Ádebıet • 23 Jeltoqsan, 2021

«Ustaranyń júzi»: soǵystan keıingi qaljyraý

159 ret kórsetildi

Árıne, soǵysty kórgen jazýshy soǵys týraly móldiretip roman jaza alady. Ony bizge Somerset Moem túsindirip berdi. Soǵysta ne istegeni úshin emes, ólmes romandary arqyly. Bala jasynan jetim ósip, qatigez naǵashysynyń qabaǵy jigerin muqalta almaǵan Somerset Moemniń esimin búginde kúlli el biledi, onyń shyǵarmashylyǵy aǵylshyn jáne álem ádebıetinde kóp oqylatyn sanatqa kirgeli qashan?! Quddy Hemıngýeı sııaqty Birinshi dúnıejúzilik soǵysta Qyzyl Krest qoǵamynda jumys istegen ol qalamynan shyqqan ár týyndysyn ómirdegi shynaıy oqıǵalarmen baılanystyra jazdy. Soǵys bitken soń Úndistanǵa, Ortalyq Azııaǵa, Tynyq muhıtyna sapar shekken jazýshynyń ómirden kórgenderi de az emes edi.

Biz onyń «Ustaranyń júzi» atty romany týraly sóz qozǵamaqpyz. Bul roman negizinen ómirdiń mánin izdeýge jáne materıalızm men rýhanılyq arasyn jalǵaýǵa izdenis jasaıtyn shyǵarma. Chıkagoda, Parıjde jáne Úndistanda beleń alǵan 1920 jáne 30-shy jyldardaǵy oqıǵalar ártúrli álemderdiń keıipkerlerin kiristirý arqyly shyǵarmanyń jelisin bir arnada toǵystyryp otyrady. Roman Birinshi dúnıejúzilik soǵysta óziniń soǵys aldyndaǵy qundylyqtarynan múlde bas tartyp, ushqysh retinde qyzmetten oralǵan Larrı Darrel týraly baıandaıdy. Keıipker negizinen adam bolmysynyń mánin ashýmen jáne álemdegi zulymdyqty joıýmen kúreskisi keledi.

Moem osy romanynyń alǵashqy taraýynda: «Men oqyrmanymdy keńistikte ustaǵym keldi. Bul kitap uzaq ýaqyt aralyǵymen ǵana jaqyn qarym-qatynasta bolǵan adam týraly estelikterimniń jıyntyǵy. Men qazirgi ónertabysty qoldaný arqyly keıbir olqylyqtardy jetki­likti túrde toltyra alamyn jáne osy­laısha ózimniń baıanda­ýymdy neǵurlym júıeleımin, biraq meniń olaı istegim kelmedi. Men tek óz bilimim boıyn­sha biletinimdi qaǵazǵa túsirgim keldi» dep aǵynan jaryla­dy. Osy sóılemderden siz onyń kezekti shyǵarmasynyń qandaı maq­sat­ta, qandaı kúıde jazylǵanyn ańdaı alasyz.

«Ustaranyń júzi» biz ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń dertine batystyq úlgige qatysy joq she­shim­­derdi usynǵan alǵashqy Ba­tys roman­darynyń biri deýge bola­­dy. Shyǵarmadaǵy keıip­ker Lar­rı Darrell absolıýtti iz­de­gen jas amerıkalyq. Bul rýhanı odısseıanyń barysy ony shyǵar­madaǵy ózge keıipkerlermen, tipti onyń súıispenshilik pen baılyq arasyndaǵy óz tańdaýy, qalyńdyǵy Izabelmen, aǵasy Ellıot Templ­ton­men qarym-qatynasyn ashyq sýretteıdi. Jazýshynyń bir erekshe­ligi – ol keıipkerleriniń taǵdyrymen kúresip jatqanyn baqylap otyrý úshin oqıǵanyń ishinde jáne odan tys jerde avtordyń ózi mańyzdy ról atqarady. Oqıǵany qalaı berý, soǵan oqyrmandy nandyrýda ol álsizdik tanytpaıdy. Keıipker soǵystan oralǵandyǵy sebepti jany da, táni de jaraly kúıde edi. Tipti osy kúı ony qatty kúızeliske ushyratady. Nobel syılyǵynyń laýreaty Or­han Pamýkten «Eń baqytty sátińiz týraly aıtsańyz» degen suraqqa «Bir kitapty oqyǵan kezde ózimdi umytyp, tolyǵymen sol kitapty ózim jazǵandaı sezinip, sol kórkem shyǵarma ishinde joǵalǵan sátim – eń baqytty sátim» dep jaýap beredi. Demek, munda shyǵarmanyń qudireti týraly sóz bolyp otyr. Moemniń «Ustaranyń júzi» romany da oqyrmanǵa áne sondaı jaqsy sát syılaıdy. Qazir dúnıege áıgili bolyp jatqan kórkem shyǵarmalardyń kóbi avtordyń óz basynan keshirgenderi bolmaq. Biz aıtyp otyrǵan bul shyǵarma da jazýshynyń óz ómir shejiresi sııaqty. Romandaǵy basty keıipker Larrı jospardan bas tartyp, oǵan nıet tanytpaı, barlyǵyn tań qaldyrady, tipti ol kelisimin buzyp, ony Parıjden bir sátte Úndi taýlaryna aparatyn onjyldyq joldy basýǵa daıyndalady, ol osy sapary arqyly ashyq álemde ómir súrip, sodan maǵyna izdeýge umtylady. Soǵys kezinde kórgen aýyr tragedııa­lardy umytyp, jaraqatyn jazýǵa baryn salady.

Moemniń atyn shyǵarǵan buda basqa da úzdik romandary boldy. Ol bir sózinde: «Kóp jyldar buryn men «Aı jáne alty baqyr» atty roman jazdym. Ol shyǵarmada ataqty sýretshi Pol Gogendi negizge alyp, qalam qýatymdy paıdalana otyryp, fransýz sýretshisi týraly biletin az faktilerdiń maǵan bergen qundylyqtary boıynsha jasaǵan keıipkerimdi sýretteıtin birneshe oqıǵany oılap taptym. Osy shyǵarmada men oıdan eshteńe qosýǵa tyryspadym. Áli de aramyzda ómir súrip jatqan adamdardy uıatqa qaldyrmaý úshin men osy shyǵarmada keıipker bolǵan adamdarǵa ózimniń oılap tapqan esimderimdi berdim, tipti olardy eshkim de tanı almaıtyndaı etip óz týyndyma qostym. Men jazyp otyrǵan adam mańyzdy tulǵa emes. Ol eshqashan olaı bolmaıtyn da shyǵar» deıdi. Taǵy da avtor óziniń «ózim jaqsy biletin dúnıeni ǵana jazýǵa tyrystym» degen ustanymynan aınymaǵanyn rastaıdy.

Jazýshy «Ustaranyń júzi» shy­ǵarmasynda adamdardyń ózindik qasıeti men oıdaǵy maqsatynan bas tartqan kezde zardap shegetin kúızelisti sýretteıdi. Tipti ol biz qa­laǵan nárse men bizden kútiletin nárse arasyndaǵy shıelenisti keıip­kerlerdiń ómirine baılanysty etip sheber shendestiredi. Sonymen birge «Úmit» deıtin jalǵyz sózdiń adamnyń taǵdyryna áseri men qateri týraly da kóptegen fılosofııalyq izdenis jasaıdy. Osy izdenister Moemniń atyn álemge tanytty, shyǵarmasyn árbir kitap súıgen oqyrmannyń sóresinde samsatty. Onyń shyǵarmashylyǵy ártúrli taqyryptardy ózek etedi, aıtalyq, Shyǵys mıstısızmi, so­ǵystan qaljyraý, soǵystan keıingi ómir, áleýmettik jaýapkershilik jáne taptyq shaıqastar týraly onyń qalamy shyn jaza aldy. Sol úshin de onyń romandary soǵystan keıingi aýdıtorııada rezonans týdyrdy.

Moem ár romanǵa óziniń taǵdyryn kiristirgen sııaqty. Soǵystan oral­ǵan Larrı Darrelldiń ómiri – onyń soǵysta bolǵan jyldarynyń kúntiz­besi sııaqty bolyp sezile­di. Roman 1919-1943 jyldar araly­ǵyndaǵy jıyr­ma tórt jyldyq kezeńdi, Chıkago, Parıj, London jáne Úndistan sııaq­ty kóptegen jerdi sóz etedi. Bir sózben aıt­qanda, «Ustaranyń júzi» – ıdeıa­lar men keıipkerlerdiń romany. Myna dúnıede bolyp jatqan zulymdyqtarǵa jaýap izdegen Larrı­diń shyndyǵy – Moemniń san jyldar boıy oılanǵan suraǵynyń sońǵy nátıjesi bolmaq. Zulymdyq dep otyr­ǵany – jahandyq soǵystar ekeni shyndyq.

Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte taǵy bir aýdan qurylady

Qoǵam • Búgin, 16:58

Almatyda qant qymbattap barady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Dollar baǵamy ósti

Qarjy • Búgin, 16:12

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 10:59

Elordada áýe shary qulady

Oqıǵa • Búgin, 10:37

Qarjy mınıstriniń orynbasary taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 10:24

EQYU Bas hatshysy Qazaqstanǵa keledi

Parlament • Búgin, 09:31

Uqsas jańalyqtar