵyn taıaý arada sheshe qoıý asa qıyn. Osy máseleniń bir sheshimi retinde elordadaǵy otbasylyq, ýchaskelik dárigerlerdi onkologııa baǵytyndaǵy aýrýlardyń bastapqy belgilerin anyqtaýǵa, dıagnostıkalaýǵa úıretip kelemiz. Sonyń nátıjesinde, shahar aýmaǵyndaǵy qaterli isikterdiń 33-34%-y 1-shi satysynda anyqtalyp keledi. Bul qadam naýqastarǵa aldaǵy ýaqytta tıimdi kómek kórsetýge jol ashady.
– Nur-Sultan qalasynyń turǵyndary onkologııalyq ortalyqqa qanshalyqty jıi júginedi? Qala turǵyndarynan bólek, elordaǵa óńirlerden em izdep keletinder de bar shyǵar? Olarǵa da kómek kórsetesizder me?
– Densaýlyq saqtaý júıesiniń negizi emhanada bastalady. Bastapqy medısınalyq sanıtarlyq kómek te sonda kórsetiledi. Emhana onkology dıagnoz qoıyp, bizge jiberedi. Biz óz kezegimizde naýqasty tolyq tekseristen ótkizip, dıagnozyn naqtylaımyz. Birneshe mamannyń qatysýymen konsılıým uıymdastyrylady. Budan soń naýqasty emdeý jumystary bastalady. Árıne, qala turǵyndaryna qyzmet kórsetýimizge qandaı da bir kedergi bolǵan emes. Kez kelgen adamǵa qolushyn sozýǵa ázirmiz. Sol jumysty istep te kelemiz. Qalalyq ortalyq sanalǵanymyzben, shahar turǵyndarymen shektelip qalǵan jaıymyz joq. Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi qaǵdıdasyna sáıkes, Qazaqstannyń kez kelgen azamaty kóńili qalaǵan aýrýhanany, emdeıtin dárigerdi tańdaı alady. Ár jyldary ortalyqta em qabyldaǵan naýqastardyń 42%-ǵa jýyǵy – Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen azamattar sanalady. Bul úrdis byltyrǵy karantındik shekteýler kezinde ǵana saıabyrsydy. Sonyń ózinde, em izdep kele jatqan naýqasty keri qaıtarǵan kezimiz joq. Al ortalyqta táýlik boıy jatyp em qabyldaıtyn naýqastardyń jalpy sany jylyna 10 myńǵa jýyqtaıdy. 75 myńnan astam adam bizdiń emhanamyz arqyly tekserilip, em qabyldap, dertine shıpa tabady. Iаǵnı jyl saıyn 85-90 myńǵa jýyq adam ortalyqta onkologııa baǵytynda kómek alady.
– El aýmaǵynda osy onkologııalyq aýrýlardyń kesirinen kóz jumatyn otandastarymyzdyń sany ótken otyz jylda azaıdy ma, joq álde kóbeıdi me?
– Jyldar jyljyǵan saıyn bul kórsetkish sál de bolsyn tómendep keledi. El aýmaǵynda jylyna 34-35 myń adamnan onkologııalyq aýrý anyqtalǵan bolsa, kemi 14-15 myń adam kóz jumady. Munyń barlyǵy dál sol jyly aýrýy anyqtalǵan adamdar emes árıne. Qaıtys bolǵandardyń arasynda burynnan aýyryp kelgender de bar. Búginde el aýmaǵynda onkologııalyq aýrýy anyqtalǵan 190 myńnan astam adam esepte tur. Sonyń 12 500-ge jýyǵy – elorda turǵyndary.
– Onkologııalyq aýrýlardy boldyrmaý, onyń aldyn alý, emdep úlgerý úshin oqyrmandarymyz neni eskerýi kerek? Aýrýdy ýshyqtyryp almaý úshin qandaı qadamǵa barǵan, neni bilgen jón?
– Eń aldymen salamatty ómir saltyn ustaný qajet. Shylym shegý, alkogoldik ónimderdi mólsherden tys paıdalaný, artyq salmaq qosý, qýyrylǵan, qaqtalǵan tamaqtardy jıi jeý – túptiń túbinde adamdy ártúrli aýrýǵa shaldyqtyrady. Asqazannyń, óńeshtiń, ókpeniń, baýyrdyń, ishektiń sozylmaly aýrýlary bolǵan jaǵdaıda naýqas udaıy dárigerdiń baqylaýynda bolýy tıis. Jylyna kem degende bir ret tekseristen ótip, ýaqytynda em qabyldaǵan da asa mańyzdy másele. Eń bastysy, qandaı da bir dertti oknologııalyq aýrýǵa aınaldyryp almaý qajet. Durysy ýaqytynda tamaqtanyp, demalyp, em qabyldaý. Qaıǵyǵa salynyp, muńǵa berilý de, kúızeliske ushyraý da densaýlyqqa zııan. Sebebi kúrdeli aýrýdyń kóbisi kúızelisten bastalady.
Áńgimelesken
Raýan QABIDOLDA,
«Egemen Qazaqstan»
