EKSPO shejiresi: Lej, 1905 jyl
Kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesi Belgııanyń Lej qalasynda 1905 jyly 27 sáýir men 6 qarasha aralyǵynda ótti. Halyqaralyq kórme Belgııa táýelsizdiginiń 75 jyldyǵyna jáne korol II Leopoldtiń bılik qurǵanyna 40 jyl tolý qurmetine arnaldy.
Bılikqumar jáne maqtaý súıetin qatygez monarh II Leopold tarıhta óziniń atyn qaldyrý maqsatynda, óziniń koroldiginde Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizý týraly sheshim qabyldady. Kórme Belgııanyń sol kezde kólemi jaǵynan ekinshi qalasy bolyp sanalatyn Lej qalasynda ótkiziletin boldy. II Leopold búkil álemge óziniń baılyǵyn pash etýdi maqsat tutty. Al onyń baılyǵy shynynda da jeterlik edi.
Belgııa koroli bul baılyqqa eren qatygezdiginiń arqasynda Kongo ózeniniń boıyndaǵy afrıkalyq elderdi basyp alyp, quldyqqa aınaldyrý barysynda qol jetkizgen edi. Kongo ózeni basseıninde meken etetin halyqtardy quldyqqa aınaldyrý saıasatyn sheksiz qataldyqpen júrgizgen II Leopold zamandastarynyń arasynda «táj kıgen makler» degen atqa ıe bolǵan edi. Belgııa koroli qorǵansyz afrıkalyqtardyń qanyn sýdaı aǵyzyp, olar mekendeıtin óńirdiń baılyǵyn barynsha ıelendi. II Leopoldtiń quldarǵa degen qataldyǵy týraly talaı ańyzdar tarady. Ol sál ǵana kináli bolǵan quldardyń birden qoldaryn nemese aıaqtaryn shaýyp tastap otyrǵan. Tarıhshylardyń deregi boıynsha, II Leopold bılik qurǵan kezeńde Kongo elindegi turǵylyqty halyqtyń sany 20 mıllıonnan 10 mıllıonǵa deıin quldyraǵan.
Qanisher koroldiń quldyq saıasatyn júrgizgen óńirlerdegi asqan qatygezdigi eýropalyqtar tarapynan talaı ret synǵa alyndy. Alaıda, II Leopoldtiń sheshimimen ótkizilgeli otyrǵan Búkilálemdik jetistikter kórmesine Avstrııa, Bolgarııa, Danııa, Fransııa, Argentına, Brazılııa, Kanada, AQSh sııaqty 29 memleket resmı túrde qatysýǵa kelisimin berdi. Al Qytaı, Japonııa, Ispanııa jáne Germanııa memleketteri Lej qalasynda ótkiziletin EKSPO kórmesine beıresmı qatysýshylar retinde tirkeldi.
Halyqaralyq kórmeni ótkizý qarsańynda Lej qalasy qaıta quryldy. Kórme qalashyǵyna jaqyn mańaıdaǵy turǵyn úı kvartaldary tolyǵymen abattandyryldy. Albert kanaly jáne Ort, Maas ózenderi arqyly jańadan birneshe kópirler salyndy. II Leopold Búkilálemdik kórme ótkizý sharalaryna eshqandaı qarjy aıamady. Qalada jańadan tramvaı jelisi salyndy. Jergilikti ózen aılaǵy túbegeıli qaıta jabdyqtalyp, Eýropadaǵy eń iri aılaqqa aınaldy.
Kórme qalashyǵy Lej qalasynyń eń kórikti jerindegi 66 gektar baý-baqsha aımaǵynda qonys tepti. Kórme qalashyǵy qurylys nysandaryn salýǵa korol qazynasynan mol qarjy bólindi. Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýde qalyptasqan dástúr boıynsha, Lej qalasyndaǵy kórmege qatysatyn árbir memleket ózderi qol jetkizgen ǵylym men tehnıka jetistikterin barynsha kórsetýge tıis edi. Osy dástúrge sáıkes kórmede sol kezeńdegi ǵylym men tehnıka jetistikteri keńinen kórinis tapty. Ásirese, kórmege kelýshilerdi baspa salasyndaǵy jańalyq, qazirgi tilmen aıtqanda polıgrafııalyq óner salasyndaǵy ınnovasııa erekshe qyzyqtyrdy. Kórmege belgili sýretshilerdiń týyndylarynyń jańa tehnologııamen jasalǵan kóshirmeleri qoıyldy. Bul kóshirmelerdiń túpnusqamen dáldigi kórermenderdi erekshe tańdandyrdy. Mine, osy baspa salasyndaǵy jańa tehnologııanyń jetistikteriniń nátıjesinde kitap basý óndirisi jańasha sıpat aldy. Kóp boıaýly, túrli-tústi jýrnaldar shyǵaryla bastady. Kórmede alǵash túrli-tústi boıaýmen shyǵarylǵan plakat kelýshilerdiń kóz jaýyn aldy. Osy kezeńnen bastap túrli-tústi boıaýmen shyǵarylatyn plakattar ártúrli taýarlardy jarnamalaıtyn jarnama quralyna aınala bastady. Naq osy kórme ótkizilip jatqan kúnderde tehnıkalyq gýash boıaýynyń jańa tehnologııalary óndiriske engizildi. Lej qalasynda jalaýy alty aı boıy jelbiregen búkilálemdik jetistikter kórmesiniń qurmetine kompozıtor Jan-Teodor Radý saltanatty rásimge arnalǵan kantata jazyp shyǵardy. Kórme qalashyǵynda salynǵan kórkem-óner saraıy sol zamanǵy sáýlet óneriniń erekshe týyndysy retinde baǵalandy. Búkilálemdik kórmeniń jádigerleri qoıylǵan osy saraı keıinnen Lej qalasynyń ıeligine berildi. Búginde osy saraıda Lej qalasynyń qazirgi zamanǵy óneriniń murajaıy ornalasqan. Osy rette aıta ketetin taǵy bir másele, 1905 jylǵy Lej qalasynda ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń kóptegen jádigerlerin belgııalyqtar kúni búginge deıin saqtap keldi. 1905 jylǵy kórmede kópshilikti tańdandyrǵan kóptegen jádigerler Lej qalasynda ótken Búkilálemdik kórmeniń 100 jyldyǵyna oraı qaıtadan murajaılarǵa shyǵaryldy. Uqyptylyqpen saqtalǵan bul jádigerler ýaqyt synyna tótep berip, búgingi kórermenniń kózaıymyna aınalýda.
Qatygezdigimen aty shyqqan II Leopold osy kórmeni ótkizý barysynda zamandastarynyń arasynda paıdanyń kózin taba biletin qarjyger retinde de tanyldy. Belgııada ótken osy kórmeni alty aı merzim ishinde 7 mıllıonnan astam adam tamashalady. II Leopold bul kórmeni ótkizý barysynda jeke qazynasynan shyǵarylǵan mol qarjyny qaıtaryp qana qoımaı, 75 117 belgııalyq frank kóleminde taza tabys tapty.
Lej qalasy dúnıejúzilik aýqymdaǵy aıtýly shara – Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizý jónindegi dástúrin budan keıin de sátti jalǵastyrdy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, oǵan osydan bir-eki jyl buryn Lej qalasy EKSPO-2017 kórmesin ótkizý qurmetine ıe bolý jolyndaǵy básekege túsip, Astananyń birden-bir qarsylasy bolǵandyǵy kýá. Abyroı bolǵanda, Halyqaralyq kórmeler bıýrosy uıymyna múshe 160-tan astam memlekettiń 100-den astamy elordamyz – Astanany qoldap daýys berip, tarıh shejiresinde erekshe saltanatpen atalatyn EKSPO-2017 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý qurmeti Qazaqstanǵa buıyrdy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
