Nesipbek Dáýtaıuly ekeýmiz Almaty oblysynyń Ile, Jambyl aýdandarynda boldyq. Bir aptadaı birge júrdik. Barlyq kezdesýde boı-bolmysy bótenshe, túr-turpaty tótenshe, jelkesinde jelkildegen jelkegi, qos qaptaly qaıqylanǵan qalpaǵy... Degenimizdeı, osynaý oqshaý keıpinen tıtimdeı de tanbaǵan.
Qazirgi jurtshylyǵyńyz, búgingi oqyrmanyńyz burynǵy bir kezderdegideı emes. Sony tereń sezinetin sańlaǵyńyz basynan tastamaıtyn, jurtta joq qalpaǵymen ǵana emes, sol qalpaqtyń astyndaǵy qashanda qalǵymaıtyn, oıaý oılarymen de bólekshe baýrap, júrekterdi jaýlap alyp júrgeni jadymyzda jańǵyrady.
2016 jyl bolý kerek, daýsyz darynyńyz Dáýtaıulynyń «Aıǵyrkisi» jáne «Minez» atty qos tomdyǵy Memlekettik syılyqqa usynylǵan. Soǵan baılanysty «Qaraúzgen qalamger» degen maqalamyz jarııalanǵan. Almatydaǵy «An Arys» baspasynan shyqqan egiz kitaptyń alǵashqy tomyna «Qudiret pen qasiret» romany, «Aqkúshik» povesi jáne «Aıǵyrkisi», «Batyr» atty áńgimeleri, ekinshi tomyna «Jol», «Aqkógershin» hıkaıattary men on shaqty áńgimesi jınaqtalǵan edi. Qos tomdyq Qordaı qyranynyń qos qanatyndaı edi. Osy kúngi, zamanaýı, ulttyq roman bar ma dese, «Qudiret pen qasiretti»; qazirgi qazaq hıkaıattary qandaı dese, «Aqkúshik» pen «Aqkógershindi»; álemdik ádiptegi áńgime retinde «Aıǵyrkisi», «Minez», «Qanqyzyl jalqyn», «Táńiriniń syıy» syndy dúnıelerin aıtatynbyz. Biz. Basqalar da.
Nesipbek Dáýtaıuly – qazirgi qazaq prozasyna janrlyq jańǵyrýlar darytqan daryn, janrǵa jańa óre-órister ashqan aımúıiz edi. Ol álemdik áleýmettik-psıhologııalyq ádebıettiń jaýhar jetistikteri men ulttyq ýyzdy, dástúrli prozańyzdyń dúrrı-gaýhar qazynalaryn Qordaıdyń qyranyna ǵana tán talantymen sheber úılestire, úndestire, jarastyra jazatyndyǵymen daratuǵyn.
«Iosıf Stalınniń demi túgesilýge úsh kún qalǵan» dep bastalatyn «Qudiret pen qasiret» romanynyń avtoryn biz «Modernıst-postmodernıst» deýshi edik. Ázil-shynymyzdy aralastyryp. Oqtyn da oqtyn sol Stalınińizdi tóbeńizden tótenshelep tóndiredi-aı. «Iosıf Stalınniń demi bitýine eki kún qalǵan», «Iosıf Stalınniń ólýine bir kún qalǵan» dep, ár tusta úreı úıirip alady-daǵy, oqyrmandy da, keıipkerlerin de, ózin de aıaýsyz qınap, qaltyratady. Opasyzdyq pen satqyndyqtyń qalaı, qaıtip, nelikten týyndap, qabynatyn qupııalaryn qalaıynsha, qalaýynsha ashady deseńizshi! Asharshylyq atty qasirettiń, on ǵasyrǵa zarar-zardaptary birge baratyn opat-abyrdyń astarlary men qatparlary qalam qudiretimen ota jasalǵandaı osyp-osyp beınelenedi.
«Modernıst-postmodernıst» Dáýtaıulynyń tuspalynda satqyndyq pen opasyzdyq asharshylyqtan da, Stalın men Goloshekınnen de, NKVD-dan da qaýiptirek sekildi seziledi. Ásirese dos-
tyń satqyndyǵy. Dostyń opasyzdyǵy. Qaı zamanda da. Qandaı qoǵamda da. Nendeı kezeńderde de.
Dosmaǵambettiń dosy Ábjaldyń satqyn, opasyz beınesin bere bilýde Nesipbek sheberliktiń shyńyna kóterile alǵan. Álemdik ádebıet turǵysynan topshylasańyz da. Aqbulyń aýyly adamdarynyń asharshylyqtan aman qalǵanyna kektenedi. Jurtyna jappaı zaýal keltiretin bále tileıdi. «Kúni-túni bireýge jamandyq oılap, onyń jańylar, súriner tusyn jatpaı-turmaı ańdý dertine ushyraýmen bir mezgilde jáne mynandaı sumdyq nárseni ańǵardy: ol óziniń ón boıynda ózge túgili ózine-ózi qastandyq jasaýǵa da daıyn bir surqııa sezimniń paıda bolǵany edi», deıdi qaraúzgen qalamgerińiz. Odan ári: «Osyndaı azappen júrip ol ózine óziniń qastandyǵynan báribir qutylyp ketip júrdi, al ózgeler munyń qastandyǵynan qutylǵan joq...» dep túıedi.
Alaıda onyń qastandyǵynan qanshama qasiret shegip, aıdalyp, azap shegip júrse de Dosmaǵambet baqytty. Ony Qyzbaltaı syndy sulý áıel adam aıtqysyz súıedi. Al ábjylandaı Ábjal kúıinedi, kúıedi. Romandaǵy Qyzbaltaı men Aqtamaqtaıyn arýlar da – jańalyǵy kóp, jalǵandyǵy, jasandylyǵy joq, tyń da tosyn tulǵalar. Biregeı beıneler. Kórkemdiktiń kókjıegin keńeıtken keıipkerler. Degenbiz.
«Aqkúshik» povesine de aıaldaǵanbyz. Aqkúshik beınesi de – postmodernıst Dáýtaıulynyń ózindik órnekti tabysy. Álem júzinde áldeneshe júz jazýshy ıt týraly jazǵan shyǵar. Sol júzdegen ıtterdiń arasynan qazaq qalamgeri Nesipbektiń Aqkúshigi aıryqshalanyp, aldyńǵy lekte atalatyny da anyq-dúr. Dáýtaıuly óziniń Aqkúshigi arqyly adamdardan artyq ıtterdiń álemdik áıbat tizimin tolyqtyra túsken. Al endi «Aıǵyrkisi» áńgimesi haqynda nebir-nebir bilikti synshylar tańdana otyryp, taldamalar jazǵan. Álimizge qaramaı, biz paqyryńyz da óz pikirimizdi bildirgenbiz.
О́kinishke qaraı, sol 2016 jyly da, 2020 jyly ekinshi márte usynylyp, qoǵamdyq pikir, ádebı qaýym qyzý qoldaǵanda da, Nesipbek Dáýtaıulyna Memlekettik syılyq buıyrmady. Buıyrtpady. Átteń-aı...
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 2018 jyly Almaty oblysynyń aýdandarynan qaıtyp kele jatqanymyzda she, Qordaıdaǵy Kenen aýyly mańaıyna toqtaǵanbyz.
– Anaý jol Iirsýǵa aparady, – dedi qos qaptaly qaıqylanǵan qalpaǵyn qolyna alyp, kúrsinip. – Myna tasta jyr-jolbarys Jambyl baba otyrǵan. Janyndaǵy kishirek, qynaly qoıtasta Kenen ata otyrǵan. Syrlasyp...
– Tasqa otyrǵan zııan emes pe? – dedik biz. Janary býaldyrlanyp, dymqyl jarqylynan jańylyńqyraǵan jazýshy inimizdi jadyratpaqqa tyrysyp. Ázildep.
– Osyndaı, jaıdarman jaz bolsa kerek, tas jyp-jyly ǵoı qazir, biz de otyraıyqshy, – dedi Nesipbek sonda... Qaıran-aı...
Meniń týǵan aýylym Taýpistelide Sherhan Murtaza men Nasyr Fazyl baýy bar. Mármár tasqa: Sherhan Murtaza men Nasyr Fazyl bastaǵan jazýshylar baýdyń negizin 1995 jyly qalaǵan» dep jazylǵan. Árbir úsh jyl saıyn munda «Taýpisteli taǵylymy» atty arnaıy basqosý ótedi. 2019 jylǵy basqosýǵa túrik, ózbek, qyrǵyz qalamgerleri qatysqan.
Qazaqtyń jıyrmashaqty jazýshylary men aqyndaryn, jýrnalısterin Esenǵalı Raýshanov pen Nesipbek Dáýtaıuly syndy daryndar bastap kelgen. Ekeýi de Kókbulaq ózeni boıyndaǵy jıynda nebir-nebir oılaryn ortaǵa salyp, jurtty oıatqan.
Búginde ekeýi de baqı dúnıede...
Taýpisteli aýylyndaǵy Sherhan men Nasyr baýynda qos talanttyń qol ustasyp júrgen jolymen ótetin óskin jastar jaýtańdaı qarap: «Ata, Nesipbek pen Esenǵalı aǵalardyń izderin kórsetińizshi» desedi.
Olardyń qaıran qazaq ádebıetindegi izderi men isteri, asyl-aqyq muralary – máńgilik. Deımiz. Kúbirlep. Keýdemizdi kúrsin kernep.
Marhabat BAIǴUT,
jazýshy
