Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Týra sol sııaqty, bir dáýirdiń rýhyn ustap turǵan shyǵarmalar bolady. Sol zamannyń shyndyǵy, sezimderi, oıy men rýhy, turmys-tirshiligi men salt-sanasy, taǵdyr-talany, bir sózben aıtqanda, ýaqyttyń úni turady boıynda. Máselen ol án desek, qazaq tarıhynyń eń bir azaly tusynan syr shertetin «Elim-aı» bolýy múmkin. Nemese 1916 jyldyń zarynan shyqqan «Samaltaý» bolýy da kádik qoı. Alaıda qaısybir zamannyń shyndyǵyn arqaý etken ánmen qosa, adamdardyń taǵdyry men qoǵamdyq qubylystyń bárin boıyna syıdyrǵan shyǵarma bolsa, onda arnaıy toqtalýǵa týra keledi. Áńgime Zeıtin Aqyshevtiń «Jaıaý Musa» romanyna aýǵanda, osylaı sóıleýge týra keledi.
Shyǵarma shala týǵan balanyń taǵdyrynan bastalǵanyn bylaı qoıǵanda, avtor oqyrmanǵa dúnıege kelgen sábıdiń ákesin óziń ajyratyp al degendeı, jumbaq qylyp jasyrady. Sol sııaqty qazaqtyń basyna da almaǵaıyp zaman tóngen, alasapyrannyń aldy-tuǵyn. El arasyna patshanyń ákimshilik júıesi, bolystyq kelgen. Bolystyqqa talas, daý-damaı. Abaısha jetkizse, «Boldy da partııa, El ishi jaryldy», Dýlat aqynsha aıtqanda, «aǵaıyn araz bolǵan soń, el ekige jarylǵan» zamana. Sondaı almaǵaıypta týǵan, ákesi balam dep moıyndamaıtyn Musa, bolystan qaǵajý kórip, astyndaǵy atynan aıyrylǵan, esimine janama «jaıaý» aty tańylǵan Jaıaý Musanyń avtor kókeıimizge túsiretin taǵy bir esimi – qorǵansyz qazaqtyń rýhy. Avtor sol kezdegi ıdeologııaǵa baılanysty shyǵarmany qyspaqtan ótkizý úshin Boshtaı bolysty qııanatshyl qylyp kórsetken, ol kórkem shyndyq, avtordyń qııaly delik. Meıli, tipti solaı jazsa da, kórkem qıystyryp otyryp, shyndyqty aıtyp qoıǵan bolady. Shyǵarmanyń qýaty da osynda dep bilemiz. О́ıtkeni zar zaman aqyndaryna deıin hannyń ózine óktem sóılep, aq-qarasyn aıtqan, «almaǵa at baılaǵan» joryq jyraýlary joq. О́z úkimeti, hany bılegen zaman kelmeske ketken. Qazaq dalasyndaǵy jyraýlyq rýhtyń oty basylǵan. Dúnıege sal-seriler kelgen. Halyq baıaǵy qýatynan túgel ajyraı qoımaǵan, zaman mamyrajaı kóringenimen, qazaqtyń erki ýysynan shyǵyp ketken. Jaıaý syndy azat, erkin jan ıeleri tarshylyq qamytyn kıe bastaǵan. «Birjan sal» kınosy bastalyp jatqandaǵy epızodty eske túsiredi: dalanyń erkin uldary qyzyqtap qýyp kele jatqan bórisin bir top orystyń ofıseri atyp óltirip, ses kórsetip ketip qalǵanyndaı. Adamzat balasynda ulttyń júreginen ótken ýaqyttyń mundaı sýyq sury áýeli aqyndardyń kókiregin muzdatsa kerek-ti. Demek, Jaıaý Musanyń ekinshi aty – qazaq. Kórgen quqaıy, tartqan azaby, jasaǵan qylyǵy men istegen isiniń bári sondaı oılarǵa jeteleıdi. «Attydan jaıaý júrip kek alamyn, jigitter, shamań kelse maǵan uqsa» dep ózi de aıtady ony. Qansha qysas pen qýǵyn-súrgindi bastan keshirse de, qaıtpaǵan, qaısar rýhy shıryǵa túsken jankeshti óner ıesi.
Elde erkin júrip, aıylyn jımaǵan, ımenip aıaǵyn tartpaǵan Jaıaý aıdalyp kete barady ǵoı. «Tek júrseń – toq júresiń» degen qaǵıdamen ómir súrmegen, asaý basy noqtaǵa syımaǵan óner ıesine sor bop jabysqan da sol qasıeti. Shormannyń Mustafasynyń (bolys) aýyly ústinen án shyrqap ótkeninen jazyqty bolyp shyǵa kelmeı me? Jergilikti dúmdilermen kıkiljiń sol aradan týady. Taǵy bir áńgimede bolys keńsesiniń tórine ilingen aq patshanyń sýretin «tórde turatyndaı bul kim edi?» dep julyp tastap, jyrtyp, syndyrǵany aıtylady. Osyndaı usaq-túıekter jınala kele aqyrynda is nasyrǵa shaýyp, Musany jer aýdaryp jiberedi. Bálen jyl jat elde aıdaýda júredi. Burynǵy dosy, serigi Arappen sonda kezdesedi. Romandaǵy Kúnbópe men Araptyń arasyndaǵy sezim, Araptyń kózsiz erligi, Shoqannyń inisi Jaqyptyń qııanaty mahabbat taqyrybyn shıelenistire túsedi. Senisken dosy jer aýdarǵan, serttesken ǵashyǵynan aıyrylǵan Arap Jaıaýdy kórgen boıda Kúnbópeni suraıdy. Kúnbópeniń aıanyshty ólimi kimniń de bolsyn ózegin órter edi. Ishti qaryp, janarǵa jas úıirmeı qoımas-ty. Jaıaý ony seriginen jasyryp qala almaıdy. Onsyz da jazyqsyz aıdalyp, jalǵannan japa shekken Arap «Kúnbópe ólgen soń maǵan ómirdiń keregi ne?» degen eken. Bul Araptyń sońǵy sózi bolatyn. Jaıaý ertesine oıanǵanda Araptyń óli denesin qushaqtap qalady. Al ózine kózi túsip, ǵashyǵy Arapty aıdatyp jibergen Jaqyptyń opasyzdyǵyna kónbeı, tún ishinde aýyldan qashyp shyqqan Kúnbópe qutyrǵan qasqyrlarǵa jem bolady.
Jaıaý Musa úıinde jatyp Shormannyń Mustafasy óldi degen habar alǵanda aıtqan sózi eske túsedi. О́zi ómir boıy ustasyp ótken qas jaýy Mustafa. «Ustassa ustasýǵa, beldesse beldesýge jaraǵan bir qazaq edi, endi mańaıda ondaı da adam qalmasa, maǵan da ýaqyt taıaǵan eken» depti. Sóıtip zamany usaqtaı bergen qaısar qazaqtyń iriligi búginde jańadan basyla qoımaıtyn osyndaı eski kitaptarda qalǵan sııaqty kórinedi.
