Táýelsizdik tusynda túgendelgen mura

Táýelsiz eldiń arhıvi de – táýelsiz.

Arhıvti saqtaý, ony túgendeý – órke­nıetti elderdiń úrdisi.

Táýelsizdikpen birge qazaq halqynyń tarıhy men taǵdyryna qatysty qundy de­rekterdi saqtap otyrǵan memlekettik arhıvterge memleket tarapynan mán be­rildi, rýhanı dúnıelerimizdi túgendeýge bet burdyq. Elimizde jańa saıası basqarý júıesiniń engizilýi jáne memlekettik organdardyń qurylýy barysynda zańǵa negizdelgen arhıv qyzmetin qurý qajet boldy. Táýelsiz memleket retinde arhıv isi salasynda alǵash ret «Burynǵy KSRO memlekettik arhıvterine baılanys­ty muragerlik quqyq týraly kelisimge» 1992 jylǵy 6 shildede qol qoıyldy jáne 1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler kabıneti janyndaǵy Bas arhıv basqarmasynyń alqasynda «Ult­tyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zań jobasyn ázirleý boıynsha jumys toby quryldy. Táýelsiz eldiń Arhıv isi salasyndaǵy ýákiletti organy Halyqaralyq arhıvter keńesine 1994 jyldan bastap múshe bolyp qabyldandy.

Joǵarǵy Keńestiń qaraýyna 1993 jyly 22 qazanda usynylǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zańynyń jobasy birneshe márte saıası júıedegi ózgeristerge baılanysty keıinge qaldyryla berdi, al 1995 jyly Joǵarǵy Keńes óz ókilettigin toqtatyp, zańnamalyq qyzmetterdi jú­zege asyrý ókilettiligi eki palataly Par­lamentke berildi. 1996 jyly 29 qazanda Bas arhıv taratyldy, onyń fýnksııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik arhıvine berildi.

Arhıv isi salasyndaǵy osyndaı túrli sebepterge baılanysty keshiktirilgen «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zań 1998 jyly 22 jeltoqsanda qabyldanyp, Qazaqstannyń arhıv júıesi zańmen resimdeldi, arhıv isin damytý baǵdarlamalary jasaldy, arhıv isi salasynda normatıvtik-quqyqtyq aktiler, erejeler, standarttar ázirlendi. Atalǵan Zańda rýhanı jańǵyrýǵa bet alǵan órke­nıetti elderdiń úlgisimen memleket Qa­zaqstan aýmaǵynan tys jerlerde tabyl­ǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı mura qujattaryn jáne Qazaqstan Res­pýb­lıkasymen tarıhı baılanysty qujat­tardy izdestirý men Otanyna qaıtarýdy kótermelep, qarjylandyryp otyratyny týraly kórsetilgen.

Shetel arhıvterinen ǵylymı-tarıhı qundylyǵy bar qujattardy izdestirý jáne satyp alý jumystary Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti qabyldaǵan Mura­ǵat isin damytýdyń 2001-2005 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasymen bastalyp, ári qaraı Qazaqstan Respýblı­kasynda muraǵat isin jáne qujattama júıesin damytýdyń 2007-2009 jyl­dar­ǵa arnalǵan baǵdarlamasymen jalǵas­tyryldy, sóıtip memlekettik arhıv mekemeleriniń mańyzdy baǵyttarynyń birine aınaldy.

Táýelsizdiktiń 30 jylynda Arhıv isi salasynda Reseı, О́zbekstan, Qytaı, Túrkııa, Armenııa, Lıtva, Estonııa, Pol­sha, Egıpet jáne t.b. alys, jaqyn shet elderimen yntymaqtastyqty damytý jónindegi kelisimderge qol jetkizildi.

Álem jurtshylyǵymen baılanysymyzdy tereńdete túsken «Mádenı mura», «Tarıh tolqynyndaǵy halyq» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda shetel arhıvterinen, ǵylymı mekemeleri men kitaphanalarynan Qazaqstan tarıhyna qatysty qundy qujattardy izdestirý, kóshirmelerin alý jumystary jalǵasty.

Reseı (onyń ishinde Tatarstan, Bash­qurtstan bar), Túrkııa, Mysyr, Pol­sha, Armenııa, Vengrııa, AQSh, Uly­brıtanııa, Germanııa, Fransııa, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Qytaı arhıvterinen, kitaphanalary men ǵylymı mekemelerinen Qazaqstan arhıvterinde analogy joq, ǵylymı jáne tájirıbelik ózektiligi joǵary tarıhı derekter jınastyryldy, qoljazbalar men sırek kezdesetin basylymdarmen tolyqtyryldy.

Ulttyq arhıv qoryna 2001-2013 jyl­­dary 209 974 kadr mıkrofılm, 16 808 paraq qujat, 785 arhıv isi, 27 shy­ǵys qoljazbalarynyń kóshirmesi, 52 kı­noqujat, 1 819 foto negatıv, 113 túrli-tústi slaıd, 12 orta ǵasyr kartalarynyń kóshirmesi, 400 arhıv qujattarynyń jınaǵy men anyqtamalyqtar qosyldy.

Táýelsizdik jyldarynda Ulttyq arhıv qoryna qosylǵan qujattarǵa qysqasha ǵana sholý jasap ótsek, Reseı memleketiniń ejelgi aktiler arhıvi (RGADA), Reseı Federasııasynyń mem­lekettik arhıvi (GARF), Reseı memlekettik áskerı-tarıhı arhıvi (RGVIA), Reseı memlekettik tarıhı arhıvi (RGIA), Reseı memlekettik áskerı arhıvi (RGVA), Reseı áleýmettik-saıası tarıhy memlekettik arhıvi (RGASPI), Reseı ımperııasynyń syrtqy saıasat arhıvi (AVPRI), Reseı memleketiniń kınofotoqujattar ar­hı­vi, sondaı-aq Astrahan, Omby, Orynbor, Novosibir, Sverdlov, Tom, Tú­men, Chelıabi oblystarynyń, Al­taı ólkesiniń, Tobyl qalasynyń jáne t.b. Reseı arhıvterinen XVI -XX ǵasyr­lar aralyǵyndaǵy qundy qujattar anyqtaldy, kóshirmeleri satyp alyndy. Qazaq handyqtarynyń Máskeýmen, Reseı ımperııasymen, jońǵar, qalmaq, bashqurt, Buhara, Hıýa, Qoqan handyqtarymen saıası, ekonomıkalyq, dıplomatııalyq qarym-qatynastary týraly materıaldar, XVIII-XIX ǵ. tán biregeı geografııalyq kartalar, Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasaty, ult-azattyq kóterilister, Qazaq­stannyń áskerı tarıhyna qatysty qu­jat­tar, musylmandardyń qajylyq sa­­par­­­lary týraly derekter, Nuraly han, Jánibek han, Aıshýaq sultan, Ke­ne­­sary men Kóshek Qasymuly jáne t.b. qazaq zııalylarynyń hattary, Re­seı ımperııasynyń sheneýnikteri A.L.Danzas, A.I.Maksheev, A.V.Kaýlbars, S.A.Hrý­levtardyń hattary men sholýlary, Qa­zaq­standaǵy azamat soǵysynyń tarıhy, Alash Orda tarıhyna qatysty qujattar, Otan soǵysyna qatysqan qazaq­tar týraly maǵlumattarmen Ulttyq arhıv qory tolyqtyryldy. Muraǵattyq qu­jat­tardyń edáýir bóligi Reseı ımpe­rııa­synyń joǵary oqý oryndarynda oqyǵan qazaqtar jóninde maǵlumattar beredi, Sankt-Peterbýrg qalasynyń Orta­lyq memlekettik tarıhı arhıvi, Tatarstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvi, Bashqurtstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik tarıhı arhıvinen buryn belgisiz bolyp kelgen talaı tarıhı paraqtar ashyldy.

О́zbekstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik arhıvinen sońǵy úsh júz jylda Orta Azııa men Qazaqstandaǵy ta­rı­hı oqıǵalardy kórsetetin qundy qu­­jat­­tar anyqtaldy, onda Túrkistan ólke­sin mekendegen halyqtar, Reseıdiń otarlaý saıasaty, saýda-ekonomıkalyq baı­lanys­tar, áskerı-saıası máseleler, ult zııalylary, qazaq halqynyń memlekettik jáne qoǵam qaıratkerleri T.Rysqulov, Ǵ.Muratbaev, S.Qojanov, T.Júrgenov, M.Shoqaı jáne t.b. ómirine, qyzmetine qatysty qundy qujattar alyndy.

L.Sarkovagtyń qypshaq tiliniń grammatıkasyna qatysty qundy eńbegi Mes­rop Mashtos atyndaǵy Matenadaran ejelgi qoljazbalardy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qoljazba qorynan (Arme­nııa Respýblıkasy) tabyldy. Orta Azııa jáne Qazaqstan tarıhyna qatysty máli­metteri, sondaı-aq moǵoldar, Al­tyn Orda, Temir jáne t.b. dáýirimen baıla­nys­ty shaǵataı, parsy tilderindegi tarıhı qoljazbalar, IX-XVI ǵǵ. armıan qoljazbalaryn zerdeleýmen aınalysqan K.P.Patkanov, A.G.Galstıan, N.Marr, L.H.Mkrtchıan jáne basqa avtorlardyń ǵy­lymı eńbekteriniń kóshirmeleri alyndy.

Polshanyń Ejelgi aktiler arhıvinde, Jańa aktiler arhıvinde, Mehanıkalyq qujattama arhıvinde jáne Ulttyq ki­tap­­­­hanasynda Qazaqstan tarıhyna qa­­­tys­ty qujattardy anyqtaý boıynsha jumys júrgizildi, Toqtamysh han­nyń Iаgelloǵa dostyq nıetin bildirgen jar­lyǵynyń (1393 j.) kóshirmesi alyndy. Boleslav Valıgorı atyndaǵy Orta­lyq áskerı arhıvinen «Prometeı» odaǵy­nyń qyzmetine qatysty qujattar, son­daı-aq qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyq­tardyń Eýropany panalaǵan ókilde­riniń, ıaǵnı emıgranttardyń saıası qyzme­tin úılestirip otyrǵan «Prometeı» lı­ga­sy­nyń qujattary, emıgrasııadaǵy Túr­kis­tan komıtetiniń ókili M.Shoqaıǵa qa­tys­ty qujattardyń kóshirmeleri alyndy.

Túrik Respýblıkasynyń Respýblıka ar­hıvinen, Tarıh qurylymy arhıvinen (Ankara q.) Túrkııada jaryq kórgen Qa­zaq­stanǵa qatysty ǵylymı maqalalar men kitaptardyń tizimi, túrkistandyq emıg­ra­sııa tarıhyna qatysty derekter, sondaı-aq, Ystanbuldaǵy Osman arhı­vinen Osman ımperatoryna Qaıyp han­nyń jazǵan hattary, jibergen elshisi men syılyqtary jónindegi derekter, Osman ımperııasy men Túrkistan aıma­ǵynyń dıplomatııalyq qarym-qatynasy týraly málimetter syıǵa alyndy. So­nymen birge Túrkııadaǵy Altaı aýylynan qazaq dıasporasy týraly derekter jınastyryldy.

Túrkııa Respýblıkasynyń Premer Mınıstri janyndaǵy Arhıvter basqar­masynan, Ystanbuldaǵy Túrik álemi zertteýler qorynan, Aıaz Tahır Túrkistan Edil Oral qorynan, Baımyrza Haıt kitaphanasynan túrik dúnıesine qatysty sırek basylymdar, katalog, jýrnaldar syıǵa alyndy.

Túrkııalyq qandasymyz Sydyqhan Ulychaı sırek basylymdar men «Ieńı Túrkistan» jýrnalynyń birneshe sanyn syıǵa tartty.

Ortalyq eýropalyq ýnıversıtetiniń Ashyq qoǵam arhıvinen «Svobodnaıa Evropa», «Svoboda», «Bı-bı-sı», «Golos Amerıkı» radıolarynan berilgen habarlar mátini, shetel baspalarynda ja­rııa­lanǵan zertteý bólimderi qyzmet­kerleriniń ǵylymı eńbekteri men maqa­la­lary jáne Majarstannyń Ulttyq kitaphanasynan majar ǵalymy Genrı Vamberıdiń «Qutadǵý bilik» mátininiń tilin kóne uıǵyr tilimen salystyra otyryp zerttegen ǵylymı eńbegi, 1863 jyly Orta Azııaǵa, Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyna jasaǵan saıahaty týraly, Ámýdarııa men Syrdarııa jaǵalaýyna qonystanǵan halyqtar tarıhyn zertteýge arnalǵan eńbekteri, sondaı-aq, qazaq halqy men majarlardyń etnostyq ózara baılanysyna arnalǵan majar ǵalymdarynyń ǵylymı eńbekteri satyp alyndy.

Gýver atyndaǵy Soǵys, tóńkeris já­ne beıbitshilik ınstıtýty arhıvinen T.Rysqulovtyń qoljazbalary, aq gvar­­dııashylar ofıseri V.Klemmniń este­likteri jáne t.b. HH ǵasyrdyń 30-40 jyldaryna qatysty qujattar alyndy. Bul arhıvte 1927-1934 jyldary Keńes Odaǵynda jumys jasaǵan amerı­kalyq ınjenerlerdiń ındýstrııalandyrý jáne ujymdastyrýǵa baılanysty esepteri saqtalǵan. Onda Qazaqstanda bolǵan Dj.Lıtlpeıdjdiń jazbalary, ARA qyzmetkerleriniń kúndelikteri, qoljazbalary, qazaqtar ómirinen túsiril­gen fotografııalar saqtalǵan.

Fınlıandııa Respýblıkasynyń Ult­tyq arhıvinen 1939-1940 jáne 1941-1945 jyldary Qyzyl armııa soldat­tary men ofıserleriniń arasynan tutqynǵa túsken qazaqstandyq áske­rı tutqyndardyń kartochkileriniń kóshir­meleri (elektrondy nusqasy) alyndy.

«Jańa Sorbonna – Parıj III» ýnı­versıtetiniń kitaphanasynda saq­tal­ǵan Mustafa Shoqaıdyń jeke arhı­vi sa­typ alyndy, onda 1918-1939 jyl­da­­ry Reseı, Túrkııa, Germanııa, Fran­sııa, Grýzııa, Ázerbaıjan, Armenııa, Bash­qurtstan, Túrkistan (Qazaqstan, О́z­bek­stan, Tájikstan, Túrikmenstan, Qyr­ǵyzstan, Qaraqalpaqstan) jáne basqa elderdegi saıası jaǵdaı, sol elderdiń saıası qaıratkerlerimen jazysqan hattary, maqalalary jáne suhbattarynyń mátinderi bar.

FRG Syrtqy ister mınıstrligi Saıa­sı arhıvinen, Býndesarhıv pen GDR arhıvinen emıgranttyq uıymdardyń tarıhyna baılanysty materıaldar, onyń ishinde túrkistandyq muǵajyrlar ókilderine jeke doseler, nemis saıa­hat­shylarynyń jazbalary jáne Reseı­degi musylmandar týraly, Qulja óńiri­niń Qytaıǵa qaıtarylýyna baılanysty Reseı men Qytaı arasyndaǵy kelis­peý­shilikter, Orta Azııadaǵy bol­she­vızmniń, Reseıdegi orys emes halyq­tardyń tarıhyna qatysty derekter tizimi jasalyp, suryptaldy.

M.Shoqaıdyń ómiri men qyzmetin, onyń dúnıetanymyn jáne saıası kóz­qarasyn tereńdetip zerdeleýge múm­kindik beretin «Iаsh Túrkistan» jýrna­lynyń 67 sany demeýshiler qarjysyna Bashanovtyń jeke toptamasynan (Uly­brıtanııa) satyp alyndy.

Ortalyq Azııany zertteý jónindegi Korol qoǵamynyń arhıvinen, Ulybrı­tanııa Ulttyq arhıvi men Brıtan mura­jaıynyń kitaphanasynan Qazaqstan óńirindegi XIX ǵ. sońyndaǵy aǵylshyn – reseı arasyndaǵy básekelestik, ult-azat­tyq qozǵalysyna qatysty qujattar tizimi anyqtaldy.

Qazaqstan tarıhyna qatysty materıal­dar Qytaı Halyq Respýblıkasynyń bi­rin­shi arhıv qorynan anyqtaldy. Nátı­jesinde, Qytaıda «Choýban ıý shı­­mo» atpen belgili, Szýnlı gego shıý ıamyn (Syrtqy ister mınıstrliginiń kele­shek úlgisi – ártúrli elder isterin jalpy basqarý jónindegi keńse) qujat­tarymen (lıtografıkalyq foto qujattar kóshirmesi, sırek kezdesetin kitaptar, jýrnaldar) tolyqty. Bunda qazaqtardy qonystandyrý, qazaq handyqtaryn saq­taý týraly, olardyń Sınszıan halyq­tarynyń kóterilisine qatysýy týraly, Qytaıdyń Qazaqstanǵa qatysty saıasaty týraly materıaldar jınaqtalǵan. Abylaı, Ábilmámbet, Bolat jáne basqa handardyń urpaqtary týraly, Tezek sultan, Altynsary han, ózin ózi Han dep jarııalaǵan Shortan han týraly sırek kezdesetin materıaldar bar.

Arab qoljazbalar ınstıtýtynan, «Dar ýl-kýtýb va-l-vasaık al-kaýmııa» (Ulttyq kitaptar men qujattar úıi) qorynan IX-XIII ǵ. arab ǵalymdary, tarıhshy, saıahatshylary Ibn Hordadbek, ál-Hamadanı, ál-Qazýını, ál-Maqdısı, ál-Masýdı, Sýhrab, ál-Idrısı, ál-Istahrı, ıbn Haýkal, ıbn Rýsteniń sırek kezdesetin shyǵarmalary, ǵylymı aınalymǵa túspegen túrki taıpalarynyń áskerı ónerine qatysty orta ǵasyrlyq qoljazbalardyń, ortaǵasyrlyq kartalar­dyń kóshirmeleri alynǵan bolatyn.

Mysyr ulttyq kitaphana qory men arhıvindegi shaǵataı, parsy, tarıhı osman tilderindegi 23 myń qoljazbalar men shyǵys basylymdarynyń kórsetkishin jasaǵan bıblıograf, orıentalıst, tegi qazaq, jeti tildi meńgergen (pýshtý, fransýz, parsy, arab, túrik, qazaq, ózbek) my­syr­lyq ǵalym Nasrolla Mýbashshır at-Tarazıdiń (15.03.1922 – 20.04.2002) jeke qory syıǵa tartyldy, At-Tarazıdiń qorynda túrik qoljazbalarynyń katalogy, óleńderi, eńbekteri, fotosýretteri jınaqtalǵan.

Qazaqstan tarıhyna qatysty shetel derekteriniń biryńǵaı derekqoryn qurý jáne tarıhymyzǵa qatysty qujattar men qoljazbalardy anyqtaý, jınaý jó­nin­degi jumystardy ádistemelik qam­ta­masyz etý jáne úılestirý, olardy arheografııalyq sıpattaý maqsatynda Qa­zaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №183 qaýlysymen 2005 jyldyń 1 naý­­ry­zynda «Arheografııa jáne derek­taný ulttyq ortalyǵy» quryldy. Bul Ortalyq Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jyly 31 mamyrdaǵy № 321 qaýlysymen «Qoljazbalar men sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy bolyp qaıta quryldy.

Shetel arhıvinen jınaqtalǵan derek­terdiń basym bóligi tarıhı arhıv – Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq mem­le­kettik arhıvi men Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 19 shildedegi № 692 qaýlysymen ashyl­ǵan Elordadaǵy táýelsiz el tarıhyn jı­naq­taıtyn, saqtaıtyn jáne urpaq­tan urpaqqa jetkizetin «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Ulttyq arhıvi» (resmı ashylýy 2006 j. 14 jeltoqsan) qorynda saqtaýly.

Arhıvterde qundy qujattardyń jı­­naqtalýyna tarıhshy ǵalymdar, shyǵys­tanýshylardyń úlken shoǵyry kómek kórsetti. Bul istiń bastaýynda arhıvıstermen birge tarıhshy-ǵalymdar K.L.Esmaǵanbetov, M.Qoıgeldıev, V.Z.Galıev, G.K.Kókebaeva, B.Aıaǵan, qytaı, mońǵol derekteri boıyn­sha K.Sh.Ha­fızova, Q.Sartqoja, N.Muha­medhan, J.Oshan, arab, túrik derekteri boıynsha Á.Derbisáli, B.Kómekov, B.Batyrshauly, J.M.Týlıbaeva, D.Esen­jan, D.Qydyráli, Y.Paltóre, N.Ba­zyl­han, armıan-qypshaq derekteri boıynsha S.Kýdasov, A.N.Garkaves kerek kezinde aqyl-keńesin berip, kerek kezinde arhıv qoımalarynda otyryp, izdestirý jumystaryn júrgizdi. Qazaqstan tarıhyna qatysty shetel derekterin izdestirý, jınaqtaý isine óz úlesin qosty.

Arhıvtanýshylar da óz kezeginde shetel arhıvteri men ǵylymı mekemelerinen, kitaphanalarynan alynǵan derekterdi toptastyryp «Aqparattyq anyqtamalyq. Qazaqstan tarıhy shetel muraǵattarynda» atty anyqtamalyqtyń 8 tomyn shy­ǵar­­­dy. Atalǵan anyqtamalyqta Re­seı­­diń federaldy arhıvterimen qatar, Ta­tarstan, Bashqurtstan Respýb­lıka­lary­nyń ulttyq arhıvteri, Al­taı ólkesi, Astrahan, Novosibir, Túmen, Omby, Orynbor, Sverdlovsk (Eka­te­rınbýrg q.), Chelıabi, Tobyl memle­kettik arhıvteri men Armenııa, Belarýs, Vatıkan, Majarstan, Germanııa, Grýzııa, Egıpet, Italııa, Is­pa­nııa, AQSh (Gýver arhıvi), Qytaı, Pol­sha, Túrkııa, О́zbekstan, Fransııa mem­leketteriniń arhıvteri men kitaphana, ǵyly­mı mekemeler qorlarynda jatqan Qa­zaq­stan tarıhyna qatysty qundy qu­jat­­tardyń tizimin jaryqqa shyǵardy. Anyq­tamalyqta qujattyń orny naqty kórsetilgen, kóshirmesi alynǵan bolsa Qazaqstannyń arhıvine silteme jasalǵan. Atalǵan anyqtamalyq ta­rıh­shy-ǵalymdar men arhıvısterdiń zertteýlerine baǵyt-baǵdar beretin qundy qural bolyp otyr. Jınaqtalǵan qujattar negizinde ǵylymı jumystar, qujattar jınaqtary jarııalanýda.

Ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizýge baǵyt­talǵan «Arhıv – 2025» jeti jyldyq baǵdarlamasy aıasynda jumys jalǵasýda.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Q.K.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda «Árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarıhyn ózi jazýǵa tıis. Bóten ıdeologııanyń jetegimen júrýge bolmaıdy. Ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkin­dik beredi», deıdi. Ras, Táýelsiz eldiń tarıhyn óz eliniń tarıhshysy jazady, súıeneri – arhıv, sondyqtan ult tarıhyn sanaǵa sińirý isinde arhıv qoryn saqtaý men baıytý qajettiligi, mańyzdylyǵy arta beredi.

Ǵazıza ISAHAN,

Nur-Sultan qalasy 

Memlekettik arhıvi ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy