– Anna, baspana baǵasy byltyr qazan aıynda 14,6 paıyzǵa ósti jáne ósim ári qaraı da jalǵasa beretin sııaqty. Sarapshylar baǵa ósimine qurylys materıaldarynyń qymbattap ketýi áser etti deıdi. Koronavırýstyń jańa shtamynyń paıda bolýy, bazalyq mólsherlemeniń kóterilýi jáne ınflıasııanyń áli de bolsa joǵarǵy kúıde bolýyna baılanysty 2022 jyly da úı baǵasynyń ósý táýekeli saqtala ma?
– Qurylys materıaldary baǵasynyń ósýi, árıne, úı qunyna áserin tıgizedi. Biraq bazalyq stavkanyń kóterilýi ınflıasııany tejeý maqsatynda jasalyp otyr. Sondyqtan bul shara baǵa ósimine kedergi bolady. Ári byltyr azamattar jappaı zeınetaqy qoryndaǵy aqshalaryn aldy. Bıyl olaı bolmaıdy. 2022 jyly BJZQ-daǵy aqsha aǵyny 60-70 paıyzǵa qulaıdy degen boljam bar. Ondaı jaǵdaıda turǵyn úıge degen suranys ta azaıady, tıisinshe baǵa ósimi 8-10 paıyz aralyǵynda bolady. Korter.kz jańa qurylystar portalynyń dereginshe, byltyr 11 aıda birinshi naryq úıleriniń baǵasy 20 paıyzǵa qymbattaǵan. Keı qalalarda ósim qarqyny 30 paıyzdan asyp túsken.
– Adamdar báribir úı baǵasynyń tómendegenin kútedi. Qandaı jaǵdaıda Qazaqstanda úı arzandaýy múmkin? Ol úshin qandaı alǵysharttar kerek?
– Úı baǵasy tek eldiń ekonomıkalyq ahýaly kúrt nasharlap, tabys tómendep ketken kezde jáne ıpotekalyq baǵdarlamalar tyǵyryqqa tirelgende ǵana tómendeýi múmkin. Ekinshiden, ótken jyldyń ekinshi jartysynda ekonomıka qalpyna kele bastady. Sondyqtan 2022 jyly úı baǵasynyń tómendeýin kútý qıyndaý. «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamasy aıaqtalǵan kezde, ıaǵnı 2023 jyly naryq turalaı bastaýy yqtımal.
– Qazir turǵyn úı qurylysy qarqyndy júrip jatyr. Byltyr 9 aıda 11,6 mln sharshy metr baspana paıdalanýǵa berilgen. Biraq problemalyq qurylystar sany azaımaı tur. Nur-Sultannyń ózinde birinshi jarty jyldyqta memleket 21 problemalyq qurylysty aıaqtaǵan. Jyl sońyna deıin sondaı 57 qurylysty aıaqtaýy kerek bolatyn. Nelikten qurylys kompanııalary jaýapsyzdyqqa jıi urynady jáne olardyń bul áreketi halyqtyń áleýmettik turmysyna qalaı áser etedi?
– Qazaqstan turǵyn úı kompanııasynyń baǵalaýynsha, eldegi turǵyn úı qurylysynyń 60 paıyzy zańsyz jáne úlestik qurylystyń kóleńkeli shemasy arqyly júzege asyrylady. Sóıtip, bastaǵan isti sońyna deıin jetkizerine esh kepildik bolmaıdy. Olar salyqtan jaltarý nemese basqalardan az tóleý úshin jaýapkershilikten qashady. Qazir bizdiń elde úleskerlerdiń salǵan aqshasynyń zańdylyǵyn baqylaıtyn júıe joq. Bul qurylys salýshylardyń jaýapsyzdyǵyn kúsheıtip tur. Nátıjesinde, myńdaǵan úlesker úısiz júr, qanshama qurylys aıaqtalmaǵan kúıi qańyrap qala beredi. Sosyn ony sheshý úshin bıýdjettiń qanshama qarajaty jumsalady.
– Birqatar bankter men qurylys kompanııalary sońǵy kezde sıfrly ıpotekany belsendi túrde engize bastady. Zeınetaqy qoryndaǵy artyq somany paıdalaný júıesi de engizildi. Ári byltyr ıpotekalyq nesıe portfeli 2,8 trln teńgeni quraǵan. Bul – ekonomıkaǵa berilgen nesıeniń 17 paıyzy. Mundaı múmkindikter jıyntyǵy turǵyn úıge degen qoljetimdilikti qanshalyqty kóbeıtedi?
– Álbette, zeınetaqy qoryndaǵy aqshany paıdalaný esebinen qoljetimdilik biraz ósti. 2021 jyly erkin zeınetaqy aqshasy turǵyn úı suranysynyń 20 paıyzyn qamtamasyz etti. Al sıfrly ıpoteka ázirge qoljetimdilikke keremet áser etip jatqan joq. О́ıtkeni kommersııalyq bankterdiń nesıe boıynsha stavkasy joǵary kúıinde qalyp otyr. Ipotekanyń sıfrly formaty tek úı alý prosesin jeńildetedi.
– Jaqynda Erbolat Dosaev Ulttyq banktiń 2023 jyldan bastap memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrýdan shyǵa bastaıtynyn aıtty. «7-20-25» pen «Baspana-hıt» baǵdarlamalary da toqtaıdy. Onyń ornyna jańa baǵdarlama paıda bolýy múmkin be?
– Ázirge jańa ıpotekalyq baǵdarlamalardyń paıda bolýy týraly resmı aqparat joq. Jalpy, «Baspana-hıt» toqtaǵannan keıin memleket ıpotekanyń kommersııalyq bankterdiń enshisine tıetinin uqtyrdy. Memlekettiń aıasynda kezekte turǵandar men áleýmettik az qamtylǵan azamattarǵa arnalǵan baǵdarlamalar qalady.
– Memlekettiń ekonomıkadan birtindep ketýi turǵyn úı naryǵyna pozıtıvti ózgeris ákele ala ma?
– Kommersııalyq ıpotekanyń áli kúnge damymaı otyrǵanynyń bir sebebi – uzaqmerzimdi qarjylandyrýdyń joqtyǵy. Kommersııalyq bankter arzan aqshaǵa ıe bolmaǵannan keıin qoljetimdi ıpoteka usyna almaı otyr.
– Turǵyn úı baǵasynyń ósýinen spekýlıanttar tabysy qanshalyqty artady?
– Qalaı bolǵanda da turǵyn úı naryǵy ınvestısııa úshin tartymdy qural bolyp qala beredi. Eger ony alyp-satýǵa sátti paıdalana bilse, bank depozıtinen de senimdi ári yńǵaıly. Ári úı baǵasy ósken saıyn kóbirek tabys tabýǵa bolady. Tabysyń joǵary bolsa, birinshi naryqtan úı alýǵa múmkindik bar. 2021 jyly sátti ınvestısııalar jyldyq 50 paıyzdan astam tabys ákeldi. 2022 jyly ósim qarqynynyń baıaýlaýyna baılanysty ınvestorlardyń syıaqysy ádettegiden tómen bolmaq.
– BJZQ-daǵy jetkilikti shektiń ózgerýi páter baǵasyna qalaı áser etedi?
– Buǵan deıin biz BJZQ-dan shyǵarylatyn zeınetaqy qarjysy 2022 jyly 50-60 paıyzǵa qysqarady dep boljam aıtqan edik. Byltyrdyń ózinde zeınetaqy qoryndaǵy artyq somany paıdalanýǵa baılanysty páter quny 30 paıyzǵa deıin sharyqtap ketti. Endi jetkilikti shektiń taǵy da 1,8 ese ósip ketýi turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartqysy keletin qanshama azamattyń aqshany alý múmkindigin shekteıdi. Eger 2022 jyly artyq somasyn paıdalana alatyn azamat sany 390 myń dep aıtylsa, endi olardyń sany eki ese qysqarady. Mundaı ereje boıynsha endi tek tabysy óte joǵary azamattar ǵana artyq somasyn shyǵara alady. Tabysy orta azamattarda ondaı múmkindik joq.
Áńgimelesken
Abaı AIMAǴAMBET
«Egemen Qazaqstan»
