Nesıe paıyzyn qalaı shekteımiz?

Tábetin tejeı almaı otyr

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysy Mádına Ábilqa­sy­mo­va qańtar aıynyń basyndaǵy Úkimet otyrysynda Qazaqstanda tutyný­shy­lyq nesıelendirýdi retteý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalar týraly aıtty. Bul joly da tólem qabileti tómen azamattardyń nesıe alý múmkindigin shekteýge basymdyq berilmek. Bul bap MQU-larǵa da qatysty. Endi ekinshi deńgeıli bankter maquldamaǵan azamattarǵa mık­ro­­qarjy uıymdarynyń da esigi jabyq. Sa­rapshylar bul múmkindikke MQU-lar­­dyń tábetin tejeý arqyly ǵana qol jet­ke­nin aıtady. Eger júıeli úıles­tir­sek, bul da sátimen kelgen sheshim bol­ǵa­ly tur.

Bul másele memlekettik deńgeıde 2019 jyly kóterildi. Halyqtyń EDB al­dyn­da­ǵy deńgeıi «qyzyl syzyqtan» asyp bara jatqan soń memlekettik deńgeıde ne­sıelik amnıstııa jarııalandy. Budan ke­ıin, 2020 jyldan bastap tabysy tómen azamattarǵa kepilsiz kredıt berýge tyıym salyndy. Bul tyıym sońǵy 3-12 aıdaǵy otbasy múshelerine shaqqandaǵy tabysy kúnkóris sheginen tómen azamattar sanatyna qatysty bolyp keldi (2021 jyly – 42 500 teńge). Alaıda bul talaptyń oryndalýy qıyn ekenin sarapshylardyń bári aıtty. Quzyrly oryndar talap qoıǵanymen kópshilik nesıege degen tábetin tejeı almady. MQU men ekinshi deńgeıli bankter kepildik tapqandarǵa nesıe berýin toqtatqan joq. Birinshi nesıe bıýrosynyń málimetinshe, 2011 jyly jeke tulǵalarǵa berilgen kredıt kólemi 2,29 trln teńgeni qurady. Onyń 990 mlrd teńgesi – kepilsiz tutynýshylyq nesıe. Bul kórsetkish tek óse bergen: 2017 jyly – 4,49 trln, 2018 jyly – 5,18 trln, 2019 jyly – 6,38 trln, 2020 jyly – 7,16 trln teńge. 2021 jyldyń 10 aıynda qazaqstandyqtardyń alǵan nesıesiniń jalpy kólemi 9,93 trln teńgege jetti. Sonyń 5,77 trln teńgesi tutynýshylyq maqsatta resimdelgen. Bul statıstıkadan Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy qaryzben ómir súretinin, buǵan Úkimet pen Ulttyq bank te moıynsunyp qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Sebebi 2019 jyldan bergi ýaqyttaǵy tutynýshylyq baǵytta bergen nesıeniń qansha paıyzynyń qaıtqany týraly málimetti esh jerden tappadyq. Sarapshylar munyń sebebi qaıtpaı qalǵan qaryzdyń statıstıka ba­za­syna enbegeninde deıdi. Sebebi ony naqtylap otyratyn ortaq júıe joq.

Jeke tulǵalarǵa beriletin nesıeniń artýy baǵanyń ósýine jáne óndiristiń damý múmkindiginiń tómendeýine soq­ty­ratyn úderis ekeni belgili. Qarjy naryǵy ókilderi bul joly tek EDB ǵana emes, MQU-ny nazarǵa alyp, táýekeli joǵary tuty­nýshylyq nesıe­­lerge qosymsha shek­teýler engizýdi jos­­parlap otyr. Nátıjesinde, bank­ter­diń ǵana emes, MQU-nyń da tólem qa­bi­lettiligi jetkiliksiz qa­ryz alý­shy­­larǵa nesıe berýi shekteledi de­gen úmit bar. Sarapshylar bank sektory bul qadamǵa daıyndyqpen kelgenin aı­tý­da. 2021 jyldyń 1 qazanynan bas­tap azamattardyń kredıtteri boıynsha merzimi ótken bereshekti retteýdiń min­det­ti ortaq tártibi zań júzinde engizil­di. «Endi bankter men MQU-lar prob­lemaly boryshkerlerdiń qarjylyq jaǵ­daıyn jeke tártippen baǵalaýǵa jáne mer­zimi ótken bereshekti qaıta qury­lym­daý sharttaryn aıqyndaýǵa mindetti bolady», dep ha­barlady Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi.

Úkimet bul qadamǵa ózge amaldyń joqtyǵynan baryp otyr. Ulttyq bank osy máselege qatysty sheshim qabyldar kezde MQU máselesin de qaperge alý ke­re­k­tigin jetkizdi. Nesıe alýǵa úırenip qal­ǵan aǵaıyn bul problemany MQU arqyly sheship kelgeni belgili. 2019-2021 jyldar arasyndaǵy tutyný nesıesindegi MQU úlesin zertteý jeke taldaýdy qajet etedi. Salystyrý úshin aıtsaq, EDB-da nesıe paıyzy – 19-25 paıyz bolsa, MQU-daǵy nesıe 56 paıyzǵa deıin jetedi. Ulttyq banktiń sońǵy sheshimderi MQU men EDB nesıesiniń paıyzyn bir-birimen deńgeılestirýge baǵyttalyp otyr.

Qarjyger Ánýar Úshbaev damyǵan elderde ekonomıkalyq belsendi halyqtyń kemi 50 paıyzy nesıemen ómir súretinin, bul shyndyqty bizdiń de qabyldaýymyz keregin aıtady. Sarapshynyń baılamynsha, elimizde ekonomıkany, halyqty nesıelendirýdiń qazaqstandyq úlgisimen alǵa júre berý múmkindigi ýaqyt ótken sa­ıyn shektelip keledi.

 Bank quryltaıshylaryn baıytýǵa qyzmet etedi

Qazaqstandaǵy «Agroprombank» bas­qar­masynyń tóraǵasy bolǵan qar­jy­ger Beısenbek Zııabekov tabysy tómen azamattarǵa nesıe berýdi shekteý máseleni shesh­peıtinin aıtty. Iаǵnı elimizde nesıe­niń mólsherlemesin esepteý amaly ózge elderden ózgesherek. Naqty aıtqanda, ha­lyq­ty emes, banktiń quryltaıshylaryn baıy­týǵa kóbirek nazar aýdaryldy. Má­se­len, damyǵan elderde qaryzdyń ne­giz­gi bóligi men qaryzyn alǵashqy jyldan bastap óteıdi. Al elimizde 5 jyl merzimge nesıe alǵan azamat alǵashqy 1,5 jylda paıyzdyq mólsherlemeni, sodan keıin baryp negizgi qaryzdy óteýge kóshedi. Bul jerde bankter óz paıdasyna basymdyq berip, zańdy ózderine ıkemdep alǵan. Sál ǵana qarjylyq saýaty bar adam nesıe tarıhyn zerdelese, bank aldyndaǵy negizgi qaryz alǵashqy 1,5 jylda óteletinin, qalǵan 3,5 jyldaǵy nesıe bank quryltaıshylarynyń qal­ta­synda qalatynyn zerdeleýge bolady. Munyń jaı-japsaryn túsinbegen tutynýshy bankten talap ete almaıdy. Qarjylyq saýattylyq kemshin, tur­mys­tyq qajettilikti nesıe arqyly qa­na­­­ǵattandyrý aldy-artyn oılaýǵa múm­­­kin­dik bermeıdi. Bul – bizdi damyǵan elder­diń qarjy júıesi talabynan al­shaq­ta­typ turǵan faktor. Ekinshi má­se­le, bank qu­ryl­taıshylarynyń ja­ýap­­kershiligi men min­deti týraly máse­le bul joly da tasa­da qaldy.

«Bizde Ulttyq bank te, Qarjy nary­ǵyn damytý jáne retteý agenttigi de ope­­ra­­tor qyzmetimen shektelip otyr. Basqa­sha aıtqanda, Ulttyq banktiń ekinshi deńgeıli bankterden aıyrmashylyǵy azdaý bolyp tur. Halyqaralyq talap boıynsha, bank kapıtalynyń 10 paıyzy aksıonerlerdiń qarjysynan, 90 paıyzy depozıt salymdarynan turýy tıis. Bizde bul talap saqtalmaıdy. Bank kapıtalynda aksıonerler úlesiniń qan­daı ekeni búginge deıin qupııa. Bul qupııa­ly­lyq bankter bankrotqa ushyrasa, qaı­ta­ryl­maǵan qaryzdy problemaly nesıeler sanatyna jiberýge jol ashyp tur», deıdi B.Zııabekov.

Iá, tutynýshylyq nesıelendirý kóle­mi ósýiniń sebebi osy. Bank sektory­na qa­tys­ty zań talaptaryn qataıtpaı jaǵ­­daı túzelmeıdi.

«2000 jyldardyń basynda bank pen memleket bir-birinen ajyrady. Áý basta Úkimette «bankter jekemenshikke aınalsa, kapıtaly quryltaıshylarynyń jeke qarjysy esebinen kóbeıedi, Úki­met­ke qol jaımaıdy. Bul nesıe pa­ıy­zynyń tómendeýine alyp keledi», degen úmit boldy. Biraq Úkimet tarapynan qatań talap bolmaǵandyqtan, jaǵdaı kerisinshe boldy. Bank quryltaıshylary úkimetten demeýqarjyny ústemelete surap, tabysyn ofshor arqyly shetelge jiberdi. Sol kezde biraz qatelikterge jol berip aldyq. Bankterge ıelik etkisi kel­gen qu­ryl­­taıshylarǵa jeke qarjysyn bank kapı­­talyn kóbeıtýge jumsaýǵa mindet­teýimiz kerek edi. Biraq biz ol talapty qoıa almadyq. Táýelsizdik tarıhynda jeke kap­ı­talyn banktiń jumysyn jaq­sar­týy­na jum­saǵan bank jaıly esti­mep­pin», deıdi B.Zııabekov.

Bank júıesi senimsizdik sındro­mynyń qurbanyna aınalyp keldi. Sebebi eldegi iri kompanııalar shetel­dik bankterge júginse, ShOB ekinshi deń­geıli bankterdiń esigin aınal­soq­tap keldi. B.Zııabekov osy rette «Agro­prom­bankty» ashatyn kezde tá­jirıbe almasý úshin Germanııa, Aýstrııanyń EDB-da tájirıbeden ótke­nin, bul elderdegi jekemenshik bank­ter­diń memleketten táýelsiz ekenin, nesıe pa­­ıyzy quryltaıshylarynyń qarjysy ar­qyly júretinin eske túsirdi. Jeke qu­­ryl­taıshylar men bank arasyndaǵy mun­daı baılanys naryqta ashyq báseke or­naýyna múmkindik beredi.

«Eldegi iri kompanııalarda sheteldik kom­panııalardan tómen paıyzben nesıe alý múmkindigi bar. Al ShOB, qarapaıym halyq EDB-nyń 25 paıyz nesıesine táýeldi», deıdi ol.

 «Qazan-tabaq» ekonomıkasynan asa almadyq

Qarjyger elde nesıe paıyzyn tómen­de­týge bolatynyn jetkizdi. Bul úshin bank quryltaıshylarynyń jaýapkershiligin kúsheıtý kerek. Sonymen bir mezgilde Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń azýly bo­­­l­ýy biraz máseleni sheshýge sep bola­ry anyq. Qazirgi jaǵdaıda, Ulttyq bank­ti qarapaıym halyqtyń nesıe alý múm­kin­digin shekteý emes, ony barynsha qol­jetimdi etý máselesi tolǵandyrýy tıis. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bank kapıtalyna jeke quryltaıshylardyń qarjysyn tartý elimizdiń tájirıbesinde joq úrdis. Ulttyq banktiń qarjy uıymdaryna beretin mólsheri – shamamen 12 paıyz. Muny qarjy tilimen aıtqanda «Ulttyq banktiń marjasy» deıdi. Bul kórsetkish eldegi ınflıasııa deńgeıine baılanysty ózgerip otyrady. Ulttyq bankten 12 paıyzben nesıe alǵan EDB 15 paıyzben nesıe berse de shyǵynǵa batady. Al Ulttyq bankte ınflıasııa deńgeıinen tómen paıyzben nesıe berýge múmkindik joq.

Álemdik tájirıbede memlekettiń bas qarjy ınstıtýty ekinshi deńgeıli bank­terdi qarjylandyrýǵa mindetti emes. Ulttyq bank ekonomıkany qarjy­lan­dyrýdy bir ortalyqtan úılestirip oty­rý úshin osyndaı qadamǵa baryp otyr. Osy rette sarapshy 2008-2009 jyl­dar­daǵy qarjy daǵdarysy kezinde bank­­­terdi saýyqtyrýǵa 4 mlrd dollar bólin­ge­nin eske saldy. Sol kezde táýelsiz sarap­shylar «banktiń artynda turǵan quryl­taıshylar qarjy naryǵynda ashyq báse­ke­les­tikti qalyptastyrý úshin qandaı qur­bandyqtarǵa bardy?» de­gen saýaldy ashyq qoıdy. Biraq oǵan jaýap bolmady. 2017 jyly 410 mlrd teńge berildi. Bul qarjy naryǵyn saýyqtyrýǵa janama áser ete almady. 2018 jyldan bergi mezgilde bank paıyzynyń tómendegeni baıqaldy. Bul tómendeý nesıe resimdegen kezdegi komıssııa shyǵynyn shegerip ta­s­taý­men ǵana shekteldi.

«Dál qazirgi 19-25 paıyzdyń ózi qalta­ny qaryp ótedi. Dál qazir ha­lyqtyń nesıe alý quqyǵyn shekteýdiń ornyna nesıe paıyzyn tómendetýdiń múmkindigin qarastyrý kerek. Bank qaltaly adamdar úshin tabysty bıznes bolǵandyqtan, oǵan qarjy salýǵa kez kelgen ınvestor múd­deli. Qazaqtyń óz ishinen shyqqan qal­taly azamattardyń bankterdi jekeshelendirip alýyna, jeke qarjysyn bank jumysyn jaqsartýyna jaǵdaı jasaıyq. Qazirgi jaǵdaıda banktiń quryltaıshylary tabysyn ekonomıkaǵa salýǵa yqylasty emes. Olar tabysty Qazaqstanda taýyp, she­telde jumsaýǵa basymdyq beredi. Al IJО́-niń generatoryna aınalýy tıis ShOB-qa paıyzy tómen jáne uzaq mer­zim­ge berilgen nesıe kerek. Dál qazir bank­­­­­terge ekonomıkany nesıelendirý emes, 5-6 aılyq tutynýshylyq nesıe áldeqaıda tıimdi. Bul baǵyt jalǵasa berse, biz naryqtyq ekonomıka emes, qazan-tabaq ekonomıkasyna basymdyq bergen elge aınalamyz», dep sózin aıaqtady B.Zııabekov.

Táýelsiz sarapshy Andreı Chebotarev te osy pikirdi qoldaıdy. DSU arqyly bank ne­sıesin tómendetýge bolady degen úmit aqtalmady. Ishki naryqtaǵy júıesizdik banktik landshaftyń ózge­rýi­ne yqpal ete almady. Qarjylyq kapıtaly mol bank­ter elge kelýge yqylas tanytpady. Elge kelgenderiniń ózi kelgen izi sýy­maı qaı­typ ketip jatyr. Bul qubylys bizdiń elge abyroı ápermeıdi.

«Qazaqstandyq bankterdiń nesıe kólemi Ulttyq bank belgilegen bazalyq mólsherlemege táýeldi. Birde-bir banktiń odan tómendeýine múmkindigi joq. Sodan keıingi nesıe paıyzyna áser etetin faktor – táýekel. Qaıtarylmaı qalǵan nesıeniń bir bóligi bank táýekelin jabý­ǵa jumsalatyn paıyz esebimen ja­by­lady. Sodan keıingi paıyz mól­she­ri bank depozıtiniń paıyzyna, ınfa­qu­ry­ly­myna, qyzmetkerleriniń jala­qy­sy­na jumsalatyn shyǵyndy jabýǵa baǵyt­­talǵan. Munyń bári saıyp kelgende bank júıesine qurylymdyq ózge­ris­ter qa­jettigin kórsetip tur. Bank sala­syna qatysty sheshimderdi bank quryl­taıshylarynyń paıdasyna emes, salym­shy­lardyń múddesine basymdyq beretin kez keldi. Sol kezde ǵana tabysy tómen azamat­tardyń nesıe alý múmkindigin shek­teý máselesi ózektiligin joıady», dedi A.Chebotarev.

ALMATY