Qazaqstan óz azamattaryn qorǵaýsyz qaldyrmaıdy

Osy oraıda, Ýınston Cherchılldiń «Anglııanyń máńgilik dostary joq, onyń tek máńgilik múddeleri ǵana bar» degen qanatty sózi memleketshil saıa­satkerdiń jeke paıymy ǵana emes, bir­neshe ǵasyrǵa sozylǵan tabysty júze­ge asyrylǵan aǵylshyndyq saıasattyń mańyzyn túsindiretin oı oramy dese bolatyn shyǵar. Memlekettik saıasatty qa­lyptastyrý isi onyń azamat­ta­ry­nyń múddesin qorǵaýdy nemese jalpy ulttyq arman-tilekti ańǵartyp jatsa onda memlekettik ıdeologııa deńgeıi kóteriledi. Mundaı kópshiliktiń muraty júzege asa­tyn ıdeologııalyq mehanızmdi iske qosý únemi múmkin emes jáne qoǵamdyq-saıası keńistik aıasyndaǵy úrdisterdi mem­leket­ter­diń óz enshisine sheber paıdalanýdy talap etedi.

Osy oraıda, keıbir memleketterdiń óz hal­qynan qoldaý tapqan jáne halyq­aralyq qatynastar salasynda belgili bir abyroı ákelgen syrtqy jáne ishki saıasatyndaǵy jemisti is-qımyldaryn hronologııalyq tártippen ornalastyryp, qazaqstandyq oqıǵalar qatarymen salystyrýǵa bolar edi.

1952 jylǵy 10 qyrkúıektegi Ger­manııa, Izraıl úkimetteri jáne «Evreı­ler­diń Germanııaǵa qatysty materıaldyq talaptary jónindegi konferensııasy» uıymy arasyndaǵy kelisimge sáıkes Holokost qurbandary úshin Germanııa Izraılge 3 mlrd marka jáne kon­fe­rensııaǵa 500 mln marka tóledi.

1975 jyly Vetnamdaǵy soǵys aıaq­ta­la salysymen AQSh úkimeti qaza tapqan jáne joǵalyp ketken áskerılerdiń dene­sin elge qaıtarý maqsatynda izdestirý jumystaryna kiristi. Ekspedısııa amerı­kalyq sońǵy áskerdiń denesi elge qaı­tarylmaıynsha jalǵasady degen málim­deme jasady.

Mundaı mysaldardy alpaýyt elder tarıhynda kóptep kezdestiremiz. Olardyń árqaısysynyń túpki maqsaty týraly kóp aıtyp, túrli joramaldar jasaýǵa bolatyn shyǵar. Bir anyǵy, osy is-áreketter eldiń óz azamattary úshin qamqorlyq seziminiń memleket deńgeıinde kórinis tabýyn jáne halqynyń múddesinen týyndaǵan is-qımyl ekenin bildirse kerek.

Memlekettiligi joǵary deńgeıde uıymdasqan, asqaq maqsattarǵa umty­latyn elder ǵana óz múddesin qorǵaýdy, azamattarynyń aldyndaǵy áleýmettik mindetterin atqarýdy aldyńǵy orynǵa qoıyp kelgen. Álsiz uıymdasqan, byty­rańqy, shaǵyn toptardyń múddesin ǵana kózdeıtin nemese eldiń strategııalyq aı­maq­tary qylmystyq uıymdardyń qol astynda qalǵan memleketter azamat­tar­dyń erkin júzege asyrýdy mańyzdy sanamaıdy.

Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik alǵan jyldardan bastap «biz óz adam­darymyzǵa qamqorlyq jasaımyz» uranyn jalań popýlızm nemese bos daqpyrtqa aınaldyrmastan oryndap keledi. «Res­pýblıka óziniń odan tys jerlerde júrgen azamattaryn qorǵaýǵa jáne olarǵa qam­qorlyq jasaýǵa kepildik beredi» degen Zańnyń 11-baby táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq memlekettik saıasattyń basty ustanymyna aınaldy. Máselen, 1991 jyly Qazaqstan Úkimeti «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy Qaýly qabyldady. «Egemen Qazaqstan» gazetinde Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Alysta júrgen aǵaıyndarǵa aq tilek» dep atalǵan tarıhı kezeńderde shetel asyp ketken qandastarǵa arnalǵan maqalasy jarııalandy. Bul alys jáne jaqyn shetelderdegi qazaqtar úshin súıinshi habar boldy. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen naqyldy qulaqqa quıyp ósken ár qazaqqa Uly Otan-anasy shaqyryp jatqanda qandaı kidirý bolýy múmkin. Osylaısha birneshe jylǵa sozylǵan Uly kósh bastaý aldy. Bul tek Konstıtýsııa normasynyń júzege asýy ǵana emes, «biz óz adamdarymyzdy tastamaımyz» ıdeologııasynyń alǵashqy kórinisi edi.

Sırııadaǵy soǵys kólemi, uzaqtyǵy jáne qamtý jaǵynan HHI ǵasyrdaǵy aýqymdy alapat qaqtyǵysqa aınaldy. Birneshe jylǵa sozylǵan soǵys aýmaqtyq deńgeıde Qazaqstanǵa qaýip-qater tóndirmese de, qazaqstandyqtardyń sodyrlar qataryna qosylýy elimizdiń syrtqy saıasatynyń kún tártibine jańa máselelerdi shyǵardy. О́ıtkeni 2014-2015 jyldary elimizdiń birneshe óńirinen Sırııa jerine attanǵan er azamattarmen birge olardyń otbasylary da bar edi.

Qaqtyǵys aımaǵynda qalǵan bala­lar men áıelder zorlyq-zombylyq pen qa­tygezdiktiń qurbanyna aınaldy. Osyndaı syndarly shaqta Qazaqstan tarapy bar­lyq qıynshylyǵy men kúrdeliligine qaramastan Sırııadaǵy soǵys aımaǵynan otandastarymyzdy elge qaıtarý jónindegi «Jýsan» operasııasyn bastady. 4 márte qaıtalanǵan «Jýsan» operasııasy aıasynda elge qazaqstandyq 600-ge jýyq azamat qaıtaryldy.

2016 jyly Reseı men Qazaqstan úkimetteri basshylarynyń kezdesýi barysynda 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis qaharmany Keıki batyrdyń bas súıegin elge qaıtarý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Batyrdyń basynyń elge qaı­tarylýy kópshiliktiń qoshemeti men yqylasyna bólendi.

Qazaqstan óz azamattarynyń ǵana emes, keshegi náýbetti jyldarda shekara asyp, álemniń ózge aımaqtaryna tarydaı shashyrap ketken qandastarymyzdy da qamqorlyqsyz qaldyrmaıdy. Osy­nyń bir dáleli retinde 2021 jyly 9 qyr­kúıekte bıligin talıbandar basyp alǵan Aýǵanstan elinen Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń arnaıy ushaǵymen Almatyǵa 41 adamnyń jetkizilgenin, olardyń 35-niń qandasymyz ekenin aıtýǵa bolady. Aýǵanstan jerinde turatyn qan­das­tarymyzdyń jeke ótinishterine qaraı olardy elge evakýasııalaý áli de jalǵasýda.

Nurǵısa KО́ShEROV,

saıasattanýshy