Áleýmetiniń áleýeti myqty Estonııa

Baltyq jaǵalaýyndaǵy ala­qan­daı memleket búginde tórt­kúl dúnıedegi damyǵan el­der­diń birine aınalǵan. Máselen, Estonııanyń ishki jalpy ónim kólemi 35,2 mıllıard dollarǵa teń. Jan basyna shaqqandaǵy kórsetkishi – 27 myń dollar. Salystyrmaly túrde qarasańyz, azattyǵyn qaıta qal­pyn­a keltir­gen tusta jo­ǵa­ry­da atalǵan kór­set­­kish nebári 100 dollarǵa áreń je­tetin.

Elde júrgizilgen kúrdeli re­­for­­­ma­lardyń nátıjesinde «Bal­­­tyq jolbarysy» shar­tarap­taǵy ekonomısterdiń zert­­teý obektisine ilikti. Búgin­de Estonııa Eýropalyq odaq­qa múshe, Eýro aımaqqa jáne Shengen aımaǵyna kire­di. Eýro­pa­lyq ujymdyq ynty­maq­tastyq uıymyna, NATO-ǵa, Dúnıejúzilik saýda uıymyna engen. Sonymen qatar 2020-2021 jyldary BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes músheligine saılandy. Ha­lyq­aralyq uıymdar halyqtyń turmys sapasyn, bilim salasyn, qoǵamdyq qyzmetterdi sıfrlandyrýdy, tehnologııalyq kom­pa­nııalardyń basymdyǵyn joǵary ba­ǵa­laıdy. BUU Adam damý ın­dek­­sinde Estonııa 189 eldiń ishin­de 29-orynǵa turaqtaǵan.

Nebári 1,4 mıllıon halyq mekendegen, aýmaǵy at shaptyrym ǵana el 30 jyl ishinde mun­daı jetistikke qalaı jetti? Áleý­me­ti­niń áleýetin jaqsar­týdaǵy bas­ty kilti nede? Munyń basty sebebi – halyqtyń da, bıliktiń de ózge­riske umtylýy. El saıasatyn da­­mytýdyń dańǵyl jolyna ba­ǵyttaýda jatyr. Estondar azat­ty­ǵy qolyna tıe sala, kúrdeli ekonomıkalyq reformalar jasady. Damýdyń úlgisi retinde ba­­tys­tyq demokra­tııa tańdaldy. Eko­­nomıkanyń erkindigi, úkimet­tiń ashyqtyǵy bas­ty us­ta­nym bo­­la­tyn. Sonymen qatar zań­nyń ús­­temdigi de joǵary orynǵa qo­ıyl­dy.

Osy oraıda, artqa sál sheginip, Estonııa tarıhyna kóz júgirtsek artyq etpeıdi. Eki ǵasyrǵa jýyq Reseı ımperııasynyń qolastynda bolǵan el 1918 jyly 24 aqpanda táýelsizdigin ja­rııalady. Alaıda azat eldiń armany uzaqqa sozylǵan joq. Kóp uzamaı-aq patsha áskeri basyp kirse, odan soń nasıstik Germanııa jaýlaýǵa tyrysty. Qos búıirden derjava qurý nıeti bar ımperııalar qyspaqtaı bergen soń, Estonııa 1940 jyly KSRO quramyna kirgen-di. Sóıtip 50 jylǵa jýyq Keńes ókimeti shekpeninde boldy. Odaq qular tusta elde jappaı «Ándetken revolıýsııa» bastalyp, halyq azattyq týraly qyzý talqylaı bastady. Aqyry 1990 jyly 8 mamyrda Estonııa Joǵarǵy keńesi egemendikti qaıta qalpyna keltirý týraly zań qabyldady. 1991 jyly 20 tamyzda táýelsizdigin jarııalady.

Azattyqqa ańsap júrip qol jetkizgen estondyqtar aldynda eki jol bar edi. Birinshisi – Keńes Odaǵy tusyndaǵy júıege azdaǵan ózgeris engizip, sony jalǵastyra berý. Ekinshisi – bárin jańadan bastaý. Estonııa halqy ekinshi nusqany tańdady. О́ıtkeni eski júıe ushpaqqa shyǵarmaıtynyn jaqsy túsindi. Sóıtip, keńestik dáýirde qyzmet etken, sol kezde joǵary laýazymdy qyzmet atqarǵan tulǵalardy saıası ómir­den alshaqtatýǵa kiristi.

Munyń jarqyn mysalyn 1992 jylǵy parlamenttik saılaýdan anyq ańǵaramyz. Halyq 32 jastaǵy Mart Laardy premer-mınıstr etip saılady. Mart myrzanyń tusynda negizgi eko­no­mı­kalyq reformalardyń irge­tasy qalandy. «Torrens már­te­besi» dep atalatyn jyl­jymaı­tyn múlikti tirkeý júıesi, úı­le­simdi salyq salý sekildi ja­ńa­shyldyqtar engizildi. Demo­kra­­tııalyq qundylyqtar men sóz erkin­digi qatty qurmetteldi. Estonııa sheteldik taýarlarǵa salynatyn búkil tarıfterdi joı­dy. Sóıtip, mundaı qadamǵa bar­ǵan álemdegi tuńǵysh memleket atandy.

Álbette, KSRO taraǵannan keıin onyń quramyndaǵy mem­leket­terdiń eshqaısysyna ońaı tımegeni túsinikti. Estonııadaǵy ahýal da basqalarynan ózgeshe bolǵan joq. Dúkenderdiń sóre­leri bosap, halyq isherge as, kıerge kıim tappaı qaldy. Tipti janar­maı­dyń bolmaýy sebebinen kóshe­ler­de kólik te júrmegen. Biraq estondar bolashaqtan úmit úz­gen joq. Al el tizginin qolyna us­ta­ǵan­dar ony aqtaı bildi.

Estonııa azattyq alǵan kezinde shetelge óndirgen óniminiń 5 pa­ıy­zyn ǵana eksportqa shyǵaratyn. Bú­ginde taýar aınalymy aıtar­lyq­­taı ósken. Máselen, ımport kó­lemi 16,2 mıllıard eýrony qu­rasa, eksport 14,4 mıllıard eýroǵa teń. Shetelge negizinen túrli mashınalar men olardyń qosalqy bólshekterin, aǵash jáne qaǵaz, toqyma, azyq-túlik, jıhaz, me­taldar men hımııalyq ónimder jiberedi. Sondaı-aq jylyna 1,5 mıllıard megavatt elektr toǵyn eksporttaıdy.

Bir qyzyǵy, Estonııa ekonomıkasy órleýiniń sebepteriniń biri – erkin naryq engizip, memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýy azaıtyldy. Lıberaldy ómir saltyn qa­lyp­tastyrýǵa den qoıyldy. Je­­ke­­shelendirý júzege asyryldy. Osy­laısha, Eýropaǵa, jalpy Ba­tys álemine oń kózqarasta ekenin ańǵartty. Mundaı qadam daǵdarysqa ushyraǵan ekonomı­ka­ny qaıta qalpyna keltirý úshin qajet etedi. Nátıjesinde, eýro­pa­lyqtar top-tobymen Esto­nııa­ǵa aǵylyp, mıllıondaǵan dollar ın­vestısııa saldy.

Damýdyń dańǵyl jolyna túsý úshin kórshiles elderdiń de yqpaly az emes. Bul turǵydan alǵanda estondardyń joly bolǵan. Keńes Odaǵy quramyna engen Lıtva men Latvııa da Estonııamen taǵdyrlas. Shaǵyn úsh el de syrtqy kúsh­ter­diń shylaýynda ketýi múmkin edi. Árqaısysy etnostyq jáne tildik turǵydan erekshe bolatyn. Bul úshtik jeke-jeke júrse jaý alatynyn túsingendikten, birlese áre­ket etip, ortaq ıdeıalardy jú­zege asyrýǵa kóshti. Estonııa kósh bastasa, Latvııa men Lıtva izin jalǵady. Judyryqtaı ju­mylǵandyqtan úsheýi de eko­no­mı­kalyq tabystarǵa qol jet­kize bastady.

Táýelsizdik alǵan tusta Es­to­­nııa­nyń basty saýda árip­te­si Reseı ǵana edi. Batysqa bet burǵannan keıin budan bas tartty. «Kórshiń jaqsy bolsa – tynysyń» demekshi, Estonııa qıyn jaǵdaıǵa kelgen kezde kórshiles skandınavııalyq memleketter kómek qolyn sozdy. О́zara taýar aınalymy jolǵa qoıyldy. Sonyń nátıjesinde Fınlıandııa bas­ty seriktesine aı­naldy. Qazirgi tańda atalǵan elge estondar quny 2,29 mıl­lıard dollar taýar eksporttaıdy. Sondaı-aq Shvesııa (1,56 mıl­lıard dollar) jáne Latvııa (1,42 mıl­­­­lıard dollar) da eksport jó­ni­­­nen joǵary orynda tur.

Eýropamen shekaralas ornalasý da Estonııaǵa mol múmkindik syılady. Memleket eko­no­mı­kaǵa aralaspaı, jekeshe­len­di­rý­ge basymdyq bergen­dikten, er­kin kásipkerler taby paıda bol­dy. Máselen, 1995 jyly ja­ńa­dan 10 myńǵa jýyq kompanııa qurylǵan eken. Eýro­palyq odaq­tyń músheligi quramyna ótý de el damýyna mol múmkindik berdi. Bas­tap­qy­da halyq nápaqa izdep qart qurlyqtyń qalalaryn aralap ketse, jaǵdaı túzelgennen keıin elge orala bastady.

Estonııany álemge tanyt­qan jańa­shyl­dyqtyń biri teh­no­lo­gııaǵa baılanysty. Egemen­digin alǵan tusta keńes­tiń kónergen quraldaryn paıdalanyp júrgen olar kóp uzamaı-aq Eýropanyń zamanaýı qurylǵylaryn qoldana bastady. Bylaısha aıtqanda, tehnologııalyq dúmpý boldy. Mundaı serpilis ha­lyq­qa da oń áser etip, qoǵamda jańa teh­no­lo­gııa­ǵa qyzyǵatyndar sany kúrt artty. Sonyń arqasynda XXI ǵasyrdaǵy sıfrly ónimderge aıtarlyqtaı úles qosty.

Máselen, eston baǵdar­la­ma­shy­sy Iаan Tallınn bastaǵan Blue­Moon Interactive kompanııa­sy faıl almasýǵa arnalǵan KaZaa baǵdarlamasyn jasap shyq­­­ty. Peer-to-peer tehnologııa­sy arqyly jumys isteıtin KaZaa bir kezderi álemdegi eń kóp júktelgen baǵdarlama atandy. Eston baǵdar­la­ma­shylarynyń ja­­­han­dyq tehnologııalarǵa qos­qan úlesi ushan-teńiz. Qazirgi tań­da shartaraptyń túkpir-túk­pi­­­­rinde qoldanylatyn Skype ta al­­ǵa­shqyda Tallınniń buıyǵy kó­she­­leriniń birinde jasalǵan. Atal­ǵan baǵdarlamany keıinnen eBay kompanııasy 2,6 mıllıard dol­larǵa satyp aldy. Sodan keıin Microsoft kompanııasy Skype-tyń men­shigin ıelený úshin 8,5 mıl­­­lıard dol­lardy shytyrlatyp sa­nap berdi.

Mundaı tehnologııalyq tabys jańa jobalardyń kóptep ashylýyna jol ashty. TransferWise, Ambient Sound Investment se­kil­­di álemge belgili kompanııa­lar birinen soń biri álemdik naryqty jaýlap ala bastady. Starship Technologies kompanııasy Tallınde, Bernde, Londonda jet­kizý qyzmetimen aınalysatyn ro­bottar jasaıdy.

Estonııanyń sıfrlyq damýy munymen bitpeıdi. Jańa tehnologııa kúndelikti ómirge dendep engen. Mysaly, eldegi búkil áleýmettik qyzmetter men úkimet agenttikteri ózara baılanysqan. Búkil memlekettik qyzmet sıfr­ly qol­tańba arqyly alynady. Salyq tóleý júıesi de tolyq avto­mattandyrylǵan. Iаǵnı bir­ne­she mı­nýttyń ishinde atqa­ry­la­dy.

Sondaı-aq Estonııada elektrondy azamattyq engizilgen. Bul jańashyldyq sheteldikterge sıfr­ly azamattyq alyp, Eýro­pa­lyq odaqta kásipkerlikpen aınalysýyna múmkindik beredi. Bıznes bas­taýǵa ruqsat alý da qıyn emes. Telefon arqyly aınaldyrǵan 5 mınýttyń ishinde qajetti qujat qo­lyńyzda bolady. Osyn­daı ja­ńa­shyldyqtyń arqasynda qyr­ýar qarjy – ishki jalpy ónim­niń 2 paıyzyna teń qarajat únem­de­ledi.

Budan bólek, múlikti elektrondy tirkeý, elektrondy densaý­lyq saqtaý júıesi, elektrondy polısııa, elektrondy mektep sekildi júıeler engizilgen. Bylaı­sha aıtqanda, Estonııa sıfrly memleketke aınalǵan. Tipti daýys berý júıesi de onlaın ótkizi­ledi. Álemde tuńǵysh ret 2005 jyly ınternet arqyly jergi­likti saılaý ótti. Al 2019 jyly parlamenttik saılaýǵa qaty­sý­shy­lar­dyń 44 paıyzy onlaın daýys bergen.

Qoryta aıtqanda, Estonııa damý­dyń dańǵyl jolyna tústi. Eń bastysy – aıtylǵan ýáde­ler men alǵa qoıylǵan maq­sattardy iske asyrýda estondar yjd­a­­­hattylyq tanyta bildi. Keńes­tik júıeniń shekpeninen shyq­qan­dar­dan qu­tylyp, tizgindi tyń oıla­natyn jas­tarǵa tapsyryp, jarqyn keleshekke birge attana bilgendikten ǵana áleýmettiń áleýetin arttyrdy.